ݙینھ وار ’’جھوک‘‘ سرائیکی

ڄاݨ سُنڄاݨ ، مقاصد ، سرائیکی ادبی خدمات تعارف

ظہور احمد دھریجہ دی طرفوں سب توں وݙا حوالہ سرائیکی اخبار جھوک دا اجراء ہے۔پہلا سرائیکی اخبار خان پوروں 11نومبر1990ء توں شروع تھیا تے اوندے بعد ݙوجھا ایڈیشن ملتان توں 17نومبر1994ئشروع کیتا ڳیا ۔ ظہور احمد دھریجہ ڳالھ کریندے ہِن جو میکوں سنگتی ساتھی نت آکھیندن جو جھوک دی تریخ لکھو، میں آکھداں جو جھوک ہک لکھی لکھائی تریخ اے ۔ تریخ دے پرکھ پرچول تحقیقی ادارے تے یونیورسٹیاں کریسن ۔اوہا ڳالھ سچ ثابت تھئی اے ، اَڄ یونیورسٹی دی طرفوں ریسرچ تھیندی پی اے ۔

ہا، اے میں اَکھیندی آں جو جھوک دے شروع تھیوݨ توں اڄ تئیں جھوک دا ہک ہک ݙینھ تے ہک ہک لحظہ سرائیکی دی ایجھی تریخ اے جیندے اُتے سرائیکی قوم فخر کر سڳدی اے ۔جھوک کوں اے شرف تے اعزاز حاصل اے جو اوں سرائیکی دا سب توں زائد کم کیتے تے اپݨی مدد آپ نال کیتے۔ جھوک دا فیض وطن وسیب دے حوالے نال ٻاہرلے ملخیں اِچ رہݨ آلے سرائیکیں تک وی پُڄائے ۔ جھوک سرائیکی دا مقدمہ جئیں بہادری تے دلیری نال لڑیے ایندی من منا سرائیکی قوم دے نال نال ݙوجھے قومیں وی کیتی ۔

ظہور احمد دھریجہ جھوک دے بارے ݙسیندن جو جڳ مشہور سرائیکی لکھاری سئیں سید انیس شا ہ جیلانی اپݨی کتاب دا انتساب جھوک دے ناں لیندے ہوئیں لکھیا جو جھوک دی اشاعت ہک معجزہ ہے۔جھوک دا خیال کیویں آیا ؟ آپ سرائیکی اَجرک وچ لکھدن:

’’اسیݙی سندھ اِچ رشتے داری اے ، شادی غمی تے سکھر ونڄوں ہا تاں روہڑی ریلوے اسٹیشن تے لہہ تے پہلا کم ریلوے بک سٹال تے ونڄݨ ہوندا ہا۔ اِتھاں سندھی اخبار تے سندھی رسالے نال نال سندھی کتاباں نظر امدیاں ہَن۔ دل اِچوں حسرت بھری ہوک اُٹھدی ہئی جو سرائیکی اخبار وی ہووے ۔ 24 مارچ 1985ء کوں ملک دے وزیراعظم محمد خان جونیجو بݨئے ۔ انہائیں چنڳاں کم اے کیتا جو 1963ء دا پریس اینڈ پبلی کیشنز آرڈیننس منسوخ کر ݙتا تے اخبار دی منظور اِچ سوکھ کر ݙتی ۔ میں اپݨے بھرا منیر احمد دھریجہ مرحوم دے نال پہلے سرائیکی نیوز پیپر دے ڈیکلریشن سانگے درخواست ݙتی ۔ اخبار دا ناں عظیم سرائیکی شاعر سئیں قیس فریدی ’’ جھوک سرائیکی ‘‘ تجویز کیتا۔ اخبار دے ڈیکلریشن دی منظوری تھی ڳئی۔ جڳ مشہور سرائیکی ادیب سئیں صدیق طاہر، خانپور دے مہاندرے قانون دان سئیں خواجہ محمد ادریس تے بزم فرید دے صدر سئیں ڈاکٹر عبدالغفور مرحوم اسیݙے رلے ڈی سی آفس ڳے تے ڈپٹی کمشنر توں منظوری دی دستاویز حاصل کیتی ۔

اساں اخبار دے بارے کہیں کوں نہ ݙسیا ، ایں سانگوں جو مخالفت نہ تھیوے تے اے نہ ہووے جو منظوری توں پہلے کم وڳڑ ونڄے ۔جݙاں منظوری مل ڳی اساں سنگتیں کوں ایندا ذکر کیتا تے ݙسیا جو ٻہوں جلدی سرائیکی اخبار جھوک شائع کریسوں ۔ ڈھیر سارے لوک اے سُݨ تے خوش تھئے پر کجھ لوکیں اینکوں دیوانیں دا خاب آکھیا تے اسیکوں صلاء ݙتی جو تُساں اپݨے پریس دے ذریعے سرائیکی دی جیرھی خذمت کریندے کھڑو ،ایں توں وی ویندے راہسو ، اخبار آلا خیال چھوڑ ݙیو۔ مخالفت کرݨ آلئیں اِچ کجھ او لوک وی شامل ہَن جیرھے اسیݙے رلے سرائیکی صوبے دی تحریک دے کم کریندے ہَن۔ دھریجہ پریس توں اساں انہائیں کوں لٹریچر چھاپ ݙیندے ہاسے او اسیݙے کول رہندے ہن تے اساں ہر طرح دی اتاوالی کریندے ہاسے ۔ اساں جھوک نہ چھاپݨ دا ارادہ کیویں چھوڑ سڳدے ہاسے۔ اساں اپݨے ارادے کوں پکا کر تے اشتہار چھپوا ݙتے ، ہر پاسے ہوکے پھیر ݙتے جو سرائیکی دا پہلا اخبار ٻہوں جلد امدا پے ، ہر پاسوں مبارکبادیاں تے نمائندگی دیاں درخواستاں آوݨ پے ڳیاں۔‘‘(1)

11 جون 1990ء سرائیکی قوم سانگے تریخی ݙینھ اے جو ایں ڄہاڑے سرائیکی دا پہلا اخبار جھوک خانپوروں شائع تھیا۔ پہلے شمارے اچ وسیب دے وݙے وݙے لوکیں اسیݙے نال کم کیتا تے اخبار دی تیاری اِچ اسیݙے نال تھئے۔ انہائیں اچ سئیں قیس فریدی ، سئیں میاں انیس دین پوری، سئیں مسعود اشعر صدیقی ،سئیں راز جتوئی، سئیں منیر احمد دھریجہ ، سئیں عطا اللہ طارق، سئیں محمد نواز دھریجہ، سئیں خورشید احمد دھریجہ تے ٻئے ٻہوں سارے لوکاں دے ناں شامل ءِ ن۔ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب بارے لکھدن جو

‘‘پہلا سرائیکی اخبار جتھاں سرائیکی صوبے تے سرائیکی وسیب دے حقوق دا علمبردار بݨیا ، اُتھاں جھوک استاد ، ہک ٹیچر تے ہک سرائیکی معلم دی حیثیت نال وی ہر گھر اِچ ڳیا۔ سرائیکی وسیب دے لوک نہ کݙاہیں سرائیکی پڑھی تے نہ کݙاہیں لکھی ۔ پہلا موقع ہا جو سرائیکی اخبار تے سرائیکی لوظیں دے لوک سونہے تھیندے پے ہن ۔ جھوک دے آوݨ نال سرائیکی لکھݨ آلا ہک ٻہوں وݙا طبقہ پیدا تھیوݨ شروع تھی ڳیا ۔ جھوک اپݨے وس وسیب اِچ اتنا اثر پاتا جو اساں تحریراں چھاپ نہ سڳدے ہاسے ۔ جھوک اچ اتنیاں تحریراں تے ݙاک امدی ہئی جو ݙاکیا آکھدا ہا جو میݙے سارے علاقے دی ݙاک ہک پاسے تے کلہے جھوک دی ݙاک ہک پاسے۔ جھوک دے آوݨ نال ترقی تعلیم کالج خانپور تے ہائی سکولاں دے طالب علم اسیݙے نال رل آئے۔ پروفیسریں تے ٹیچریں اسیݙا ساتھ ݙتا تے اسیکوں تحریراں بھیڄݨ شروع کیتیاں ۔ شاعر، ادیب تے لکھاری تاں جھوک تے ایویں آئے جیویں ماکھی مانھے تے امدی اے ۔ اکثر سرائیکی شاعریں دا کلام جھوک دی امدݨ تے مولودیں دی شکل اِچ ہوندا ہا۔ ‘‘(2)

جھوک دے ادارے کرنٹ ایشو تے ہوندن ۔ زیادہ تر ادارے حالاتِ حاضرہ تے لکھئے ویندن ۔ خاص طور تے قومی تے عالمی صورتحال دے نال نال اپݨے وسیب دے ݙکھ درد تے وسیب دے وچ پیش آوݨ آلے واقعات کوں اداریں دا موضوع بݨایا ویندے۔ جیویں جو سب کوں پتہ ہے جو وسیب دے نال تھیوݨ آلی وانجھ بارے وسیب دا نقطہ نظر تے احتجاج سب توں زیادہ جھوک اچ آئے۔ ایں سلسلے دے وچ روزنامہ جھوک دے ادارے بہترین حوالہ ثابت تھیندے رہ ویندن ۔ ظہور احمددھریجہ جھوک دے بارے لکھدن :

جھوک دے کالم تے آرٹیکل حالاتِ حاضرہ بارے ہوندن ۔ سرائیکی صحافت دے نامور لوکیں دیاں تحریراں ادارے صفحے دی زینت بݨدن ۔ خاص ڳالھ اے ہے جو پراݨے لکھݨ آلین دے نال نال ڈھیر سارے نینگر لکھاری مضمون لکھ تے بھڄیندن ۔ ایں طرح او نہ صرف کالم نویس بݨدے پئے ہوندن بلکہ سرائیکی لکھݨ تے پڑھݨ دا ݙا وی انہاں کوں آ ویندے۔ جھوک وچ سرائیکی ادیبیں تے شاعریں دیاں تحریراں وی ادبی صفحے دے زینت بݨدن۔ ایندے نال نال ڈھیر ساریاں عورتاں وی جھوک کوں اپݨیاں تحریراں بھڄیندن تے انہاں دے ون پونے مضمون جھوک وچ چھپدے رہ ویندن ۔

جھوک دی آمد توں پہلے سرائیکی شاعری تاں زور دی تھیندی پی ہئی پر نثر نہ ہئی۔ تھولا بوتا ، تھتھ مِتھ کجھ لوک سرائیکی رسالے، سرائیکی ادب سانگے لکھدے ہَن پر ٻہوں تھولا۔ جھوک دے آوݨ نال سرائیکی نثر لکھیڄݨ پے ڳی۔ کیونجو درمیانے سائز دی ہک کتاب دا مواد روزانہ جھوک اچ شائع تھیندا ہا۔ سرائیکی لکھاریں دی خوشی دی حالت اے ہئی جو ہر روز جھوک دے سٹاف کوں دعوتاں ہوندیاں ہَن ۔ اساں پورے نہ ول سڳدے ہاسے تے سنگتیں توں معذرت کریندے ہاسے جو ݙو اِچوں ہک کم تھی سڳدا ہا یا تاں دعوتاں کھاؤں ہا یا ول اخبار چھاپوں ۔ البتہ جمعے کوں چھٹی کریندے ہاسے تے ہر جمعے کہیں نہ کہیں سنگتی دی دعوت تے ویندے ہاسے ۔ پر او وی طعام توں ودھ سرائیکی دی ڳالھ کرݨ سانگے تے سرائیکی دی سانجھ بݨاوݨ سانگے ۔ ہر جاہ تے نویں لوک مِلدے ہَن تے اسیݙی ہر جاہ تے قیل قال سرائیکی تے بس سرائیکی ہوندی ہئی۔(3)

’’17 نومبر 1994ء کوں اساں ملتانوں اخبار شروع کیتا۔ سابق گورنر پنجاب مخدوم سجاد قریشی سجادہ نشین درگاہ بہاؤ الدین زکریا ملتانی اخبار دا افتتاح کیتا۔ خانپور تاں ہک پاسے بیٹھے ہاسے پر وݙے مرکز ملتان آ تے اساں سبھ دے نظریں اِچ آ ڳیوسے جیویں حکومت، ایجنسیاں ۔ اِتھاں آ تے مشکلاں شروع تھی ڳیاں۔ اخراجات ودھ ڳے ۔ آمدݨی تے کاروبار ختم تھی ڳیا۔ حکومت ہک دم مخالفت اچ آ ڳی ۔ پہلے اشتہار بند کیتے ، ولا اخبار بند کیتا تے میݙے خلاف پرچہ درج کرا ݙتا۔ اساں سیشن کورٹ تے ہائیکورٹ تئیں لڑدے بھِڑدے ریہے ۔ اے کہاݨی ٻہوں لمبی اے ، ول کہیں ٻے ویلے۔ملتان اچ جھوک کوں اے اعزاز حاصل اے جو غلام یٰسین فخری، مسیح اللہ خان جامپوری، ملک منیر احمد بھٹہ، عمر علی خان بلوچ جہے وݙے صحافی جھوک اچ کم کریندے ریہے۔‘‘(4)

کراچی ہِک ایجھا شہر ہے جتھاں پاکستان دے سارے علاقیں دے لوک وسدن۔ کوئی وستی ، ڳوٹھ یا شہر ایجھا کائنی جیندا کوئی نہ کوئی بندہ کراچی نہ ہووے ۔ کراچی کوں غریبیں دی ماء وی آکھیا ویندے ۔ ہِک ویلھا ہئی جو سندھ دے لوک اساݙے علاقے اچ محنت مزدوری کیتے امدے ہن پر جݙاں دا سرائیکی قوم توں انہاں دا وطن وسیب کھسیا ڳے ، وسائل تے نوکریں تے قبضے کیتے ڳن تاں سارے لوک محنت مزدوری کیتے کراچی بھڄدن ۔ ہِک اندازے دے مطابق ایں ویلھے 50 لکھ توں زائد سرائیکی پُورہائیت کراچی راہندن ۔ کراچی اچ سرائیکی کانفرنساں تے سرائیکی سیمینار تھیندے رہ ویندن ۔ جھوک دی طرفوں وی جھوک میلے تے سرائیکی کانفرنساں تھیندیاں رہ ویندن ۔ظہور احمد دھریجہ ݙسیندن جو:

’’ کراچی دے سرائیکی بھرانویں دا ہک عرصے توں اصرار ہئی جو کراچی اچوں سرائیکی اخبار ہووے۔ انہاں دے آکھݨ تے اساں 2008ء اچ جھوک دا کراچی توں اجراء کیتا ۔ کراچی تے سندھ دے ٻئے علاقیں دے وچ سندھی اخباریں دی سرکولیشن زیادہ ہے ۔ کیونجو سندھی بنیادی تعلیم ہے جݙاں جو سرائیکی دا ولا اوہو مسئلہ آ ویندے جو سرائیکی تعلیم نہ ہووݨ دی وجہ توں کراچی لکھݨ پڑھݨ دے مسئلے وچ او ماحول نی بݨ سگفدا جیویں جو سندھی دا بݨدے۔ اوندے باوجود کراچی تے سندھ دے ٻئے علاقیں دے وچ راہݨ آلے سرائیکی لوک اپݨی زبان دے اخبار نال محبت کریندن تے اے سلسلہ چلدا پئے۔ ملتان آوݨ دے نال اے تھیا جو مظفر گڑھ ، لیہ ، بھکر، میانوالی تے دیرہ اسماعیل خان آ ونڄ تھی ڳیا۔ ایں دوران میں سب توں زیادہ مظلوم ٹانک تے دیرہ اسماعیل خان دے سرائیکی بھرانویں کوں پاتا۔ میں ݙٹھا جو لوک اِتھائیں دے ظلمیں توں تنگ تھی تے نقل مکانی کیتی ویندے ہَن۔ طالبان بݨ تے افغانی دیرے دے لوکیں تے حملے کریندے کھڑے ہَن۔ دیرے دی تریخ اچ اساں ݙٹھا جو مجلس تے بم ماریا ڳیا، زخمی ہسپتال ڳے، اُتھاں ٻیا بم مار ݙتا ڳیا ، ٻئے ݙینھ جنازہ ہا تاں اُتھاں وی بم ماریا ڳیا۔ میں آکھیا جو وسیب دے لوکیں کوں دیرے تے ٹانک دے سرائیکی بھرانویں نال رلݨا چہیدے۔ میں فیصلہ کیتا جو دیرے وچوں جھوک شروع کروں ،ڈیکلریشن گھن تے اساں جھوک دیرے وچوں شروع کیتا، اِتھاں لوکیں پہلی واری اپݨی ماء ٻولی اچ اپݨے ہووݨ دی ڳالھ پڑھی ، انہائیں کوں حوصلہ ملیا۔ اساں سخت ترین دہشت گردی دے دور اِچ دیرے دے سرائیکی بھرانویں دا ساتھ ݙتاتے گولئیں دی ترڑ ، ترڑ وچ سرائیکی اخبار وی چھاپیا تے سرائیکی ثقافتی تے سرائیکی صوبے دے سیاسی پروگرام وی کرائے۔جھوک اخبار توں ودھ میݙی کوشش اے ہئی جو انگریزی، اردو تے سندھی صحافت دی طرح سرائیکی صحافت دا وجو داِچ آوے ۔ ایں سانگے سرائیکی اِچ شائع تھیوݨ آلے ہر رسالے تے ہر میگزین دے اساں ٻانہہ ٻیلی تھیندے ہاسے ۔ ہک واری اساں سرائیکی رسالے مفت شائع کرݨ دا ہوکا شائع کیتا۔ احمد پوروں ملک ممتاز عاصم، اپنا رسالہ سمل ، تونسہ شریف وچوں استاد فدا حسین گاݙی ، تریمتیں دا رسالہ تریمت چھپواوݨ آئے۔ جھوک دی ݙیکھا ݙیکھی اِچ سرائیکی اخبار سُڄاک دا ڈیکلریشن ارشاد امین، سانجھ دا نذر بلو، جاڳ دا اقبال چوغطہ ،سانول دا طفیل عرشی، اوتا دا احسان چنڳواݨی گھدا۔ اے سارے روزنامے ہَن ۔ کجھ لوکیں ہفتہ وار ڈیکلریشن وی گھدے ۔ایویں سندھ اچ ظہور ملک کوک ، غفور ملک روہی دے ڈیکلریشن گھدے پر ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو اے سارے بند تھی ڳن۔ وجہ مالی مشکلات دے نال نال وسیب دی بے حسی وی ہے۔ میݙا سرائیکی صحافت وجود آوݨ دا خاب ادھورا ہے ۔ اللہ کرے اے خواب جلد پورا تھیوے ۔  خانپوراسیݙے تے اللہ دی رحمت ہئی جو اساں جھوک شائع کریندے ہاسے ۔ کاروبار اتنا چنڳا ہا جو اخبار تے ٻہوں خرچ کریندے ہاسے پر کݙاہیں محسوس نہ کیتا ہاسے ۔ خانپور اِچ ہک ڳالھ اے سامھے آئی جو خانپوروں اخبار دی برابر ترسیل نہ تھی سڳدی ہئی، اخبار دی ڈیمانڈ دیرہ غازی خان ڈویژن، ملتان ڈویژن ، دیرہ اسماعیل خان ڈویژن تے سرگودھا ڈویژن دے میانوالی ، بھکر تے فیصل آباد ڈویژن دے جھنگ تئیں ہئی۔ پر خانپوروں روزانہ اخبار نہ پُڄایا ونڄ سڳدا ہا۔ اے کم ملتانوں ممکن ہا۔ ول اساں ملتانوں وی اخبار شائع کرݨ دا فیصلہ کیتا۔جھوک اخبار دے وطن وسیب دے نال نال عالمی سطح تے اثرات مرتب تھئے۔ 1992ء دی ہندوستان دی پہلی عالمی کانفرنس دے موقع تے ڈاکٹر گوپی چند نارنگ تے بیرسٹر جگدیش بترا اپݨے اپݨے خطبہ استقبالیہ اچ واضح طور تے آکھیا جو پروفیسر سلیم احسن میانوالی توں اسیݙے سانگے سرائیکی اخبار جھوک دے کجھ شمارے چا تے آئے تاں اساں خوشی توں اُچھل پیوسے تے اخبار دے فوٹو سٹیٹ کرا تے ہر جاہ تے بھیڄے جو اسیݙے ماء ٻولی اچ ݙینھ وار اخبار آ ڳے۔

1:۔ سرائیکی ساہتیہ سنگم بݨائی ونڄے۔2:۔ انٹرنیشنل سرائیکی کانفرنس کرائی ونڄے۔

3 :۔             سرائیکی انٹرنیشنل میگزین شائع کیتا ونڄے۔

اساں فیصلے تے عمل کیتے تے اڄ انٹرنیشنل کٹھ جھوک دے نانویں ہے۔ایویں لندن اچ حاجی رب نواز پہوڑ سرائیکی انٹرنیشنل کانفرنس جھوک دے نانویں لئی۔ دبئی ،سعودی عرب تے مشرق وسطیٰ دے کئی ملکاں وچ سرائیکی کانفرنساں وچ جھوک کوں خراج تحسین پیش کیتا ڳیا ۔ ٻاہر راہݨ آلے اسیݙے سرائیکی بھراء جھوک کوں سوغات دے طور تے ٻاہرلے ملک چا ویندن۔‘‘(5)

ݙینھ وار جھوک سرائیکی دا سب توں وݙا کم جھوک میلے ، سرائیکی کانفرنساں ، سرائیکی سیمینار ، سرائیکی فیسٹیول ، سرائیکی مشاعرے تے سرائیکی کلچرل پروگرامیں دا انعقاد وی ہے۔ عرصہ 25 سال توں جھوک دے زیر اہتمام اسلام آباد، لاہور، ملتان، دیرہ غازی خان، خانپور، دھریجہ نگر، دیرہ اسماعیل خان ،کراچی تے وسیب دی ہر چُنڈ وچ سارا سال سرائیکی پروگرامیں دا سلسلہ جاری رہ ویندے۔ سرائیکی دا کوئی ایجھا شاعر، ادیب ، دانشور تے سیاسی اڳواݨ کینھی جئیں جھوک دے پروگرامیں اِچ شرکت نہ کیتی ہووے ۔ ہُݨ تئیں وݙے وݙے سینکڑاں تے نکے نکے رلا تے ہزاراں سرائیکی پروگرام تھی چکین۔ انہاں پروگراماں دا مقصد وسیب دے لوکیں کوں ہک ٻے دے نیڑے کرݨ تے اپݨی دھرتی، اپݨی مٹی تے اپݨی زبان دی اڳونہی دے سوا کجھ کائنی ۔ ظہور احمد دھریجہ لکھدن :

’’اساں فیصلہ کیتا ہا جو اساں سرائیکی کوں علمی زبان دے طور تے منویسوں ۔ اے کم سرائیکی کتابیں دے اشاعت دے بغیر ممکن کائنا ہا۔ اساں جھوک دے پلیٹ فارم توں سرائیکی کتاباں چھاپݨ دا سلسلہ شروع کیتا۔ پہلے پہلے اساں دھریجہ ادبی اکیڈمی دے ناں تے خانپوروں کتاباں چھپیندے ہاسے ۔ ولا جھوک پبلشرز دے ناں تے کتاباں دی اشاعت دا ٻیڑہ چاتا ۔ الحمد للہ! ایں ویلھے جھوک کوں نہ صرف سب توں زیادہ بلکہ سرائیکی دے سارے اداریں دیاں کتاباں رلا تے وی کلہے جھوک کوں سب توں ودھ کتاباں چھاپݨ دا اعزاز حاصل تھئے ۔ چھوٹیاں ، وݙیاں کتاباں رَلا تے ایں ویلھے تئیں جھوک دیاں کتاباں ہزار توں ودھ ءِ ن ۔ جھوک دے پلیٹ فارم توں اساں بہاؤ الدین زکریا یونیورسٹی اچ سرائیکی ڈیپارٹمنٹ تے اوندی عمارت عدالت دے ذریعے حاصل کیتی ۔ جھوک دے ذریعے اسلامیہ یونیورسٹی دے سرائیکی شعبے کوں سابق صدر فاروق لغاری توں پکا کرایا۔ عدالت دے ذریعے سرائیکی لیکچرر دیاں پوسٹاں گھدیاں۔ عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو جھوک دے ٻہوں کم ءِ ن پر اساں ول وی آکھدوں جو اساں ماء دھرتی دا پورا حق ادا نی کر سڳئے، ٻہوں کم کرݨ دی اڄاں وی لوڑھ باقی ہے۔‘‘

حوالہ

ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی