ہزاراں سالاں توں پکاری ونڄݨ آلی سرائیکی زبان

سرائیکی پاکستان دی قدیم تے عظیم زبان اے، سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں توں سرائیکی دے ناں نال پکاریا ویندا پے، پر حملہ آوراں دے ݙڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ توں سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا ڳے، اُونویں سرائیکی دے نال وی ونڈیدے ڳئے، مثلاً ملتانی، بہاولپوری، شاہ پوری، دیروی، جٖٹکی تے جھنگوی وغیرہ، پر سندھ وچ ہمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا ڳے۔ ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سڳدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان اے جیرھی جو بلا شرکت غیرے موہنجو دڑو تے ہڑپہ تہذیب دی امین، وارث تے یاد گار ہے۔ اے ڳالھ کہیں توں وی لکی ہوئی کینھی جو پاکستان دی قومی زبان اُردو دی عظیم ماء وی سرائیکی ای ہے۔ ایندے کیتے علامہ سلیم ندوی مرحوم (جیڑھے جو بہار دے باشندے ہن) حافظ محمد شیروانی مرحوم (ٹونک دے قدیم باشندے) علامہ ڈاکٹر سید محی الدین قادری ( حیدر آباد دکن دے ہن) جارج گریرسن تے اد برائن وغیرہ ایہو جہے عظیم غیر سرائیکی محققین دی کاوشاں دا مطالعہ کیتا ونجٖ سڳدے۔ سرائیکی ای او واحد پاکستانی زبان ہے جیندے اثرات پنجند تے پنجابت وں وی اڳوں نکل کے وادی گنگا جمنا بلکہ حیدر آباد دکن تئیں پھیل چکے ہن تے اڄ وی او اثرات باقی ہن۔

عالمی کانفرنس دے سلسلے وچ ݙو واری اساں ہندوستان ڳئے، اساکوں دلی وچ ملتانی محلے اتے ٻیاں سرائیکی آبادیاں ݙکھایاں ڳیاں۔ اساں پچھا اے لوک اتھاں تقسیم توں پہلے دے ہن یا بعد دے؟ اساکوں ݙسیا ڳیا جو اے آبادیاں پہلے د یاں ہن کیوںجو ملتان تجارت دا وݙ امرکز ہا تے دلی ملتان دے تجارتی ٻہوں مضبوط ہن۔ لۃذا دلی دے خاندان ملتان تے ملتان دے دلی آ تے ہندوستان دے ٻئے علاقیاں وچ آباد تھی ڳئے۔ جݙݨ جو اڄ وی یو پی سی ، بہار بنگال تے دکن دی زباناں وچ درجناں نی سینکڑاںنی بلکہ ہزاراں الفاظ اپݨی اصلی سرائیکی حالت وچ موجود مِلدن۔ سرائیکی ہک عظیم زبان ہے تے قدیم تہذیب ہے۔ اڄ وی پاکستان دی علاقائی زباناں تے سرائیکی اپݨی پوری آب و تاب تے شان و شوکت نال نظر امدی ہے۔ پاکستان دے ہک سرے توں ݙوجھے سرے تئیں چلے ونجٖوں۔ تہاکوں سرائیکی کہیں نہ کہیں صورت وچ ضرور ملسن۔

سندھ وچ تھر دا ریگستان، پشاور، پنڈی، ہزارہ تے اسلام آباد وچ تہاکوں سرائیکی الاوݨ والئیں دی وݙی آبادی نظر آئوسے۔ کراچی سرائیکی الاوݨ آلیاں نال بھریا پے۔ کہیںکوں ایں ڳالھ دی غلط فہمی نی رہݨی چہیدی جو سرائیکی زبان دا لہجہ ہے۔ سرائیکی دا اپݨا قاعدہ، اپݨے الگ حروف تہجی تے اپݨی املاء ہے، جیرھے سرائیکی کوں اپݨی زبان دا لہجہ آکھݨ دی کوشش کریندن انہاندا اپݨا قاعدہ وی کینھی، انہاں دی اپݨی زبان دا لوظ فارسی دے ݙو لوظ ’’ پنج آب‘‘ توں مانگواں ہے۔ سرائیکی کوں اپݨا لہجہ آکھݨ والے سرائیکی دے خاص حرفاں دی صرف ادائیگی تک نی کر سڳدے۔ جݙاں جو ایندے مقابلے اساݙی ماکھی وانگوں مٹھی سرائیکی زبان ہک مکمل زبان دی حیثیت رکھیندی اے۔ اے نہ تاں پنجابی دا حصہ ہے تے نہ ای ایندا لہجہ۔ اینکوں پنجابی زبان یا ایندا لہجہ قرار ݙیوݨ والے بعض لوک سیاسی مقصداں دی تکمیل کیتے ایں طرح دا غیر علمی تے غیر منتقی دعویٰ کریندن تے ایں دعویٰ دی آر وچ کئی سالاں توں ملکی وسائل، ملازمتاں، پاݨی، انڈسٹری ذرائع ابلاغ، تعلیم و تدریس  تے ٻے حصیاں توں دیدہ دانستہ سرائیکی کوں محروم کیتی امدن۔ کتنے ݙکھ دی ڳالھ اے جو جݙاں پنجاب وفاقی حکومت توں آبادی دی بنیاد تے وسائل حاصل کرݨے ہوندن تاں اساکوں پنجابی بݨا تے پورا حصہ وصول کر گھدا ویندے تے ݙیوݨ ویلھے سرائیکی وسیب دے لوک بدن بھکن جانگلی تے حیوان شمار کیتے ویندن، پاکستان دے چارے صوبیاں وچ کروڑاں لوک سرائیکی زبان کوں ٻولیندن۔ برصغیر دے سارے بزرگاں ایں زبان کوں اپݨے اظہار دا وسیلہ بݨائے۔ ثبوت دے طور انہاں دا کلام اڄ موجود ہے، پنجاب دے نام نہاد دانشوراں دا اساں احسان منیندوںجو انہاں سرائیکی کوں لہجہ آکھ تے اساکوں جڳوا تے ݙتے جیکر او لہجے دی ݙانگ نہ مریندے تاں اساں کتھوں جاڳدے؟ پنجاب دے دانشوریں دے آکھݨ دا مطلب اے ہا جو ’’ منجھ ڳائوں کوں آکھے ونجٖ ڑی پُچھ کالی‘‘ ایندا نتیجہ اے تھئے جو پچھ کالی ساری کالی دے پچھوں بھجٖ پی اے تے کالی کوں ہݨ جاہ نی پی ملدی۔

دنیا دے منے منائے لسانی محقق سرجارج گریرسن ، ڈاکٹر محی الدین قادری مور، روسی محقق ایس یوسمرنوف لندن یونیورسٹی دے ڈاکٹر سینتی کمار چڑ جی، ڈاکٹر مسعود حسین خان، ڈاکٹر سدھیشور رائو ورما، پروفیسر ڈاکتر کرسٹو فرشیکل، ڈاکٹر شوکت سبزواری، ڈاکٹرر طاہر تونسوی، قیس فریدی، شوکت مغل، سجاد حیدر پرویز، محمد علی صدیقی، پروفیسر خلیل صدیقی، ڈاکٹر گوپی چند نارنگ جہے تمام وݙے ماہر لسانیات ایندی لسانی تے ترکیبی خصوصیات کوں مد نظر رکھیندے اینکوں الگ زبان آکھے زبان دی صوتیات، افعال تے افعال  دی گردان، حروف تے ٻئے لسانی قواعد دے حوالے نال اینکوں ہک الگ مکمل زبان وی تسلیم کیتے۔ سرائیکی زبان دیاں اضافی آوازاں صرف سندھی زبان دے علاوہ کہیں ٻئی زبان وچ نی ملدیاں۔ پنجابی وچ نہ تاں اے اضافی آوازاں موجود ہن نہ ای پنجابی اینکوں ٻول سڳدن۔ کوئی وی پنجابی ٻولݨ والا نہ  تاں اے زبان ٻول سڳدے تے نہ ای ایندے منفرد ذخیرہ الفاظ کوں پوری طرح سمجھݨ دی صلاحیت رکھیندے۔ خصوصاً لہور دے پنجابی ٻولݨ والیکیتے سرائیکی ٻوݨ، سمجھݨ اوکھا ہے۔ سرائیکی زبان دا اپݨا الگ لسانی مزاج ، لسانی جغرافیہ تے وسیع ادبی سرمایہ موجود ہے۔ اینکوں پنجابی زبان دا حصہ یا ایندا لہجہ سمجھنق کہیں طرح وی قابل قبول نی تے نہ ای ایہو جہی کہیں مصنوعی کوشش نال کہیں طرح دے مثبت نتائج حاصل تھی سڳدن، لہٰذا مادری زبان وچ تعلیم لاگو کرݨ ویلھے سرائیکی علاقے کیتے سرائیکی اتے پنجابی علاقے کیتے پنجابی ہووے نہ تاں وگوڑ پوسے۔ اتے ذکر کیتے گفئے محققین توں علاوہ اے وی حقیقت اے جو کئی ریسرچ سکالر لندن یونیورسٹی، بہائو الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں سرائیکی زبان وچ پی ایچ ڈی دی ڈگریاں حاصل کر چکین۔ ایں طرح کئی سکالر علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی توں سرائیکی زبان و ادب تے ایم فل کر چکن، پچھلے کئی سالاں توں اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور وچ ایم اے سرائیکی دا شعبہ جاری ہے۔ زکریا یونیورسٹی وچ سرائیکی ریسرچ سنٹر بݨ ڳے اتے ہر سال ہزاراں دی تعداد وچ کتاباں چھپدیاں پن۔ ملتانوچ ایم اے تے بی اے سرائیکی دا نصاب منظور تھی ڳے، اسیݙے حق وچ صوبائی محتسب اعلیٰ دے فیصلے دے بعد میٹرک تے ایف اے سرائیکی دے نصاب واسطے قراقلی ونگ نال اساں رجوع کیتا ہوئے ، پنجاب والے نام نہاد دانشور اے نہ سمجھن جو اساں چپ کر ٻہسوں، اپݨی زبان واسطے اساں ہر جاہ تے ویسوں، انہاں واسطے سرائیکی تھندا گراں نی بلکہ مچھی دا ایجھا کنڈا ہے’’مارکہ‘‘ جینکوںنہ نڳل سڳن تے نہ اُڳل ۔

سرائیکی دا معنی:

لوظ سرائیکی دے معنیو چ ٻہوں سرائیکی دانشوریں اظہار خیال کیتے تے اپݨا اپݨا نقطہ نظر پیش کیتے پر انہاں سب دے وچوں معروف ادیب اختر خان بلوچ مرحوم دا خیال درست اے، او بجا طور تے لکھدن جو سرائیکی دا لفظ لفظ ’’سرا‘‘ نال مشتق ہے۔ ’’سرا‘‘ شمال دی طرف کوں آکھدن۔ سرائیکی دے معنی ہن ’’ دریائے سندھ دے شمالی علاقے دی زبان۔ سرائیکی زبان نہ صرف سندھ تے پاکستان وچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے بلکہ درہ بولان یعنی سبی توںجیکب آباد تک تے کچھی توں بھاگ، ناڑی دے علاقے وچ بکثرت ٻولی ویندی ہے۔ صرف اے نی بلکہ پشاور توں گھن کے مکران دے ساحلی علاقیاں تئیں اکثر بلوچ قبائل وچ سرائیکی کوں عام ٻول چال دی حیثیت حاسل ہے۔ درحقیقت سرائیکی ای او قومی زبان ہے جینکوں ’’نقش سلیمانی‘‘ دے مصنف علامہ سید سلیمان ندوی سندھ وچ اردو دا ہیولیٰ تصور کریندن تے سندھ وچ قدیم اردو دا اے نمونہ جو :

’’بحُرمت پیر پٹھا۔ ہک مویا ہک ترٹھا‘‘

ہر حالت وچ سرائیکی دا نمونہ ہے۔ اینکوں اردو یا سندھی دا نمونہ نی آکھیا نجٖ سڳدا۔ البتہ اے ٻئی ڳالھ ہے جو ایں قدیم سرائیکی زبان دی موجودہ شستہ صورت دا ناں اردو رکھیا ڳیا ہووے۔ اختر علی خان بلوچ لکھدن اے ہک تریخی حقیقت ہے جو جئیں ویلھے ملتان کوں اسلامی علم تے فن دا مرکز بݨایا ڳیا اوں ویلھے سندھی زبان معمولی تبدیلی دے بعد ملتانی زبان دی صورت اختیار کر گھدی۔ بعد وچ جݙاں لہور کوں دارالحکومت بݨایا ڳیا تاں سرائیکی یا ملتانی زبان مشرقی پنجاب دی ہندی تے دہلی دی ہریانی زبان دی آمیزش دے بعد پنجابی زبان دا روپ دھار ڳئی تے ایں زبان نے دلی پڄ کے اردوئے معلیٰ دا لقب حاصل کیتا۔

٭… پاکستان دی قومی تے رابطہ زبان سرائیکی

بلا شبہ سرائیکی پاکستان دی رابطہ تے قومی زبان بݨݨ دا حق رکھیندی اے، کیوں جو زبان دا تعلق زمین نال ہوندے، سرائیکی دا خطہ زمین پاکستان دے چارے صوبیں وچ موجود اے۔ اے ہک تسلیم شدہ حقیقت ہے جو سرائیکی زبان پاکستان دے کئی حصیاں وچ پھیلی ہوئی ہے تے ہک وسیع ادبی زبان دی حیثیت رکھیندی اے۔ اے ہک مشاہدہ ہے جو سندھ دے دیہاتی جݙاں کݙاہیں اردو دان دے نال ڳالھ مہاڑ کریندن تاں سرائیکی زبان کوں اردو سمجھ تے اینکوں اپݨے اظہار خیال دا ذرعیہ بݨیندن۔ ایندے نال اردو دان حضرات کوں اردو دی وسعت تے ایندی عام فہمی دے متعلق خوش فہمی پیدا تھئی ہے۔ سندھ دی سرائیکی زبان تے ضلع دیرہ غازی خان دی زبان دا کافی اثر ہے۔ سندھ دے مشہور تاریخی تے سرحدی شہر کشمور وچ وی اکثر دیرہ غازی خان تے کوٹ مٹھݨ شریف دی سرائیکی زبان الائی ویندی ہے۔ روجھاݨ مزاری توں گھن تے ضلع جیکب آباد دے اُتلے علاقے تحصیل نصیر آباد، روجھاݨ جمالی، اوستہ محمد، جھل مگسی، کچھی، بھاگ ناڑی تے سبی وچ دیرہ غازی خان دی سرائیکی رائج ہے۔ سندھ بہاولپور تے خیر پور دی سرائیکی دے درمیان کہیں قسم دے فروق دا سوال ای پید انی تھیندا۔ کیوںجو اے سارے علاقے ہک لسانی خطے وچ شامل ہن اَتے سرائیکی ریاست خیر پور دی قومی زبان رہ ڳی اے کیوںریاست خیر پور دے تالپور نواب سرائیکی ہن۔

اردو زبان دا خطہ زمین پاکستان وچ کینھی، ایں واسطے ہزار کوششیں دے باوجود اردو اجٖاں تک نہ رابطے، نہ نصاب اتے نہ وت دفتری زبان دا درجہ حاصل کر سڳی اے اگر سرائیکی کوں اے مقام ݙتا ویندا تاں اڄ نتیجے مختلف ہووِن ہا اتے قومی دھارے تے ایندے مثبت اثرات مرتب تھیون ہا۔

٭… سرائیکی کشمیر تے پنجابی زبان دی ماء:

ہک ویلھے موجودہ پنجاب تے کشمیر تک علاقے سرائیکی راجدھانی ملتان وچ شامل ہن، ملتان ہی تہذیب تمدن اتے تجارت و صنعت دا مرکز ہا ایں واسطے سرائیکی زبان تہذیب تے ثقافت دے اثرات ݙوجھے لسانی گروہیں تے پووݨ لازمی ڳالھ ہئی، انہاں اثرات دی وجہ توں کجھ زباناں ٻئے زبانیں وچ مرج تھیندن اتے کجھ نویاں وجود وچ امدن۔ جیویں جو ݙو نویاں زباناں کشمیر تے پنجابی وجود وچ آئن۔ انگریزی عہد دی عام تحقیق دے مطابق سرائیکی زبان مختلف زباناں دی ماء ہے۔ سندھی زبان دی تریخ دے مصنف بھیرو مل آ ݙواݨی نے لکھے جو مہا بھارت دے دور وچ راجہ کیسنیس توں ٻہوں بلے متھرا وچ شوستین نامی ہک مشہور اجہ گذرے اوندے ناں دی نسبت نال متھرا تے ایندے آس پاس دے علاقے کوں شور وچ تے علاقے دی زبان کوں شور سینی پراکرت آکھیا ویندا ہئی۔ پراکرت کافی دور تئیں پھیلی ہوئی ہئی تے ایندا دائرہ اثر مغربی پنجاب توں گھن کے گجرات تے بنگالی تئیں وسیع ہئی۔ اوں زبان تے وی ملتانی زبان دے اثرات ہن۔ پاکستان وچ پنجابی ، کشمیری تے ݙوجھی زباناں وجود وچ آیاں۔ تے ایں طرح مشرقی پنجاب وچ سرائیکی تے ہندی زبان دے ملاپ نال پنجابی کشمیری زبان پیدا تھئی اتھوں اشارہ ملدے جو سرائیکی کشمیری تے پنجابی دی ماء اے۔

وادی سندھ دی علاقائی زبان دے متعلق قدیم وجدید تحقیق وچ بھانویں کتنا ای اختلاف ہووے۔ا ے ڳالھ بالکل مسلمہ ہے جو صدیاں پہلے سندھ تے کشمیر دے لوکاں دے تعلقات کافی گہرے ہن۔ ہک مدت تئیںکشمیر تے پنجاب دے علاقہ سندھ دی راجدھانی وچ شامل تھئے تے ایہو وجہ ہے جو سندھی سرائیکی، مگربی، پنجابی تے کشمیری زباناں وی آپس وچ کافی ملدن۔ لسانیات دے ماہرین انہاں سارے ڳالھیں توں ایں نتیجے تے پُجٖن جو بر صغری دیاں جھوٹیاں زباناں ہک ٻہوں وݙی تے پراݨی تہذیب دی پیداوار ہن یقیناً پاکستان تے ہندوستان دی قدیم تے پراݨی تہذیب سرائیکی ہی ہے۔ لیکن ایں موقع تے ہک ڳالھ دی وضاحت ضروری اے جو اڄ جیرھے جیرھے زبانیں دا وجود بݨ چکے اتے اُتھاں دے لوک اپݨے آپ کوں اوں ماء ٻولی دا پُتر اکھیندن اساں انہاںدی ایں الگ شناخت دا احترام کریندوں اتے انہاں تے انہاںدی ماء ٻولی کوں سلام پیش کریندوں پر شرط اے ہے جو او اساݙی ماء ٻولی کوں مندا نہ ݙتا ونجٖے۔

٭… سرائیکی اردو دی ماء:

سرائیکی زبان کوں نام نہاد محققین وچوں کہیں سنسکرت دی دھی اتے کہیں سندھی دی بھیݨ آکھیے جݙاںجو اصل حقیقت ایویںنی سرائیکی زبان ’’ مادر لنگویج‘‘ اے۔ ’’ پنجاب میں اردو‘‘ وچ حافظ محمود شیرانی نے ملتانی تاجراں دے دلی وچ راہوݨ نال اے نتیجہ آخذ کیتے جو انہاں مقامی تاجراں دے میل ملاپ نال ہریانی زبان تے ملتانی دا اثر پئے تے اے زبان اردو دا پیش خیمہ بݨی۔ در حقیقت شیرانی صَیب دی اے تحقیق ہر طرح نال تحقیق طلب ہے تے اساکوں افسوس ہے جو شیرانی صَیب ایں زبان کوں پنجاب وچ اردو دے پاسے کیوں گھیل ڳن۔ جݙݨ جو خود شیرانی صَیب دی تحقیق دے مطابق قدیم مؤرخین جتھاں ملتانی دا لفظ استعمال کریندن، اتھاں انہاں دی مراد صرف موجودہ ملتانی دی حداں نی تاریخ دے ورقے پھرولیے ونجٖن تاں ملتان دیاں حداں الخیں ملخیں تے کنڈیاں ہویاںنظر آئوسن، حافظ محمود شیرانی کوں اڄ دے قبضے کیتے ڳئے پنجاب کوں ݙیکھݨ دی بجائے قدیم سرائیکی وسیب کوں ݙیکھݨاں چہیدا ہا جیندیاں حداں اڄ دے اپر پنجاب توں وی اڳوں نکل ویندیاں ہن البتہ حافظ محمود شیرانی دی اے ڳالھ ٹھیک اے جو ملتانی یعنی سرائیکی زبان دے لوظاں نال اردو زبان دا تانا وانا ونیاں ڳے، ایں طرح سرائیکی ای اردو دی بنیاد بݨی اے، اساں آکھ سڳدوںجو سرائیکی اردو دی ماء اے۔

حوالہ

• معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ