ہک ماء دے ݙوں پُتر

اَڄ شہزاد سکولوں ولا تاںسِدّھا آپݨے ابّا جی کول ونجٖ ٻیٹھا تے آکھݨ لڳا:

’’ابّا جی استاد سعید خان اَڄ میݙے چاچے دی ٻہوں تعریف پئے کریندے ہن۔‘‘

’’اُس دی کیہڑی ڳل دی تعریف ؟۔‘‘

’’پئے آکھدے ہن اس دفعہ دے جمعہ میگزین وچ اوہناں دی ہک غزل چھپی ہے تے ایہہ جیہی پیاری غزل میں پہلے کݙائیں نہیں پڑھی۔‘‘

’’ہا پُتر اوہا مراثیاں والا کم نپیا ہویَئس۔‘‘

’’اوہ ایہہ وی پئے آکھدے ہن جو اوہ نظم نثر دے بادشاہ ہن ۔اوہناں دی ہر نظم تے ہر افسانہ ہک شاہکار نظر آوندا ہے۔‘‘

’’پتر کہاݨیاں بݨاوݨیاں تے تُک بندی کرݨ بھنڈاں ‘مراثیاں دا کم ہوندا ہے۔‘‘

’’اوہ پئے آکھدے ہن جو اس زمانے وچ اس شخص دا جواب کوئی نہیں ، دینی تحقیقی مضمون لِکھݨ ‘ قرآنی لُغت تے اُس دی کتاب اس دے وسیع مطالعے دا ٻہوں وݙا ثبوت ہے ۔ ادبی تنقید دے میدان وچ وی اُس دا کوئی جواب نہیں۔‘‘

’’پرے کر پُتر ہور کوئی ڳل سُݨا …… جیہڑے نوں توں ایݙا وݙا عالم سمجھدا ہیں اوہ ٻہوں معمولی آدمی ہے ۔ معمولی وی نہیں اُس نوں گھٹیا آکھݨا چاہیدا ہے ۔اوہ آپݨی بیوی دے زیور ویچ کے کھاڳیا ہے تے اولاد دا کوئی خیال نہیں کیتا۔ہِک پُتر چرسی تھی ڳیُس ‘ ݙوجھا لوکاں دیاں کاراں صاف کرکے وقت پیا لنگھیندا ہے ۔ ݙوں دِھیاں ہِن تاں اس کیہڑے حال دیاں پرنائیاں ہِن ‘ بھلا تھیوے اساݙی بھیݨ دا جو اس ہر شے کولوں پائی تے ٻالڑیاں نوں گھر گِھن آئی نہیں تاں ودیاں پیو دے پیو نوں پِٹݨ ہا ۔ مینوں تاں شرم آوندا ہے جو لوکاں دے ساہمݨے اس نوں بھرا آکھاں۔‘‘

سعدیہ وی ایہہ ڳل سُݨیندی پئی ہائی ۔ آکھݨ لڳی :

’’ابّا جی میݙا تاںٻہوں ہاں تھیندا ہے پنج سال تھی ڳئے ہن اساںچاچے نوں نہ مِلے ۔ اس جمعے تے سارے گھر والے ویساں۔‘‘

’’تے اُس دیاںلتّاں بھنّیاں ہوئیاں ہِن اوہ اِتھے نہیں آ سڳدا۔‘‘ محمود صاحب آپݨی اولاد نوں سمجھاوݨ دی کوشش کیتی ۔ سِیماںؔ آکھیا:

’’چاچے ہُݨاں تاں آوندے ہن اساݙی ماء لوکاں نُوں آکھݨا شروع کر ݙتا جو میݙی ݙراݨی دا بھیڑا حال ہے ۔ نکھٹّو آدمی ڳاٹے پیاس۔ بِچاری اساݙے گھر پِنّݨ آوڑدی ہے ۔ایہہ ڳل چاچی سُݨ گھدی تے اُس ݙینہہ توں اوہناں آوݨاں چھوڑ ݙتا۔‘‘

’’تے میں ہور کیہ آکھدی ساݙی جان جو نن چھوڑیندے۔‘‘ٻالاں وی آپݨی صفائی پیش کر ݙتی ۔ زینت آکھیا:

’’اماں ایتھے آ کے اوہ ݙیندے ٻہوں ہن تے کھڑیندے تھوڑا ہن ۔ اساں ویندے ہاسے تاں وی اوہ جنجٖیں کرین ہا اسانوں کجھ نہ کجھ ݙے کے ٹوریندے ہَن۔‘‘

نعیم فورتھ ائیر وچ پڑھدا ہائی تے ٻہوں سنجیدہ آدمی ہائی۔ ݙوجھے کمرے وچ ٻہہ کے ایہہ ڳلاں پیا سُݨدا ہائی ۔ اوہ وی اُٹھی آیا ۔

’’ابّا جی ! سعدیہ دی ڳل ٹھیک ہے اس جمعے تے اساں ضرور ویساں۔‘‘

’’پُتر ونجٖ کے کیہ کرݨا ہے ۔ اس دی جُھڳی دے ٻوہے تے ونجٖ کھلووݨا میݙی کار دی توہین ہے۔‘‘

’’پر اَبّا جی اُس جُھڳی دے ٻوہے تے تاں اساݙے توں وݙے لوکاں دیاں کاراں آکھلوندیاں ہِن تے ٻہوں وݙے وݙے لو ک اس دروازے توں فیض پَیندے ہِن۔‘‘ نعیم آکھیا۔

’’تاں اِی ٻہوں کجھ بݨا گھدِس ۔محلے دی کوئی دکان نہیں جِتھے اُس قرضہ نہ ݙیوݨا ہووے۔‘‘

’’تے ابّا جی ہکے واریں تُساں اوہ قرضے مکائو چا کے شے ہے کتھائیں وِیہہ کتھائیں تِریہہ ہوسن ۔ محلے دے دکان دار کوئی ہزاراںدے مونہہ تاں قرضہ نہیں ہن ݙیندے ۔ تُساںتاں اس ݙینہہ آپݨے ڈائریکٹر دی دعوت کرکے ݙو ںہزار روپیے لا چھوڑے تے وَت پئے آکھدے ہائے انجٖے سمجھو ایہہ پیسے پُھٹ ڳئے ہن جو افسر دا تبادلہ تھی ڳیا ہے۔‘‘

’’نعیم ضد نہ کر اس دے کول ونجٖ کے میں آپݨی توہین نہ کرݨا چاہندا ہاں۔ اُس نوں وی میݙا گھر ݙسیندا پیا ہے۔‘‘

’’ابا جی تُساںایہہ ڳل آکھدے ہائو تاں اوہ وی اُسے ماء تے اُسے پیو دا پُتر ہے جیں تہانوں گردن اُچی رکھݨاسکھایا ہے۔ اوہ وی گردن اُچی رکھیندا ہے ۔ زیادتی اساݙی طرفوں تھئی ہائی اس واسطے ونجٖݨاں اسانوں چہیداہے۔‘‘

’’چُپ کر پُتر اساں اوتھے نہیں ونجٖݨاں ۔ اوہ شخص تاں میݙی بدنامی دااشتہار بݨ ڳیا ہے ہر کہیں دا مقروض ہے۔‘‘

’’بدنامی دا نہیں ابّا جی نیک نامی دا ۔ میݙے سارے پروفیسر میݙی عزت تہاݙی کار دی وجہ توں نہیں کریندے ‘سارے آکھدے ہِن ایہہ ٻہوں وݙے آدمی دا بھتریجا ہے تے پِچھلی وار جݙاں تہاݙا تبادلہ تھیاہائی تے تُساں تے میں نالے ڈائریکٹر صاحب کول ڳئے ہاسے تاں تُساں وی اُس نوں چاچے دا حوالہ ݙتا ہائی ۔ تاں اُس ٻہوں ادب نال چاچے دا ناں چایا ہائی تے تبادلہ کینسل کرݙتا ہس۔‘‘ ہُݨ نعیم دے انداز وچ تلخی آڳئی ۔

’’اچھا بھائی ہُݨ چُپ کر ایݙی وکالت دی ضرورت نہیں۔‘‘

’’ویساں ابّا جی ہک واری ضرور ویساں۔‘‘ سعدیہ ‘ سیماں ‘ زینت تے شہزاد آکھیا تے محمود صاحب ہتھیار سٹّݨ لڳے ۔ بھلا ایہناں دی بیگم ایہناں دے پچھوں کھلو کے ایہناں دے ہتھاں نوں مضبوط کرݨ دی کوشش کیتی۔

’’کوئی لوڑ نہیں اُتھے ونجٖݨ دی مَیں مردی رہی ہاںتے او میݙے ٻوہے تے نہیں آ کھلوتا۔‘‘

’’امّاں کے ہویا جو تَرائے ݙینہہ تینوں بخار تھی ڳیا ہائی اوہناں توں کتنیاں سختیاں گزر ڳئیاں تے اساںنہ ڳیوسے‘ تیں والے بخار دا تاں اوہناںنوں پتا وی نہ ہوسی۔‘‘

اسانوں تاں پتا ہائی پچھلے مہینے چاچے نوں دِل دی تکلیف تھئی تے پرائے لوک اوہناں نوں پِنڈی گھن ڳئے ۔ اساݙے کولوں اتنا وی نہ تھیا جو او وَلے تاں ونجٖ کے اوہناں دا پَچھݨا چا کریندے ۔ بھلا ہسپتال وچ اوہ کتنا مونجھا تھیا ہوسی جو میݙا کوئی وی نہیں۔‘‘ نعیم وَت میدان وچ آ ڳیا۔

’’ڳبھرو پُتر کیویں نس کھریندا ہے۔‘‘ ماء وار کیتا ۔

’’پُتر ما آپݨیاں نالائقیاں توں بے وسیلہ ہن ۔ سکاّ بھرا وی نہ ڳیا۔ سعدیہ دیاںاَکھیں وچ ہنجھواں کنب ڳئیاں ۔

’’بِھرا… لائوس بھاہ جو تھیوے سواہ ۔ اساݙے کول فالتو رقماں کوئی نہیں ہن۔‘‘

’’تے جیہڑے گھݨ ڳئے ہن اوہناںکول وی فالتو رقماں کوئی نہیں ہن۔ رقماں ہر کیں نوں پیاریاں ہوندیاں ہِن ۔ اوہناں تاں شاگردی دا حق نبھایا تے تُساں رشتیاں دااحترام وی ختم کر ݙتا ۔‘‘

نعیم دی آواز تیز تھی ڳئی۔

’’ابّا جی تہانوں یاد ہوسی جݙاںتہانوں تکلیف تھئی ہائی  تے اساݙے غریب چاچے پتا نہیں کِنجے کرکے تہانوں ݙوں سو روپیہ آن ݙتا ہائی تے تُسا ںآکھیا ہائی بھرا ٻہوں مِٹھیاں چیزاں ہوندے ہن ۔ اولاد وَت مِل سڳدی ہے ‘ بیویاں مِل سڳدیاں ہِن‘ نہ ما ء پیوبَھیں کے آوندا ہے تے نہ وَت بَھیݨاں بھرا مِلدے ہِن۔‘‘ سِیماں دیر توں چُپ ٻیٹھی ہائی ‘ اُس نوں موقع مِل ڳیا تاں اُس پیو دے آکھے ہوئے لفظاں دی زنجیر نال پیو نوں قابو کرݨ دی کوشش کیتی۔ محمود صاحب ٻہوں بیزاری نال اُٹھی کے لڳے ڳئے۔

٭…٭…٭

وَت ایہہ بحثاں روزدامعمو ل بݨ ڳئیاں۔ نِت دی تکرار توںتنگ آکے جُمعے دے ݙینہہ تیاری تھی ڳئی ۔ ماء گھر رہ ڳئی تے باقی سارے چاچے دے گھر ٹُر ڳئے ۔

شمع اَڄ وَت ٻہوں غمگین ٻیٹھی ہائی ۔ پتا نہیںجنجٖے دُنیا وچ مختلف موسم آوندے ہِن کݙائیں گرمیاں ‘کݙائیں سردیاں ‘کݙائیں بہار ‘ کݙائیں خزاں ‘ انجٖے آر روحاں تے دِلاں دی دُنیا وچ کوئی موسم ہوندے ہوسن ۔ خوشی تے غمی ‘ کݙائیں کݙائیں آدمی بِلا وجہ اِی خوش ہوندا ہے تے کݙائیں نیندر وچ وی بھیڑے بھیڑے خواب آوندے ہِن تے اَکھ کُھلدی ہے تاں سارا ماحول ٻہوں غمگین لڳدا ہے ۔ ہوا دی آواز کیں وِچھڑی ہوئی کونج دے ݙکھی کُکارے آر روح نوںچِیرݨ لڳ پوندی ہے ۔ اَکھیاں خواہ مخواہ روندیاں ہن تے سارے منظر ماتمی لباس پا کے ݙسکاریاںبھرݨ لڳدے ہن۔

غریب تے بے وس کݨ اوہ خوشی والا موسم پل ݙوں پل دا ہوندا ہے تے غمی دا موسم عمراں نال سانجھ نبھیندا ہے ۔ اَڄ شمع نوں وَت ہنجھواں قابو کیتا ہویا ہائی ۔ گھر لُڳی ٻیٹھی ہائی ۔ اُس دابیمار گھر والاسویرے شام دی روٹی دے انتظام واسطے کیںدُکان توں اُدھار چاوݨ ڳیا ہائی ۔ شمع نوں پیکے گھر دے بھاڳ پئے یاد آوندے ہَن ۔ پیودی زمین وچوں شرع شریعت دے فیصلے نال اُس نوں اَٹھ وِگھے زمین مِلدی ہائی ۔32کنال نہری زمین گزارے جوڳی چنگی بھلی ہائی ۔ بھلا اُس ݙوجھیاں بَھیݨاں دے آکھے لڳ کے ایہہ وی بھراواں نوں ہِبہ کر ݙتی ہائی۔ ݙوجھیاں بھیݨاں تاں کھاندے پِیندے گھراں وچ ہَن ۔ اوہناں تاں کݙائیں وَل کے یاد وی نہیں کیتاجو پیو دی جائیداد وچ اوہناں دا وی کوئی حصّہ ہائی ۔ بھلا شمع نوں اُس زمین دی یاد وی ٻہوں وار ستاوݨ لڳ پوندی ہائی ۔ اُس دے بھراواں دا سلوک اوہناں زخماں نوں ہور کُھرچ ݙیندا ہائی ۔ تے وَت اُس نوں آپݨے ما ء پیو تے کاوڑ لڳ پوندی ہائی ۔ اوہناں نوں اُس دے رشتے کݨ ہِکا ایہاآدمی لبھدا ہائی ۔ اوہناں اُس دے علم دیاں تعریفاں سُݨ کے اُس دے مستقبل دی کوئی فکر نہ کیتی تے اُس دوزخ وچ اُس نوں سٹ ݙتونیں جتھے راتیں ݙینہاں کتاباں دیاںڳلاں ہوندیاں ہَن ۔ اوہ اوہناں ورقیاں نوں چَٹ کے تاں نہیں جی سڳدی ۔ اُس دا خاوند وی عجیب آدمی ہائی کوئی اُس توں کے شے لِکھوا کھڑیندا ہائی کوئی کے شے تے انجے قلم گھسیندارہندا ہائی ۔ کَیں نوں شاعر بݨا ݙتوس ‘ کیںنوں افسانہ نگار ‘ کوئی تنقید نگار بݨ ڳیا تے کوئی تحقیق نگار ۔ ایہہ لوک کوئی شے ݙیندے ہن چا تاں اُس نوں اوہناں دی مہربانی سمجھیندا ہائی ‘ نہیں تاں کݙائیں اوہناں توں منگدا کجھ نہیں ۔ بس ایہناں اِی خیالاں وچ شمع نِیر پئی وہیندی ہائی جو ٻوہے تے کار آ رُکی تے محمود صاحب آپݨے ٻچیاں نال آڳئے ۔ شمع دا دِل مونہہ ݙائوں نِکلݨ لڳا: ’’ایہناں دی خاطر کِنجے کریساں۔‘‘ ایہہ سوچ ہک تلوار بݨ کے اُس دی روح تے لٹک ڳئی ۔ سلام دُعا توں بعد شمع اوہناں نوں منجیاں تے ٻلھایا تے اندر لڳی ڳئی ۔ ٹُٹّا بھجّٖا صندوق کھولیا تے ہک سُوٹ کڈھیا ۔ ایہہ اُس نوں پِچھلے ݙینہاں وچ ہک بھرا گھݨا ݙتا ہائی ۔ سُوٹ نوں ٻکل وچ پا کے ہمسائیاں دی کندھ تے ونجٖ کھلی۔

’’بھیݨ کنیزاں ذرا ساہمݨے تاں تھی۔‘‘

’’چاچی جی تُساں ٻہو ناں اِݙے کݙے ونجٖ کھلے ہائو۔‘‘

سعدیہ آکھیا:۔

’’میں آئی میݙا ٻچّا تُساں ٻاہو۔‘‘

وَت اُݙوں کنیزاں آکھلی تے کجھ ڳلاں شروع تھی ڳئیاں ۔

’’اس دے گھر آئو تاں سِدھا مونہہ وی نہیں ݙیندی ۔ میں نم آکھدا نہ ونجٖاں۔‘‘ محمود صاحب آپݨے ٻچیاں نوں مخاطب کیتا سارے چُپ تھی ڳئے ۔ اس ڳل دا ایہناں کول کوئی جواب کوئی نہیں۔

’’اوہ چاچے ہُݨاں آوندے پئے ہن۔‘‘ نعیم آکھیا تے اُٹھی کھلا ۔ ساریاں دیاں نظراں دروازے ݙائیں پھر ڳئیاں اوہ آوندا پیا ہائی …… اوہا جیہڑے دے قلم دی طاقت نوں دُنیا مَݨدی ہائی ۔ جَیں دی ذہانت تے علم دی گواہی آسمان دے سینے تے لکھی ہوئی سچائی ہائی ۔جیہڑے لفظاں دی حُرمت دا جھنڈا چایا تے لفظاں نوں محترم مݨوا کے چھوڑیا ۔ اوہ آوندا پیا ہائی ‘ اس دا کھٻا بازو انجٖے لٹکدا آوندا ہائی جنجے اوہ اس دے بدن دا حصّہ نہ ہووے ۔ فالج دی ماری ہوئی ٻانہہ جُھولدی آوندی ہائی ۔ سجٖے ہتھ وچ اُس ہک تھیلا نپیا ہویا ہائی ۔ قدم مشکل نال اُٹھدے ہن ۔ چہرے تے کمزوری دیاں نشانیاںہن تے عینک پورے چہرے نوں چُھپایا ہویا ہائی ۔ نیڑے آیا تاں اُس دے مونہہ تے ہور پیلک (زردی) کھنڈ ڳئی ۔ آسے پاسے ݙٹھوس جنجٖے کوئی ہورآدمی ہووے ہا تاں اوہ مسکراہٹ اس توں اُدھار منگ گِھنے ہا ہر شے اُدھار گھنݨ دی عادت جو ہَس بھلا اِتھے ہور کوئی کونہیں۔ شمع وی پرے والی کندھی تے چڑھ کے کنیزاں نال ہَولے ہَولے کوئی ڳلاں پئی کریندی ہائی ۔ بِھرا نوں جِھکا تھی کے مِلا ۔ بھتریجاںبھتریجیاں نوں مِلیا تے تھیلا ٻہوں احتیاط نال انگیٹھی تے چا رکھیویس ۔ ٻہݨ لڳا تاں شمع اُس تے اَلا کیتا‘ اُݙے لڳا ڳیا۔ اُس پُلے جیہے اُس نوں پنجھی روپے دے نوٹ نپائے تے اُس دے چہرے دی زردی دُور ہووݨ لڳ پئی۔

’’ایہہ کِتھوں آئے ہِن ۔ بھائی ہُݨاں ݙتے ہن۔‘‘

’’میں کنیزاں دے ہتھ65روپئیاں والا سوٹ ویچ چھوڑیا ہے اُس ظالم دی ٻچی ایہا پیسے ݙتے ہن ۔ تُساں ونجٖ کے پہلوں تاں ہٹی توں دُدھ تے کھنڈ گھن آݨو‘ چاء پئی ہے۔‘‘

تے ٻہوں بے مثال عالم ‘ ٻہوں وݙاشاعر ‘اُچے قدر دا افسانہ نگار بے لاگ تے بے لگائو لِکھݨ والا نقاد ہتھ وچ کَولا گھن کے ٹُر پیا۔

’’چاچا جی تُساں ٻاہو اساں چاء پی کے آئے ہاں۔‘‘

’’نہیںٻچاتُساں ٻاہو میں ہُݨے ولا آوندا ہاں۔‘‘ اوہ لڑکھڑیندے قدماںنال ٹُریا تے محمود صاحب آکھیا:

’’ݙٹھا نیںاِنج مِلیا ہے جِنجے اساں اُس دی موت دا پروانہ گھن کے آئے ہوواں۔‘‘

شمع دُور چُلھّے چ ونجٖ ٻیٹھی۔

’’ݙیکھاں نعیم ایہہ تھیلاچا آن تیݙاچاچا کیہڑیاں مِٹھائیاں تیں کݨ گھن آیاہے۔‘‘

نعیم تھیلا چا آندا۔ ساریاں دیاںنظراں تھیلے تے لڳ ڳئیاں محمود صاحب تھیلے نوں کھولیا تے لفافے ٻاہر کڈھݨ لڳے ۔ہک وݙے لفافے وچ آٹا ہائی ݙوں کلو ہووے ہا ۔ ہک وچ ݙال ‘ ہک وچ مرچاں ‘ ہک وچ دھنیل ‘ ایہہ لفافے چھوٹے چھوٹے ہَن تے ہک پلاسٹک دے لفافے وچ اَدھ پاء دے قدر گھیو ہائی ۔ ساریاں ایہہ لفافے ݙٹھے ۔ محمود صاحب اوسے ترتیب نال لفافے وچ رکھ ݙتے تے نعیم تھیلے نوں انگیٹھی تے رکھ آیا۔

’’ایہہ وَت کتھائوں اُدھار چا آندا ہِس ۔ میں جو تہانوں آکھیا ہائی ایہہ جیہے کنگال دے گھر ونجٖ کے آپݨی توہین نہ کرو۔‘‘

’’ابّا جی اساں کوئی دعوتاں کھاوݨ تاں نہ آئے اساں تاںچاچے نوں مِلݨ آئے ہاں۔‘‘

’’وَت مِلا ہے تہانوں ݙٹھا نیں اوہ رَن مرید اوسے ویلے ٻاہر ٹُر ڳیا ہے ۔میں تاں آہدا ہاں آئو ونجٖاں۔‘‘

’’نہیں ابّا جی چاچے نوں آوݨ ݙیو۔‘‘

چاچاآیاتے وَت چاء آ ڳئی ۔ چاء نال بسکُٹاں دا ڈٻہ ہائی تے آنڈیاں داحلوہ ۔ محمود صاحب کݙاہیں آپݨی بھرجٖائی دے ہتھ دی بݨی ہوئی شے ٻہوں شوق نال کھاندے ہَن۔ بھلا اَڄ ٻہوں بے ہاویں ہاںنال کھاندے پئے ہَن ۔ برتن شمع چا کھڑے ۔ رسمی جیہاں ڳلاّں تِھیاں تے ٻہوں مصروفیت دا بہانہ کرکے تے دِھیاں پُتراں نوں جھڑکینداں تے نال کرینداں گھر لڳے ڳئے۔

’’پتا نہیں بھائی ہُݨاں کیوں آئے ہن۔‘‘

’’میݙاسُوٹ وِکواوݨ ‘اسے چاء تے وی میݙے پندراں روپئے لڳ ڳئے ہِن۔‘‘

’’خیر شمع ‘ سُوٹ اللہ ہور ݙیسی جِیندیاں بھرا دیاںاَکھیاںتاں ݙیکھ گھدیاں ہِم۔

ہِکے ماء دے پُتر ہاں۔‘‘

٭…٭…٭

حوالہ

کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان