ہند آریائی زباناں

ہند آریائی زباناں
خاندان	ہند یورپی لسانی خاندان
شاخ	ہند-ایرانی $\leftarrow$ ہند-آریائی
زباناں دی تعداد	200 توں زائد
ٻولݨ والے	1.5 ارب توں زائد
اہم زباناں	سارائیکی، اردو، ہندی، سندھی، پنجابی، بنگالی، سنہالی

ہند آریائی زباناں (Indo-Aryan languages) ہند یورپی لسانی خاندان دی ہک ٻہوں وݙی تے اہم شاخ ہے، جیہڑی جنوبی ایشیا دے ہک ٻہوں وݙے رقبے تے پھیلی ہوئی ہے۔ دنیا دی آبادی دا ہک وݙا حصہ (تقریباً 1.5 ارب لوگ) ایں خاندان دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندے ہن۔ سارائیکی زبان براہِ راست ایں خاندان نال تعلق رکھدی ہے تے قدیم پراکرت تے سنسکرت دی وارث ہے۔

تاریخ تے ارتقاء

ہند آریائی زباناں دا سفر وسطی ایشیا توں شروع تھیا، جتھوں آریائی لوگ درہ خیبر دے رستے برصغیر وچ داخل تھئے۔ ماہرینِ لسانیات نے ایں خاندان دے ارتقاء کوں ترائے وݙے ادوار وچ ونڈیا ہے:

1. قدیم ہند آریائی دور (1500 ق م توں 500 ق م): ایں دور دی وݙی زبان "سنسکرت" ہئی۔ ویدک سنسکرت وچ مذہبی کتب لکھی ا گیاں۔
2. وسطی ہند آریائی دور (500 ق م توں 1000ء): ایں دور وچ سنسکرت عوامی زبان بݨ کے "پراکرت" تے "پالی" وچ بدل گئی۔ ایں دور وچ بدھ مت دی تبلیغ پالی زبان وچ تھئی۔
3. جدید ہند آریائی دور (1000ء توں ہݨ تک): ایں دور وچ مختلف علاقائی پراکرت زباناں توں موجودہ زباناں جیویں سارائیکی، سندھی، اردو، پنجابی تے بنگالی پیدا تھئیاں۔

سارائیکی دا مقام

لسانی ماہرین دے مطابق سارائیکی زبان ہند آریائی خاندان دی ہک ایسی شاخ ہے جیندے وچ قدیم پراکرت دے اثرات سب توں زیادہ محفوظ ہن۔ سارائیکی دے مخصوص حروف (ڳ، ڄ، ݙ، ݨ) ایں خاندان دی ٻیاں زباناں توں اینکوں ممتاز کریندن۔ سارائیکی دا قواعد (Grammar) تے فعل بݨاوݨ دا طریقہ قدیم آریائی اصولاں دے عین مطابق ہے۔

لسانی جغرافیہ

ہند آریائی زباناں کوں جغرافیائی لحاظ نال مختلف گروہاں وچ ونڈیا ویندے:

• شمالی مغربی گروہ: سارائیکی، پنجابی، سندھی، کشمیری۔
• مرکزی گروہ: اردو، ہندی۔
• مشرقی گروہ: بنگالی، آسامی، اوڑیا۔
• جنوبی گروہ: مراٹھی، سنہالی (سری لنکا)۔

مشترک الفاظ دی مثالاں

ہند آریائی زباناں دی آپس وچ مماثلت انہاں دے ہکو جدِ امجد (Sanskrit) دی وجہ توں ہے۔ ہیٹھ ݙتے گئے نقشے توں واضح تھیندے کہ بنیادی الفاظ کینجھے ملدے جلدے ہن:

سارائیکی	سنسکرت	سندھی	پنجابی	اردو
ہتھ	Hasta	ہتھُ	ہتھ	ہاتھ
پاݨی	Paniya	پاݨی	پاݨی	پانی
کَن	Karna	کَنُ	کَن	کان
بھرا	Bhratr	بھاء	بھرا	بھائی
دھیر	Duhitr	دھی	دھی	بیٹی (دختر)

اہمیت

ہند آریائی زباناں نہ صرف رابطے دا ذریعہ ہن بلکہ ایہ ہک عظیم تہذیبی ورثے دی امین وی ہن۔ انہاں زباناں وچ دنیا دا عظیم ترین ادب، شاعری تے فلسفہ موجود ہے۔ سارائیکی ایں خاندان دی ہک ایسی زبان ہے جیہڑی قدیم دور تے جدید دور دے درمیان ہک پُل دا کردار ادا کریندی ہے۔