ݙسکیاں تے ٹہکارے
’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ سیّد انعام علی رضا معروف بہ ابن الامام شفتر دی پہلی نثری تخلیق ہے جیندے وچ ݙسکیاں وی ہِن تے ٹہکارے وی ۔ اِبن الامام شاعر وی ہِن تے نثر نگار وی ۔اُنہاں کوں سرائیکی وچ لکھدیں ، ݙو ݙہاکیاں کنوں ودھ مُدئت تھی ڳئی ہے ۔ ایہ کتاب اُنہاں دی سرائیکی نال محبت تے اُلفت دی جِیندی جاگدی تصویر ہے۔
’’ڈُسکیاں تے ٹہکارے‘‘ سرائیکی وچ طنز تے مزاح دا سوہݨاں مجموعہ ہے ۔ آکھیا ویندے جو مزاح لکھݨ سَوکھا کم کائنیں۔ شت اِیہا وجہ ہے دُنیاں وچ مزاج ، عام لکھتاں دے مقابلے وچ تھولا لکھیا ڳے ۔ اَتے سرائیکی وچ تاں اَٹّے وچ لُوݨ جِتّی ہے ۔ مزاح لکھّݨ ویلے بندے کوں ٻہوں پرے تئیں اپݨے اندر لہݨاں پوندے اَتے تَل وِچوں رَت دے ٻوکے کڈھ کے ، اُوں رَت نال لفظاں کوں لُو کے کاغذ اُتّے سِجھاوݨاں پوندے تاں کتھائیں ونجٖ تے لفظاں دی ٹور ٹُردی ہے اَتے پڑھݨ آلے کیتے کِھل ہاسے ، مزاح تے شگفتگی دا سامان بݨدے۔
’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ابن الامام شفتر دی طرفوں ہک سُوکھڑی ہے ۔ ایہ کتاب سرائیکی دے مزاحیہ ادب وِچ ہک ودھارا تے وسیب کیتے ہک سوغات ہے ۔ کتاب وچ مصنف دا لکھت دا انداز تے بیان دا طریقہ ٻہوں سوہݨاں تے من چِھکواں ہے ۔ حیاتی دے نِکّے نِکّے عام واقعیاں کوں مصنف اپݨے سوہݨے تے من موہݨے انداز نال یادگار بݨا ݙتّے ۔ کئیں واقعے کوں عام ݙیکھݨ آلا ٻئی طرحاں ݙیہدے ۔ اوسط ذہن دا بندہ ٻئی طرحاں ݙیہدے تے حسّاس لکھاری ٻئی طرحاں محسوس کریندے ۔ وَل اُوکوں بیان کرݨ ویلے عام ݙیکھݨ آلا ٻئی طرحاں بیان کریندے تے لکھاری ٻئی طرحاں ۔ ابن الامام شفتر کوں بیان دے ایں فن اُتّے کمال حاصل ہے ۔ اوہ اپݨے چپھیر تھیوݨ آلے عام واقعیاں کوں اپݨی خاص فنی مہارت نال شگفتہ انداز اِچ بیان کر ݙیندے۔ جیویں’’مچھر کانفرنس‘‘ وچ مچھریں دا حال حویلا ݙاڈھے سوہݨے انگ اِچ بیان کیتا ڳے ۔ ’’عاشو‘‘ دی حیاتی دا ہِک نِکا جیہاں واقعہ ہے ۔ ’’نیلیاں اَکھیں ککڑے وال‘‘ عامر ناں دے ہک جوان دی ہک درد ناک کہاݨی ہے۔
’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ وچ مصنّف نے جاء جاء تے لفظاں نال تصویراں چِھکّن۔ ایہ تصویراں مصنّف دی منظر کشی اُتّے مکمل وَٹھ دا اظہار ہِن ۔ جیویں:
1:’’میݙی کنڈ پِچھّوں ایجھی اَواز اَئی جیویں کُئی ہیلی کاپٹر پیا لہندا ہووے۔ پِچھّوں ݙٹُّھم تاں مونہ وچ پائپ ، اَکھّیں تے عینک ، سِر تے سولاہَیٹ ، انکل ٹام والی کار دھاری دار سوٹ پاتا ہویا ، سُکیّاں پتلیاں لتّاں آلا ٹُھلاّ موٹا مچھر مچکدا کھڑا ہا ‘‘۔(مچھر کانفرنس)
2:’’سِجھ اُبھرݨ تے ݙینہ لہݨ دے ویلے چَھڑے اَسمان تے نئیں دھرتی تے وی رنگ کھنڈ ویندے ہَن ۔ جے کݙانہیں مینہ وَس پووے تاں ماحول دا رنگ ٻیا وی نِکھڑ ویندا ہا ۔ رونق ٻئی ودھ ویندی ہئی ۔ دھرتی دی من بھاوݨی خشبو دے اثر نال اَکھّیں زوریں مسائیں نُٹیجݨ پئے ویندیاں ہَن ۔ پرہ باکھ ویلے بلبل اینویں ڳاندی ہئی جیویں کُئی ڳاوݨ آلی کئیں ملوک زادی دا روح وِندلاوݨ کیتے ملہار پئی ڳاندی ہووے ۔ ݙوپہریں کوں ڳیری ایجھی دھجٖ نال گُھوکدی ہئی جیویں وادی دی ملکہ کُئی حکم پئی چلیندی ہووے۔‘‘(عاشو) ……………
’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘وچ کجھ مضمون ہِن کُجھ انشائیے، کجھ افسانے ہِن تے کُجھ کہاݨیاں ۔ ایندے وچ کُجھ مزاحیہ ڳالھیں ہِن تے کُجھ طنزیہ۔ مصنّف کتھائیں تخیّل کنوں کم گھدّے اَتے کتھائیں حقیقت کنوں۔ کتھائیں مصنّف آپ طنز دا نشانہ بݨے اَتے کتھائیں کئیں ٻئے کوں اپݨے نشانے تے چار رکھِّس۔ کتھائیں نیکی تے بُرائی دا مقابلہ ہے تاں کتھائیں سوچ تے فِکر دی بھڑاند ۔ مصنّف کتھائیں بُرائی کوں ڳل نال لائے تے کتھائیں بُریاں کوں بھاکل چا پوائی ہِس۔ کتھائیں فِکر دی بلندی تے اُݙاری ݙکھائی ہِس اَتے کتھائیں مَن دی میل دی تلوِیں تہ ، کتھائیں دوکھا تے فریب کوں نشانہ بݨائِس تے کتھائیں زہد تے عبادت دا دامن چاک کِیتُس۔ کتھائیں پڑھدیں ہوئیں مُسکݨ کوں دِل آہدے تاں کتھائیں ٹہکارے مارݨ کوں ،کتھائیں اَکھّیں تر آندِن تے کتھائیں ہنجوں کِر پوندِن ۔ ٻس ایں سمجھو جو ایہ کتاب احساسات ، جذبات ، تخیّل ، سوچاں ، شگفتگی ، طنز ، مزاح ، اصلاح ، ݙکھ ،غم تے حیاتی دی اُچ جِھک دیاں ڳالھیں دا سوہݨاں گلدستہ ہے جیندے وچ ہر شے اپݨی جاء تے جچویں، ہر ڳالھ اپݨے لفظاں نال من چھِکوِیں ، ہر واقعہ اپݨے کرداراں نال موزوں ، ہر کہاݨی اپݨے موضوع نال اِصلاحی تے ہر بیان اپݨے لفظاں ، محاوریاں ، ترکیباں تے اَکھاݨاں نال دھوتا پوتا ہے۔ جے تُساں ٹہکارے مارݨ چاہندو تاں ’’مچھر کانفرنس‘‘ دا حال چا پڑھو۔ یا ’’میں کوئی پاڳل آں‘‘ کوں اُپتر سُپتر کے چا ݙیکھو۔ جیکر تُساں ’’ڈُسکیاں‘‘سُݨنِن تاں ’’ڈُسکیاں‘‘ کوں چا پڑھوجہڑی غم دی ہک کہاݨی ہے اَتے ہر غریب گھر دی کہاݨی ہے ۔ ’’ڈُسکیاں‘‘ وانگ ایہ ݙسکیاں ساݙے چار چپھیر کھنڈیاں پئین اَتے ہر ڳلی محلّے دے ہر گھر وِچوں سُݨیندیاں پئین۔ پر اساں کنّاں وچوں مَیل کڈھائوں تاں وَل ۔ مصنّف عوام دیاں ݙسکیاں تے ہر غریب دیاں آہیں کاغذ اُتّے لہا چھوڑن۔ ہک ٻئے مضمون وچ تلویں سطراں ذرا پڑھ کے تاں ݙیکھو، ݙسکیاں ݙیوݨ ، دا دِل آہدے یا کوئناں؟
’’ڳالھ دراصل ایہ ہے جو اَڄ دے ڳئے گزرے دور وچ لوکیں کوں کھری کھری سُݨاوݨ تے بُرائی کنوں ہٹکݨ اُنھیں کوں چنگا نھیں لڳدا ۔ ݙکھ تاں ایہ ہے جو ساݙا وسیب ہک ایجھے دڳ تے ٹُر پے جیندے اڳوں تباہی اِی تباہی ہے ۔ ایں ویلے ایہ حال ہے جو لوک حق سچ دی ڳالھ کنوں چِڑویندن ۔ محبت ، بھرپّی تے رواداری دا جنازہ نکل ڳے ۔ پُراݨیاں رِیتاں ، حیا تے شرافت پیریں تلے لتڑیندی پئی ہے ۔ نوِیں نسل بے راہ روی دی چور گپ اِچ پَھس ڳئی اے۔‘‘
(میں کوئی پاڳل آں)
…………
’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ دے بعضے مضموناں وچ انشائیہ دا انداز ہے ۔ اِناں مضموناں وچ شگفتگی وی ہے تے ڳالھ کنوں ڳالھ ٹورݨ دا غیر رسمی انداز وی ۔ مصنّف دے لفظاں اِچ ݙیکھو:
1۔ ’’آہدِن جو شادی او میوہ ہے جہڑا کھاوے او وی پچھتاوے ، جہڑا نہ کھاوے او وی پچھتاوے۔ خیر سئیں زندگی وچ تقریباً ہر انسان کوں اِیں منزل کنوں گزرݨا پوندے اَتے کِھل تے یا رو تے ایہ میوہ کھاوݨاں پوندے۔‘‘ (وِیر تیݙا گھوڑی چڑھیا)
2۔ سوال ایہ ہے جو اساݙے معاشرے وچ شودے گݙاں کوں سب کنوں حقیر جانور کیوں سمجھیا ویندے۔ کوئی گھر ، کوئی شہر ، کوئی ڳلی ایجھیں کائناں ہسی جتھاں گݙانہ نظر نہ آندا ہوسی۔ اِیندے باوجود ایں غریب کوں سب کنوں چندرا زناور سمجھیا ویندے۔…… ہر انسان کوں زندگی وچ کوئی نہ کوئی گݙاں ضرور ٹکرویندے ۔ جہڑے انساناں کوں اپݨے اُتّے خود اعتمادی ہوندی اے او تاں آپݨے عقل کنوں کم گھِندے ہِن پر کوئی انسان ایجھیں بھولے وی ہوندِن جہڑے گݙاں دیاں ڳالھیں تے عمل شروع کر ݙیندن۔ (ہک گݙاں نال ڳالھ مہاڑ)
3۔ سیاݨے اَکھیندے ہِن جو عاشقاں ٻدّھّیاں کمراں تے دِلّی ڈھائی کوہ ۔ اگر میں وی کمر چا ٻدّھاں تاں چندر دا فیصلہ ڈھائی کوہ نہ ہوسی تاں پنج کوہ ہوسی ۔ پنج کوہ نہ ہوسی تاں ݙاہ کوہ ہوسی ۔ اے تاں نئیں تھی سڳدا جو میں ٹُر پوساں تے وَل پُجٖ نہ سڳساں۔ (چوݙی دا چندر)
4۔غُراڑے مارݨ وی ہک فن بلکہ عظیم فن ہے جہڑا کئیں ریاضت تے محنت دے بغیر کہیں کہیں کوں حاصل تھی ویندے ۔ مزے دی ڳالھ اے ہے جو غراڑے مار مار تے ٻیاں کوں خوار کرݨ آلا فنکار خوداَپݨے فن کنوں لطف اندوز نئیںتھی سڳدا اَتے نہ ہی کوئی شخص اپݨی مرضی نال اِیں فن کوں اپݨا سڳدے تے نہ ہی چھوڑ سڳدے۔ (غراڑے)
5۔ کنّاں گوشی چڑھݨ دراصل ہک عارفانہ عمل ہے جیندے نال آدمی مراقبے وچ ونجٖ سڳدے۔ اوندی وجہ اے ہے جو کنّاں گوشی دے عمل نال انسان دے سارے خیالات ہک نقطے تے کٹھے تھی ویندے ہِن ۔ انسان دا ذہن ہک ڳالھ تے مرکوز تھی ویندا ہے اَتے وَل صحیح معنیاں وچ یکسوئی دا لطف آندا ہے ۔ ایں عمل وچ جیکر خرابی ہے تاں صرف اے ہے جو اِیندے نال سزا دا تصور ٻدھّل ہے یعنی اے عمل رضا کارانہ طور تے نئیں کیتا ویندابلکہ زبردستی کرایا ویندے ۔ کنّاں گوشی چڑھݨ دا عمل شروع وچ ضرور اوکھا ہے پر اِینکوں اگر خلوص نال اپݨایا ونجٖے ۔ صدق نِیّت نال ریاضت کیتی ونجٖے تاں اِیندے نال اینجھا سکون نصیب تھیندا ہے جو او لفظاں وچ بیان نھیں تھی سڳدا ۔ (کنّاں گوشی)
…………
’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ دی زبان ٻہوں پولی تے بھولی بھولی ہے ۔ مصنّف دا تعلق احمد پور شرقیہ نال ہے ، جتھّاں خالص تے نِگ سرائیکی ٻولی ویندی ہے ۔ ایںعلاقے اُچیرے شاعر ، ادیب ، لکھاری ، دانشور ، سیاستدان تے حکمران پیدا کیتِن ۔ ایں کتاب وچ بیان دی روانی خوب ہے ۔ محاوریاں دا استعمال سوہݨاں ہے ۔ اَکھاݨ تے کہاوتاں موقعے محل موجب ٹھیک ورتیاں ڳئین ۔ جِتّھاں مکالمائی انداز ضروری ہے۔ اُتھّاں مکالمے برجستہ تے مناسب ہِن ۔ جاء جاء تے مثالاں نال ٹھہا کے مصنّف اپݨے بیان کوں مؤثر بݨائے۔ پڑھدیں ہوئیں مصنّف دے تخیّل ادبی فقرے تراشِن اَتے لکھت کوں ادبی چّس رَس نال لفظاں دا رُوپ ݙتے۔ اِنہاں فقریاں دا ادبی مزا چائو:
1۔ لڳ بھڳ پوݨی صدی تھی ڳئی اے جو میں تے میݙا ضمیر کٹھے راہندے پَیسے پَر ݙکھ اے ہے جو اَڄ تئیں اساݙی آپت اِچ بݨ نِھیں سڳی… میں وی ضمیر دے روّیے کنوں نا اُمید نئیں تھیا جو اے میݙی ضد کنوں تنگ تھی کے خود اِی صلح کر گھنسے۔(میکوں میݙے ضمیر کنوں بچائو)
2۔ محبت ہک صاف شفاف شیشہ ہے ۔ ایہ شیشہ اُوں ویلے توڑیں صاف شفاف رہندے جݙاں تائیں ایکوں گندے میلے ہتھ نہ لڳن۔ جے میلے ہتھ لڳ ونجٖن تاں اِیندے تے دانگ لڳ ویندے ۔ (عاشو)
3۔سچ پُچھّو تاں میں شرم کنو ںپاݨی پاݨی تھی ڳیئُم ۔ واقعی شیر دی ڳالھ سچّی ہئی لیکن ہک جانور دے سامݨے کُوڑ مار تے وَل سچ آکھݨ میکوں گوارا نہ ہا۔ (اُلجھن)
…………
4۔ ’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ وچ جاء جاء تے مصنّف دے طنزیہ تے مزاحیہ انداز کتاب کوں ٻہوں چنگا بݨا ݙتّے ۔ مصنّف دا طنز لوکاں اُتّے وی ہے تے وسیب تے سماج اُتّے وی ۔ آپݨے اُتّے وی ہے تے ݙنگراں ، زناوراں تے پکھّی پرندیاں اُتّے وی ۔ وَل ایہ طنز لوکاں دے رویّے اُتّے وی ہے تے انساناں دی خود غرضی تے منافقت اُتّے وی ۔جیویں:
1۔ ایں حلوے مانے دے ویری کُوں کون سمجھاوے جو میاں میݙی تاں دکان اِی تفرقے بازی نال چلدی پئی ہے۔(میکوں میݙے ضمیر کنوں بچائو)
2۔ کُکڑیں عام طور تے ذات پات دیاں قائل کینی ہوندیاں ۔ او کݙانہیں وی مطالبہ نئیں کریندیاں جو اساکوں فلاݨی نسل دا کُکڑ ݙتا ونجٖے۔ (ݙو کُکڑِیں تے ہک مُلاّں)
3۔ اساں وی سِنگری مصری تے لاچیاں دا پَھکاّ مار تے شاعراں وانگ اُڳل وَٹّݨ ٻہہ ڳیوسے۔ پنج ست بندیاں دے بعد اساݙا سݙا آ ڳیا تاں اساں مست ݙاند وانگوں جُھوجھدے جھاجھدے ونجٖ نازل تھیوسے۔ (کیا حال سُݨانواں دِل دا)
ابن الامام شفتر ساری حیاتی لوکاں نال رَل کے گزاری ہے ۔ اوہ وسیب دے لوکاں تے وسیب دے مسئلیاں دے نال ریہ ڳے ۔ اوہ ہک ایجھیں ماحول وچ ریہے جتھّاں ݙڈھپ، وانجھ ، چھوٹے وݙے وی وِتھ تے غریب امیر دا فرق نشابر ہا ۔ ہک حساس دِل رکھݨ پاروں شفتر دی ایہ کوشش رہی ہے جو وسیب دے مسئلے کئیں طرحاں گھٹِّن۔وسیب جاگے تے اُشناک تھیوے ۔ آپ کوں سُدھارے ، حالات مطابق سنبھلے ۔ آپ کوں تے آپݨیاں اَولاداں کوں چنگے اڳوال دی خبر ݙیوے ۔ تہوں میں ݙیہداں جو ایں کتاب وچ مصنّف دا اندازِ اصلاحی ہے ۔ معاشرے ، وسیب تے سماج دی اصلاح دی خواہش مصنّف دے ہر مضمون وچوں اُٻردی ݙسدی ہے ۔ مصّنف وسیب اِ موجود منافقت کوں مُکاّ ݙیکھݨاں چاہندے ۔ کتاب دے ݙو مضموناں ، ابلیس نال ملاقات‘‘ تے ’’الجھن‘‘ وچ مصنّف منافقت کوں مکاوݨ دا آہر کیتے ۔ مصنّف دے مضمون ’’انسان یا کُتّا‘‘ وچ وسیب دی اصلاح دا ایہ انداز ݙیکھو:
’’ایہ انسان دی خود غرضی نئیں تاں کیا ہے؟ دراصل اپݨی قوم کوں بدراہ کرݨ والے تُساں ادیب لوک ہوندے ہیوے ۔ اپݨے انسان بِھرانواں تے پردہ سٹݨ دی خاطر آکھ ݙیندے ہیوے جو کُتّا انسان دا استحکام کریندا پیا ہے ۔ او انسان جہڑا آپ چور ہے ۔ لفنگا ہے سمگلر ہے ۔ کھاوݨ پیوݨ دیاں چیزاں وچ ملاوٹ کریندا ہے ۔ انسان کوں ناحق قتل کریندا ہے ۔ ٻے دا حق غصب کریندا ہے ۔ تہاݙا قلم اِنہاں دے خلاف تاں نئیں اُٹھدا۔‘‘
…………
’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ سرائیکی دے نویں ، سجائے ، تازہ تے نروئے ادب وچ ہک سوہݨاں وادھا ہے ۔ ابن الامام شفتر ہک عرصے کنوں مختلف رسالیاں تے اخباراں وچ چھپدے ریہ ڳن ۔ اُنہاں آپݨیاں لکھتاں کوں ترتیب ݙے چھاپݨ دا جہڑا تردل کیتے اوہ اُنہاں دی اپݨی زبان نال محبت دا ثبوت ہے۔نویں سرائیکی لکھاری ایں کتاب کوں پڑھ کے سرائیکی لکھݨ کیتے رہنمائی حاصل کر سڳدن ۔ ایہ کتاب سرائیکی دے انشائی ادب وچ ہک چوکھا موکھا ہے ۔
28؍ اگست 2008ء