17ویں صدی وچ سرائیکی اَکھاݨ
نورنامہ کوں سرائیکی زبان دی ہِک پُرانی کتاب آکھیا ڳئے ۔ آکھیا ویندے جو ایندا ترجمہ مختلف زباناں اِچ کرا کے سُلطان محمود غزنوی ہر علاقے اِچ بھجٖوایا ہا ۔ حافظ محمود شیرانی نورنامہ کوں 1054ھ؍1644ء دی تصنیف آکھے۔
نورنامے دی شاعری وچ کئی سرائیکی اَکھاݨ مِلدن:
(1ٻاجھوں صفت ثناء ربّے دی جا نھیں کوئی خالی
سرائیکی اَکھان: خدا دی حمد ہر جا جاری ہے
(2جو کُجھ رُو ز مینے پیدا سبھ کُجھ ہوسی فانی
سرائیکی اَکھان: جو جٖائے اوہ ضرور مرسی
(3اَساتھوں پِچھّے دائم ہوسی ، رہسی رب بقا
سرائیکی اَکھاݨ: صرف اللہ دی ذات کوں بقا ہے
(4ہک دِہاڑے موت اسانوں کرسی سبھ فنا
سرائیکی اَکھاݨ: اللہ باقی ہر شے فانی
(ماخوذ: نورنامہ ؍مرتبہ شوکت مغل)
اِیں ہی دور وِچ ساکوں ایہ مشہور تاریخی اَکھاݨ نظر آندے۔
(1 سَنگلی جنہاں دی ݙاݙی ، سوڈھی جنہاں دی ماء
ملّھی جٖݨے پنج پُتر ، ݙاہر ، بُھٹہ ، نائچ ، شجراء تے لنگاہ
اِیں اَکھاݨ اِچ سرائیکی دھرتی دیاں مشہور’’ گوتاں ‘‘ داذکر ہے ۔ جنہاں وچ سنگلی ݙاݙی ہے سوڈھی ماء ہے اَتے ملّھی دھی ہے جیندے پُتر ݙاہر ، بُھٹہ ، نائچ ، شجراء تے لنگاہ ہِن۔
میݙے خیال اِچ اولاد دے ناواں دی ترتیب نزولی ہے یعنی آخری حکمران ڳوت لنگاہواں دی ہے جیندے بعد مغلاں اِتھاں قبضہ اَن کیتا ۔ تاریخ وچ لکھیا پئے جو سکندر اعظم ملتان اِچ ’’ملّّھی ‘‘ قوم نال لڑیا ہا جیندے ناں اُتّے ملتان کوں ملّھستان، ملوہستان ، مِلستان، مُولستھاں ؍ مُول اَستھان، مُولتان تے ملتان ، آکھیا ڳیا۔
میں اِیں اَکھاݨ کوں 17ویں صدی دے اَکھاݨ دے طور تے لکھے جبکہ ’’لنگاہ‘‘ خاندان 16ویں صدی اِچ موجود ہا ، تہوں ایہ اَکھاݨ 16ویں صدی دا وی تھی سڳدے۔
(2 نور جہاں لدّھیاں لانواں،
ڳلھّی کوچے عاماں گاماں
مغل بادشاہ جہانگیر (پ:1569ء ۔ ف:1627ء) دِلّی وچ 1605ء کنوں 1627ء تیں بادشاہ ریہا ۔ اُوں 1611ء اِچ نور جہاں (پ 1577ء ۔1645ء) نال آپݨی 44سال دی عمر اِچ شادی کیتی جبکہ نور جہاں دی عمر اُوں ویلے 34سال ہئی ۔ شادی دے موقعے اُتّے پورے ملک اِچ ہر بندے کوں ݙو ݙینہ بادشاہ دی طرفوں طعام بطور دعوت ݙتّا ڳیا ۔ جہانگیر دے زمانے لوک خوش ہَن ۔ اِیں اَکھاݨ اِچ اُنہائیں اشارہ ہے۔
(3 شاہ جہاں ٻیٹھا تخت ، مُلک کُوں لڳا بھاڳ تے بخت
شاہ جہاں (پ:1592ء ۔ف:1666ء) ،1627ء اِچ تخت تے ٻیٹھا ۔ اُوں ملک کوں خوش حالی ݙتّی ۔ اُوکوں اُوندے پُتر اورنگزیب 1657ء اِچ تخت توں لہا کے قید کر ݙتّا ہا ۔ ایں اَکھاݨ اِچ شاہ جہاں دے دور دی خوش بختی کن اشارہ ہے۔
(4 شاہ جہان رب دی امان
شاہ جہاں دی حکومت وچ 1627ء کنوں 1657ء تئیں ، امن امان دا زماناں ہا ، ایں آکھاݨ اِچ اُوندے دور اِچ ہووݨ آلے سکون کن اشارہ ہے۔
(5 شاہ جہاں ٻیٹھا تخت
مستریاں لڳا بھاڳ تے بخت
شاہ جہاں تعمیرات دا شوقین ہا ۔ اُوندے زمانے وچ ہزاراں مزور اُوندے کول کم کریندے ہَن ۔ ایہ کہاوت اُونہی زمانے دی ہے۔
(6 اورنگ زیب عالم گیر ، ہک اے خوش ہک اے دِل گیر
مغل باشاہ اورنگ زیب زیب (پ:1618ء تا 1707ء) شاہ جہاں دے زمانے صوبہ ملتان دا گورنر ریہا ۔ وَل 1657ء کنوں 1707ء تئیں ہندوستان دا بادشاہ ریہا ۔ اوندا دور مکمل سکون تے خوش حالی دا نہ ہا ۔ اِیں اَکھاݨ اِچ اُنہائیں اشارہ ہے۔
(7 خیر بِھرائی ناں کُندئی
زمانہ قدیم وچ ضلع مظفرگڑھ دی تحصیل علی پور وچ بھرائی ناں دی ہک سخی تریمت ہئی جیندی ٻانھی دا ناں کُندئی ہا ۔ بھرائی ، کُندئی دے ہتھڑیکے خیر خریت ونڈیندی ہئی ۔ بعد وچ بھرائی دے علاقے دا ناں کُندئی ، پئے ڳیا ۔ کُندئی وچ بِھرائی دے خاندان دے میاں سارنگ دا مزار وی ہے۔
جہڑیلے ویلے نیکی کُئی کرے تے ناں ٻئے دا تھیوے تاں ایہ اَکھاݨ ٻلیندن۔میں اِیں اَکھاݨ کوں 17ویں صدی دا شمار کیتے۔
(8 کُئی مرے کُئی جیوے ، سُتھرا گھول پتاسے پِیوے
’’سُتھرا شاہ‘‘ 1615ء اِچ جٖمّیا ۔ جٖمݨ ویلے اِیندے مونہ اِچ ݙند ہَن ۔ گھر والیاں اِیکوں بلا سمجھ کے ٻاہر سٹ ݙتّا۔سِکھّاں دے چھیویں گرو گوربند (1595ء ۔1645ء) اِیکوں پالیا۔ جوان تھی کے ایہ مزاحیہ شاعر بݨ ڳیا ۔ بعض محقق آہدن جو اِیندا تعلق پٹیالہ نال ہا تے بعضے لکھدن جو سُتھرا ، ہندوستان دے ضلعے گورداسپور دے علاقے بہرام پور دا ٻدھ وال کھتری ہا ۔ اِیندے ناں اُتّے ستھرا شاہی ، فرقہ بݨیا ۔ ایں فرقے دے لوک کاروبار شروع کرݨ کنوں اڳے پِندے ہَن ۔ اِنہاں دے متھے اُتّے آر پار لیکا ہوندا ہا ۔ ہتھاں اِچ آنبوس دیاں سوٹیاں ہوندیاں ہَن ۔ جنہاں کوں آپت اِچ ٹکار کے اَواز پیدا کریندے اُن دے کالے دھاڳے ڳچی تے سِر دے آسوں پاسوں ولھیٹے ہوندے ۔ ایہ لوک صوفی شاعراں دا کلام ڳاندے ۔ ڳل اِچ ٻامݨاں آلا دھاڳا پیندے۔ تماخو پیندے ، نشہ کریندے ۔ ایہ من موجی تے بے فکرے لوک ہَن ۔
اینویں اِی ہک ٻیا اَکھاݨ ہے:
(4 سُتھرے شاہی ، کنگال غریب
یعنی نالائقاں دے زمانے وِچ غریب ، جیوں غریب تھی ویندے۔