ہینڈرک اینٹون لورنٹس

ہینڈرک اینٹون لورنٹس

ہینڈرک اینٹون لورنٹس (Hendrik Antoon Lorentz) (18 جولائی 1853 – 4 فروری 1928) ہک ڈچ نظریاتی طبیعیات دان ہئی، جئیں 1902 وچ پیٹر زی مین دے نال فزکس دا نوبل انعام سانجھ کیتا۔ ایہ انعام انہاں کوں زی مین اثر (Zeeman effect) دے نظریاتی وضاحت کیتے ݙتا ڳیا۔ لورنٹس خاص نظریہ اضافیت (special theory of relativity) دے لورنٹس ٹرانسفارمیشن (Lorentz transformation) تے لورنٹس فورس (Lorentz force) کوں متعارف کرایا، جیڑھا برقی مقناطیسی میدان وچ چارج شدہ ذرے تے عمل کرݨ والے برقی تے مقناطیسی قوتاں کوں بیان کریندا ہے۔ لورنٹس لورنٹس آسکیلیٹر ماڈل (Lorentz oscillator model) وی متعارف کرایا، جیڑھا ڈائی الیکٹرک مواد وچ غیر معمولی انعطاف (anomalous dispersion) کوں بیان کرݨ کیتے استعمال تھیندا ہے۔

نوبل فاؤنڈیشن دی مطابق، "ایہ آکھیا ونڄ سڳدا ہے جو لورنٹس کوں تمام نظریاتی طبیعیات دان دنیا دا اگواݨ سمجھدے ہن، جیڑھے اپݨے پیشرواں دے ادھورے کم کوں مکمل کیتا تے کوانٹم تھیوری تے مبنی نویں خیالات کوں قبول کرݨ کیتے زمین ہموار کیتی۔" انہاں کوں ٻہوں سارے اعزازات تے تمغے ملئے، جنہاں وچ 1925 توں 1928 تک انٹرنیشنل کمیٹی آن انٹیلیکچوئل کوآپریشن (International Committee on Intellectual Cooperation) دا چیئرمین ہووݨ وی شامل ہے، جیڑھا یونیسکو دا پیشرو ہئی۔ او گیرٹروئیڈا ڈی ہاس-لورنٹس (Geertruida de Haas-Lorentz) دے والد تے ڈاکٹریٹ دے مشیر وی ہن۔

ابتدائی زندگی تے تعلیم

ہینڈرک لورنٹس دا جنم آرنہیم، گیلیڈرلینڈ، نیدرلینڈز وچ ہک متمول باغبان گیرٹ فریڈرک لورنٹس (1822–1893) تے گیرٹروئیڈا وان گنکل (1826–1861) دے گھر تھیا۔ 1862 وچ انہاں دی ماں دی وفات دے بعد انہاں دے والد لوبیرٹا ہپکس نال شادی کر گھدی۔ پروٹسٹنٹ دے طور تے پرورش پاوݨ دے باوجود او مذہبی معاملات وچ آزاد خیال ہن تے مقامی فرانسیسی چرچ وچ کیتھولک عبادت وچ باقاعدگی نال شرکت کریندے ہن۔ 1866 توں 1869 تک انہاں آرنہیم وچ "ہوگیرے برگرسکول" وچ تعلیم حاصل کیتی، جیڑھا جوہان روڈولف تھوربیکے دے ذریعے قائم کیتا ڳیا ہک نواں قسم دا عوامی ہائی سکول ہئی۔ سکول وچ انہاں دے نتائج مثالی ہن؛ نہ صرف انہاں طبیعیات تے ریاضی وچ بلجو انگریزی، فرانسیسی تے جرمن زبان وچ وی نمایاں کارکردگی دا مظاہرہ کیتا۔ 1870 وچ انہاں کلاسیکی زباناں دے امتحانات پاس کیتے، جیڑھے یونیورسٹی وچ داخلے کیتے ضروری ہن۔

لورنٹس لیڈن یونیورسٹی وچ طبیعیات تے ریاضی دی تعلیم حاصل کیتی، جتھاں انہاں تے فلکیات دے پروفیسر فریڈرک کائزر دی تعلیم دا گہرا اثر ہئی۔ بیچلر دی ڈگری حاصل کرݨ دے بعد، او 1871 وچ آرنہیم واپس آئے تے رات دے سکول وچ ریاضی پڑھاوݨ لڳے، پر انہاں اپݨی تدریسی پوزیشن دے نال نال لیڈن وچ اپݨی تعلیم جاری رکھی۔ 1875 وچ، لورنٹس پائٹر رائیکے دے زیر نگرانی "روشنی دی عکاسی تے انعطاف دی تھیوری" (Over de theorie der terugkaatsing en breking van het licht) دے عنوان نال ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کیتی ۔

لیڈن وچ پروفیسر

17 نومبر 1877 کوں، صرف 24 سال دی عمر وچ، لورنٹس کوں لیڈن یونیورسٹی وچ نظریاتی طبیعیات دے نویں قائم تھیوݨ والے چئیر تے مقرر کیتا ڳیا۔ ایہ پوزیشن پہلے جوہان وان ڈیر والز کوں پیش کیتی ڳئی ہئی، پر انہاں ایمسٹرڈیم یونیورسٹی وچ پوزیشن قبول کر گھدی۔ 25 جنوری 1878 کوں، لورنٹس اپݨا افتتاحی لیکچر "طبیعیات وچ مالیکیولر تھیوریز" (De moleculaire theoriën in de natuurkunde) تے ݙتا۔ 1881 وچ، او رائل نیدرلینڈز اکیڈمی آف آرٹس اینڈ سائنسز دے رکن بݨ ڳئے۔

لیڈن وچ پہلے ویہہ سالاں دے دوران، لورنٹس دا بنیادی دلچسپی برقی، مقناطیسیت تے روشنی دی برقی مقناطیسی تھیوری وچ ہئی۔ بعد وچ انہاں اپݨی تحقیق کوں ہائیڈروڈینامکس توں جنرل ریلیٹیویٹی تک پھیلا ݙتا۔ انہاں دے سب توں اہم تعاون برقی مقناطیسیت، الیکٹران تھیوری تے ریلیٹیویٹی دے شعبے وچ ہن۔

لورنٹس نظریہ پیش کیتا جو ایٹم چارج شدہ ذرات تے مشتمل تھی سڳدے ہن تے تجویز پیش کیتی جو انہاں چارج شدہ ذرات دے ارتعاشات روشنی دا ذریعہ ہن۔ جݙݨ لورنٹس دے ہک ساتھی تے سابق طالب علم پائٹر زی مین 1896 وچ زی مین اثر دریافت کیتا، لورنٹس ایندی نظریاتی وضاحت پیش کیتی۔ تجرباتی تے نظریاتی کم کوں 1902 وچ فزکس دا نوبل انعام ݙتا ڳیا۔ لورنٹس دا ناں ہݨ لورنٹس-لورنٹس مساوات (Lorentz–Lorenz equation)، لورنٹس فورس (Lorentz force)، لورنٹسین ڈسٹری بیوشن (Lorentzian distribution)، لورنٹس آسکیلیٹر ماڈل (Lorentz oscillator model) تے لورنٹس ٹرانسفارمیشن (Lorentz transformation) نال منسلک ہے۔

برقی حرکیات تے ریلیٹیویٹی

1892 تے 1895 وچ لورنٹس برقی مقناطیسی مظاہر (روشنی دی ترسیل) کوں فرضی لومینیفیرس ایتھر (luminiferous aether) دے نسبت حرکت کرݨ والے حوالہ جاتی فریمز وچ بیان کرݨ تے کم کیتا۔ انہاں دریافت کیتا جو ہک حوالہ جاتی فریم توں ݙوجھے وچ منتقلی کوں ہک نویں وقت متغیر استعمال کر کے آسان بݨایا ونڄ سڳدا ہے، جیڑھا انہاں مقامی وقت (local time) دا ناں ݙتا۔ لورنٹس مقامی وقت دی جسمانی اہمیت دی تفصیلی وضاحت نہ کیتی، پر ایندے ذریعے انہاں روشنی دی خرابی (aberration of light) تے فیزو تجربے (Fizeau experiment) دے نتائج کوں بیان کیتا۔ 1899 تے 1904 وچ لورنٹس وقت دی توسیع (time dilation) کوں اپݨے ٹرانسفارمیشنز وچ شامل کیتا تے او شائع کیتا جیڑھا پوانکری 1905 وچ لورنٹس ٹرانسفارمیشن دا ناں ݙتا۔

لورنٹس تے خاص نظریہ اضافیت

1905 وچ آئن سٹائن لورنٹس دے ٻہوں سارے تصورات، ریاضیاتی اوزار تے نتائج کوں استعمال کر کے "حرکت پذیر اجسام دی برقی حرکیات" (On the Electrodynamics of Moving Bodies) دے عنوان نال ہک مقالہ لکھیا، جیڑھا ہݨ خاص نظریہ اضافیت دے ناں نال مشہور ہے۔ چونجو لورنٹس آئن سٹائن دے کم کیتے بنیاد رکھی ہئی، ایں نظریہ کوں اصل وچ لورنٹس-آئن سٹائن تھیوری (Lorentz–Einstein theory) آکھیا ویندا ہئی۔

لورنٹس تے جنرل ریلیٹیویٹی

لورنٹس انہاں چند سائنس داناں وچوں ہک ہن جنہاں آئن سٹائن دی جنرل ریلیٹیویٹی دی تلاش کوں شروع توں ہی حمایت ݙتی۔ انہاں کئی تحقیقی مقالے لکھے تے آئن سٹائن نال ذاتی طور تے تے خط و کتابت دے ذریعے بحث کیتی۔

لورنٹس تے کوانٹم میکینکس

لورنٹس 1926 وچ کارنیل یونیورسٹی وچ نویں کوانٹم میکینکس تے لیکچرز دا سلسلہ ݙتا، جیندے وچ انہاں ارون شروڈنگر دی ویو میکینکس (wave mechanics) پیش کیتی۔

ترجیحات وچ تبدیلی

1910 وچ لورنٹس اپݨی زندگی کوں منظم کرݨ دا فیصلہ کیتا۔ لیڈن یونیورسٹی وچ انہاں دی تدریسی تے انتظامی ذمہ داریاں انہاں دے تحقیق کیتے وقت کوں محدود کر ݙتا ہئی۔ 1912 وچ انہاں نظریاتی طبیعیات دے چئیر توں استعفیٰ ݙے ݙتا تے ہارلیم وچ ٹیلرز میوزیم (Teylers Museum) دے "فزکس کیبنٹ" دے کیوریٹر بݨ ڳئے۔ او لیڈن یونیورسٹی نال بطور بیرونی پروفیسر منسلک رہے، تے انہاں دے "سوموار دی صبح دے لیکچرز" نظریاتی طبیعیات وچ نویں ترقیات تے مشہور تھی ڳئے۔

خاندانی زندگی

1881 وچ لورنٹس الیٹا کیتھرینا کائزر نال شادی کیتی۔ انہاں دے والد جے ڈبلیو کائزر، اکیڈمی آف فائن آرٹس دے پروفیسر ہن۔ او میوزیم دے ڈائریکٹر ہن جیڑھا بعد وچ مشہور رائکس میوزیم (Rijksmuseum) بݨ ڳیا۔ انہاں دے ایں شادی توں ݙو دھیاں تے ہک پتر ہئی۔

وفات

جنوری 1928 وچ لورنٹس شدید بیمار تھی ڳئے تے 4 فروری کوں انتقال کر ڳئے۔ نیدرلینڈز وچ انہاں دی عزت دا اندازہ اوون ولنز رچرڈسن دے بیان توں لڳایا ونڄ سڳدا ہے: "جنازہ ہارلیم وچ جمعہ، 10 فروری کوں ݙوپہر کوں تھیا۔ ٻارہاں وڄے نیدرلینڈز دی سٹیٹ ٹیلی گراف تے ٹیلی فون سروسز کوں ترائے منٹ کیتے معطل کر ݙتا ڳیا، جیڑھا اوں زما دے نیدرلینڈز دے سب توں وݙے آدمی کوں خراج تحسین ہئی۔ ایندے وچ ٻہوں سارے ساتھی تے غیر ملکی مایہ ناز طبیعیات دان شریک تھئے۔ رائل سوسائٹی دی طرفوں صدر، سر ارنسٹ ردرفورڈ شرکت کیتی تے قبر دے کنارے تعریفی تقریر کیتی۔"

ورثہ

لورنٹس کوں "ݙوجھا ڈچ گولڈن ایج" دے اہم نمائندیاں وچوں ہک سمجھا ویندا ہے، جیڑھا 1900 دے آس پاس دے چند ݙہاکیاں دا دور ہے، جیندے وچ نیدرلینڈز وچ طبیعیات ترقی کر ڳئی ہئی۔

آئن سٹائن لورنٹس دے بارے وچ لکھا: "1928 :انہاں دے کم دی بے پناہ اہمیت ایہ ہے جو ایہ ایٹم دی تھیوری تے جنرل تے خاص نظریات اضافیت دی بنیاد بݨیندا ہے۔ خاص نظریہ انہاں تصورات دی ہک وضاحت ہے، جیڑھے لورنٹس دی 1895 دی تحقیق وچ ملدے ہن۔" "1953: میݙے کیتے ذاتی طور تے، او انہاں سبھے لوکاں توں زیادہ اہم ہن جنہاں نال میں اپݨی زندگی دے سفر وچ ملا ہاں۔"

لورنٹس کوں نوبل انعام دے علاو ٻہوں سارے اعزازات تے تمغے ملے۔ او 1905 وچ رائل سوسائٹی دے غیر ملکی رکن (ForMemRS) منتخب تھئے۔ سوسائٹی انہاں کوں 1908 وچ رومفورڈ میڈل تے 1918 وچ کوپلی میڈل ݙتا۔ او نیدرلینڈز کیمیکل سوسائٹی دے اعزازی رکن وی ہن۔