ڳالھ سݨاوں کیڑھی

لکھت: ڈاکٹر حمید الفت ملغاݨی

سئیں اقبال قریشی دا ڳانڈھا تھل دے اوں وسبے نال ہے جتھوں دے لکھاری گیت تے ݙوہڑہ لکھݨ وچ وکھری سنڄاݨ رکھدن۔ ’’متھیاں سنگتاں‘‘ دے عنوان نال ۱۹۹۷ء وچ پہلا سرائیکی شعری مجموعہ دان کر کے شعری دنیا اچ پیر پاتا تاں انہاں دے گیت ریڈیو پاکستان ملتان توں نشر تھیوݨ دی وجہ توں پورے وسیب اچ سنڄاتے ونڄݨ پئے۔ ۱۹۹۸ء وچ ݙوجھا مجموعہ ’’عشق دی جھانجھر‘‘ شائع تھیا تاں عشق مجازی دے نال نال عشق حقیقی دی جھلکی واضح ݙسݨ لڳ پئی۔ اِکویہویں صدی مُنڈھ ٻدھا تاں ’’ہکل‘‘ دے ناں نال آوݨ والا مجموعہ حق دی ڳالھ چولݨ دا سوب بݨیا۔ ۲۰۰۳ء وچ چوتھے مجموعے ’’سوجھل‘‘ دے حوالے نال سوجھل سوجھل سوچاں نِتر کے سامݨے آیاں۔ ہݨ انہیں کتابیں وچ پا تے ونڄݨ والے کلام کوں ہر صنف دی ترتیب نال ہکی جاہ کٹھا کر ݙتا ڳئے ایں طرح چارے مجموعیں اچ پاتے ونڄݨ والے سڄاک سڄاک رنگ تے مٹھڑے مٹھڑے انگ آپݨی نویکلی سنڄاݨ نال نشابر تھین۔

اقبال قریشی دے کلام اچ شامل انداز تے ایندے وچ پاتی ونڄݨ والی سوچ ہک سنڄاپوں دڳ دا پتہ ݙیندی ہے۔ جیندے وچ پیت پریت دی ریت دے نال نال روایت نال جڑیے وسیبی رنگ وی واضح نظر آندن۔ تھل دی ثقافت کوں گیت رنگ اِچ نبھاوݨ دی بھرویں کوشش کیتی ڳئی ہے۔ہک جاہ تیں ظاہر تھیندے جو لُنگی تے کُھسا جتھاں ساݙے وسیب دی ثقافت دے ترجمان ہن، اُتھاں دعائیں پناہیں کوں وی ساݙی ثقافت توں وکھ نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔

پیا ٹھاندا ہے جوڑا غلابی وے ماہی تیݙی خیر ہووے

لنگی جھنگ وی کُھسہ خوشابی وے ماہی تیݙی خیر ہووے

روہی چولستان ہووے یا وت تھل تے دمان اتھوں دے واسی گیت دی چس رس وچ آپݨے دل دی آواز محسوس کریندن۔ کئی سڄݨاں دے بھالے وند ہوندن تے کئی روزی حیلے پَرے پَرے دے پندھ کرݨ سانگے مجبور ہوندن۔ اقبال قریشی کوں وی روزی دے غم سانگے ملتان دا پندھ کجھ ڈھیر کرنا پئے تہوں ملتان وی اٹھاں دی شاعری دا موضوع بݨ ڳیا۔

ڳل وچ کالا ویس سڄا کے

ہتھ وچ مُندریاں کنڳڑیں پا کے

شاہ شمس دے بݨ مہمان دھمی اساںول آوݨے

پئے ویندے آں ملتان دھمی اساں ول آوݨے

پیت وفا دے پاندھی من دے ٻوٹے دی ڳول پھرول سانگے بارے ہار چاوݨ توں نئیں چُکدے۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو من دی دنیا تاں شہ رڳ توں وی نیڑے آباد تھی سڳدی ہے۔ بھل اوں تئیں اپڑن کیتے ٹٹارے مارݨ دی بجائے سڄاک ہووݨ ضروری ہے۔

قریہ قریہ نگری چا کے ٹریم بار

من دا ٻوٹا کول کھڑا ہا او نہ پھولیم یار

سب محنت بے کار

من دا ڳانڈھا عشق نال ڳنڈھیا ویندے تے عشق دی وضاحت کرݨ کیتے کئی لکھاریں ون پونے رنگ ورتین۔ جنہیں اچ ایہ رنگ وی سوہݨپ تے سِیݨپ دی واضح مثال ہے۔

عشق دیاں سرکار کتاباں

پڑھ گھن ایہ ݙو چار کتاباں

راز حقیقت کُھلے اتھائیں

باقی سب بیکار کتاباں

عمر ونڄایم سُدھ نہ پایم

ایویں چائیم بھار کتاباں

عشق کتاباں پڑھدیں

پڑھدیں واضح تھیندے جو

عشق پکیندا آویاں

عشق آوی دا ٻل ہے

عشق دا ٻل ٻلدیں سینے دی ٻلدی بھاء دا روپ اختیار کریندے تاں ایہ سونے توں کندن تئیں دی مسافت توں گھٹ کائینی تے ایں بھاہ دی آپݨی چس ہے۔

عشق دی سینے بھاہ ٻلے

سونا کرے جیں جاہ ٻلے

بھاہیں لکھاں ایہ بھاہ بھلی

عشقے دی ٹھوکر واہ بھلی

عشق دی بھاہ کوں ٻالݨ کیتے نکھیڑے کوں ولھیٹ کے سمݨ دی عادت ضروری ہے۔ نکھیڑے کوں محبت دی معراج وی آکھیا ڳئے۔ سڄݨ دی یاد وچ وچھڑی کونج وانگوں کرلاوݨ تاں ݙیکھݨ وچ آندے پر ایں یاد کوں جندرے لاوݨ تے سڄݨ دی ہک ہک جھات کوں ساریں یادیں توں وَز بر بݨاوݨ دا ݙا کوئی اقبال قریشی توں سِکھے۔

یاد تیݙی نت آوے

اینکوں جندرے لا ونڄ

جانی پھیرا پا ونڄ

تانگھ تنگھیندیں ویلھا جیویں کویلی ٹور ٹردے اوندا اندازہ بھالاں بھال کے ٻہوݨ والے خوب کر سڳدن تے ایں ویلھے دی حالت کہیں توں گُجھی کائینی۔ ایں ݙکھے ویلھے کوں نبھاوݨ دل گردے دا کم ہوندے۔ ظاہر ہے جو ایں موقعے ہکو خیال ہوندے جیندی وجہ توں دیداں در تیں ہوندن، ہوا وی در کھڑکاوے تاں کن کیتے تھیندن تے کئی واری تاں وہم مٹاوݨ کیتے در تئیں آ ونڄݨ وی تھی ویندے۔

تانگھ اقبال جے کہیں دی ہووے

وَل ول در تے آنوݨا پوندے

جے آپݨے چودھار غور کر کے دید بھنوائی ونڄے تاں صاف نظر آندے جو ہر بندہ جیڑھا ݙسݨ وچ مطمئن تے خوش نظر آندے ممکن ہے اوندے اندر کئی بھانبھڑ ٻلدے کھڑے ہوون تے ظاہری اطمینان اندر دے انسان کوں ترسلا ݙیوݨ دے نال نال ݙوجھیں کوں آپݨے ݙکھیں بارے ݙکھی نہ کرݨ وی تھی سڳدے۔ اقبال قریشی ایں قسم دی صورت کوں بانس دی ٻہوں سوہݨی مثال نال کجھ ایں طرحاں پیش کیتے۔

بانس دے وانگوں اندروں خالی

ݙیکھ نہ کجلا سرخی لالی

رب بھنے نہ شالا بھول

سیاݨے آہدن جو ’’ہک سٹیندے تاں ٻیا تھیندے‘‘ یعنی کم کوئی وی ہووے اوکوں کرݨ سانگے ٻئے کہیں کم کوںگھٹاوݨ تاں ضروری ہوندے کیوں جو ݙو ٻیڑیں تیں پیر رکھݨ والیں دی حشر وی دنیا ݙیہدی ہے۔ جے کوئی ایہ چاہوے جو اَݨ ڈٹھی منزل تیں وی وقتی پُڄ ونڄاں تے نندر وی پیاری کراں تاں ایں شعر توں اوکوں سبق سکھݨا چاہیدے۔

سنگتاں والے سنگتاں رلے آپݨی منزل پڄ ڳئے

ساری رات توں سُتا رہ ڳئیں ہݨ رووݨ بیکار

وسیب وچ پا تے ونڄݨ والے اُچ جھک سڄݨ دشمن دی سنڄاݨ وی بھُلا ݙیندن۔ اقبال قریشی دے کلام اچ ایہ ڳالھ واضح کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے جو حالات کجھ وی ہوون پر ’’آپݨے آپݨے غیر غیر ہوندن‘‘ ایہا وجہ ہے جو ہک اکھاݨ اچ ایہ تئیں وی آکھ ݙتا ڳئے جو ’’آپݨے مار کے چھاں تلے سٹیندن‘‘ تہوں کوشش کریجے جو کہیں حیلے وی آپݨے لوکاں نال نبھاوݨ دی کوشش کریڄے۔ کیوں جو:

چنڳے وی جگ تے راہندن مندے وی جگ تے راہندن

سوہݨے وی جگ تے راہندن گندے وی جگ تے راہندن

جم ذات جنیجھئیں ہونون آپݨے تاں نئیں چھڑیندے

وسیبی اُچ جھک دے سلسلے وچ مقدر تیں ٻہوں کجھ چھوڑ کے چادر تان گھدی ویندی ہے۔ قسمت دے قصور تے لیکھ دے لکھڑے ساݙی لُوں لُوں وچ رَچ ڳئین۔ امیر غریب دے ایں فرق کوں نشابر کریندیں ہوئیں مزدوراں کوں سڄاک کرݨ دا جتن کیتا ڳئے۔

جیڑھا ساݙی محنت کھاندے

اوں دا ناں بلند اے

اوہو عقل مند اے

جیویں جو منزل تیں اپڑݨ سانگے رستے دی سُدھ ٻدھ دی لوڑ پوندی ہے ایویں ݙٹھا ونڄے تاں لکھاری بݨݨ دی ہر کہیں دے وس دا روڳ نئیں بلکہ لکھݨ کیتے چوٹ دی چاٹ ضروری ہے۔ چوٹ دے جاہی یا بے جاہی ہووݨ دا اندازہ لکھی ڳئی لکھت توں کیتا ونڄ سڳدے۔ ایں چوٹ دی چَس وی ہوندی ہے تے ایندے وچ کس وی ہوندی ہے۔ ایندامحور آپݨی ذات وی تھی سڳدی ہے تے کل کائنات وی۔ آپݨے کیتے جیوݨ تاں ہر کوئی جیندے بھل ݙوجھیں دے غم اچ گُھلݨ تے ٻئے دے درد کوں آپݨا درد سمجھݨ تے نال ای ایں درد دے داروں کیتے پُچھ پچھیر کریندا رہوݨ جنہیں لوکیں دے پُکھے آندے انہیں وچ اقبال قریشی دا ناں وی گھدا ونڄ سڳدے۔ جنہیں دا ایہ سوال ساریں پڑھݨ والیں کوں سُرت ݙیواوݨ کیتے دڳ دا پتہ ݙیندے۔

رات وچالے شہر ساݙے چُپ دے کھوہ وچ لہندے

ہیرا پھیری، کُوڑ کڑاکے، ٹھڳیاں سوچ کے آندے

کوٹھے کیوں نئیں ڈھاندے؟

٭٭٭

حوالہ

(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)