گل محمد چشتی

مولوی گل محمد چشتی ڈیرہ غازی خان دی وستی شیرو دے وسوں واݨ ہن۔ مولوی گل محمد چشتی ہک پڑھیے لکھیے گھراݨے دے فرد ہن۔ انھاں دا خاندان عرصہ دراز توں دین دی تعلیم وچ مصروف ہئی۔ مولوی گل محمد چشتی دے ݙاݙا سئیں شیخ غلام حسین تھل وزیر آباد وچ رہندے ہن تے اُتھوں دے وݙے زمیندار ہن۔ اپݨے پیر و مرشد حضرت بابا فرید الدین گنج شکر واسطے سب کجھ چھوڑ تے پاکپتن آ ڳے تے اِتھوں ول شیرو ونڄ آباد تھئے۔ آپ دا سلسلہ نسب 30 وا سطیاں نال حضرت بابا فرید گنج شکرؒ نال ونڄ ملدے۔ مولوی گل محمد صاحب 1251ھ وچ پیدا تے 1315ھ وچ وفات پاتی۔(10)

مولوی گل محمد چشتی سرائیکی زبان دے ہک قادر الکلام شاعر ہن ایں توں علاوہ انھاں ݙوں کتاباں شیخ المومنین تے گلزار فریدی فارسی وچ لکھیاں۔ سرائیکی وچ لیلیٰ مجنوں تے قصہ گاذر نامہ دی وݙی اہمیت ہے۔ اگرچہ انھاں ’’ملاں نامہ ‘‘, ’’تصوف نامہ ‘‘تے ’’پیر نامہ ‘‘وی لکھیا پر انھاں دے قصے لیلیٰ مجنوں تے گاذر نامے کوں وݙی شہرت نصیب تھئی۔ گاذر نامہ ہک دھوبی لڑکے تے شہزادی دے اَݨ ݙٹھے عشق دی داستان ہے۔ مولوی صاحب اے قصہ مثنوی شیر و شکر وچوں پڑھ تے سرائیکی وچ منظوم کیتا۔ گاذر نامہ دے شعراں دی تعداد 215ہے۔ ایندا سنِ تصنیف 1296ھ ہے۔ ایں مثنوی وچ مولوی گل محمد اپݨی شاعری دے کمال ݙکھائن۔ دھوبی نینگر دی شہزادی دے لباس کوں سامݨے رکھ تے ہمکلامی کمال دی ہے۔ گاذر نامے وچوں

نمونہ کلام:

واہ تقدیر الٰہی غالب بے غرضاں پیاں غرضاں

عشق جگائس مرض اندر وچ سخت کنوں ہر مرضاں

واہ تقدیر الٰہی غالب منگھ آئی ہک ٻانہی

دھو دھوبی کپڑے شہزادی دے ماݨیں جند جوانی

جھل پوشاک رکھے گھر اندر دھوبی مرد نماݨاں

ݙیکھن نال پوشاک نماݨاں ہو ٻیٹھا حیراناں

دھوبی دے حسن دا نقشہ گل محمد چشتی ایں چھکیندن:

صورت سیرت ہا لاثانی گویا یوسف ثانی

سگھڑ سوہݨا تے من موہناں اول وقت جوانی

رنگیں ڈھنگیں رنگیں نینگر ۔ گبھرو بے نظیرے

صورت سیرت اپرت اس دی کیاکراں تقریراے

مولوی گل محمد چشتی دی ’’لیلیٰ مجنوں‘‘ کوں سرائیکی ادب وچ وݙی اہمیت حاصل اے۔ ایں موضوع تے اے پہلی مثنوی ہے جیڑھی چشتی صاحب لکھی ہے۔ ایندے اشعار دی تعداد چھی سو ہے تے اے قصہ انھاں 1313ھ وچ مکمل کیتا۔ قصے دی زبان ٻہوں رواں تے شعریت نال بھری ہوئی ہے۔ تکرار لفظی دے جا جا تے کمالات ݙکھائے ڳن۔ ایں قصے دے ہر بند وچ جذبے تے احساس دے تکھے رنگ بہار ݙکھیندے پن۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق گل محمد چشتی دی لیلیٰ مجنوں کوں عبدالحکیم اُچوی دی یوسف زلیخا کنوں زبان ‘دلکشی دے لحاظ نال زیادہ اہمیت ݙیندن۔ (11)ایں مثنوی وچ فارسی الفاظ ٻہوں زیادہ استعمال کیتا ڳے۔ کئی کئی مصرعے تاں مکمل فارسی زبان دے ورتیے ڳن.

نمونہ کلام

نہیں ݙسدا کوئی وی درد مندے

نماݨے دے جو ݙکھ سکھ آن ونڈے

نہیں ݙسدا کوئی وی درد ونڈے

میݙے دل دے کڈھے جو کوئی کنڈے

نہیں کوئی میݙے ݙکھڑے ونڈائے

کوئی جو خیر دیاں خبراں سُݨائے

…………

کݙاں میں ݙو  وی آسیں یار ول کے

ونڈیں ہا آ کݙاں احوال ول کے

توڑے میکوں نہیں آندا نظر وچ

مگر ہے تانگھ تیݙی نت اندر وچ

کراں پرواز تئیں ݙو یار آنواں

نہ پووے ہک گھڑی سر اِتھ پڄاواں

ݙکھاں دا حرف مستک تے لکھیا ہم

ازل دے روز دا ایہہ ساہ چکھیا ہم

ہائی بھیڑا میݙا ازلوں ستارہ

ڳولیندیں مر ڳیم دلبر متارہ

مولانا گل محمد چشتی دیرہ غازی خان دے ہک چھوٹے قصے شیرو دے رہݨ والے ہن۔ آپ ہک علمی گھراݨے نال تعلق رکھدے ہَن تے خود وی ٻہوں وݙے عالمِ دین ہن۔ آپ کئی ݙوجھیاں کتاباں دے علاوہ سرائیکی زبان وچ ’’لیلیٰ مجنوں‘‘ تے ’’گاذر نامہ‘‘ ݙوں عشقیہ قصے لکھیئے۔ مثنوی لیلیٰ مجنوں 1276ھ وچ مکمل تھئی۔ مولوی گل محمد اپݨی کتاب دا سال تصنیف ایں ݙسیندن۔

صدی ہئی تیرھویں دا سن چھتر

تھیا اتمام اے نسخہ منور

اتے وچ راج انگریزی زمانہ

تھیا تصنیف اے قصہ یگانہ

شکر ربّ دا ہویا قصہ تمام اے

مصنف گل محمد اس کلام اے

ایہو ہے گل محمد ذات چشتی

بحرمت خواجگان ہووے بہشتی 

گل محمد شیروی عبدالحکیم اُچوی توں اَدھ صدی بعد اے قصہ لکھیے۔ ایندے وچ بحر وی یوسف زلیخا والی استعمال کیتی ڳئی ہے۔ فنی محاسن دی رو نال اے مثنوی سرائیکی ادب وچ ہک نمائندہ حیثیت رکھدی ہے۔ ایندی زبان زیادہ عالمانہ ہے مگر سلاست و روانی اظہار دی قدرت ‘ بے ساختگی ‘ عشقیہ جذبات نگاری تے مرصع کاری اینکوں ہک نویکلا مقام عطا کیتے۔ گل محمد چشتی دریا دے کنڈے تے رہݨ والے شاعر ہن۔ انہاں دے کلام وچ اوہو روانی تے زور ملدے۔ او قصے کوں پُر تاثیر بݨاوݨ کیتے موضوع دی مناسبت نال حکایات تے ݙوہڑے وی شامل کریندن۔ ایں قصے دا منڈھ روایتی طور تے حمد ‘ نعت ‘ منقبت تے عاشقانِ صادق دے ذکر توں تھیندے۔ حمد باری تعالیٰ دے کجھ شعر:

خداوندا خداوندا خداوند

نہ کر دل بند ایں بندے کنوں بند

خداوندا ہکو مہجور کیتو

ݙوجھا دلبراں دے دور کیتو

خداوندا میکوں گردان کیتو

طلب دِلدار وچ حیران کیتو

خداوندا خداوندا خدایا

توفرما عرض میݙی کوں سجایا

خدا وندا طفیلوں مُرسلاں دے

نہ ݙے ویقے وچھوڑے دلبراں دے

سُکیاں ندیاںخدا یا دل وَہم ہا

اتے اے جھوک اُڄڑی ول وسم ہا

پُڄا مقصود کلی گل محمدؐ

بحرمت  سرور  دارین   احمد

مولوی گل محمد شیروی کوں عربی ‘فارسی زبان تے چنگا چوکھا عبور حاصل ہئی۔ او مثنوی وچ عربی ‘ فارسی الفاظ دا ٻہوں زیادہ استعمال کریندن۔ کتھاہیں کتھاہیں تاں پورے فارسی دے مصرعے سرائیکی اشعار نال رَلا ملا تے پیش کریندن۔ ونکی پیش ہے:

جیڑھی جا عشق دا غوغا پیا ہُل

سبھا تدبیر تقدیر اتھ ڳئی بُھل

بسا دیوانہ را فرزانہ کردہ

بسا فرزانہ را دیوانہ کردہ

بسا غافل ازو واصل الٰہی

بسا واصل ازو داخل مناہی

ایں مثنوی وچ جذبات نگاری دے ٻہوں چنگے نمونے ملدن۔ لیلیٰ تے مجنوں دے جذبیاں دی عکاسی کریندیں ہوئیں گل محمد چشتی ٻہوں دردیلا انداز بیان اختیار کیتے۔

کݙاہیں میں ݙو وی آسیں یار ول کے

ونڈیں ہا آ کݙاہیں احوال ول کے

توڑے میکوں نہیں آندا نظر وچ

مگر ہے تانگھ تیݙی نت اندر وچ

کراں پرواز تئیں ݙو یار آنواں

نہ پووے ہک گھڑی سر اُتھ پچاواں

ہائی بھیڑا میݙا ازلوں ستارہ

ڳولیندیں مر ڳیم دلبر متارہ

تمامی سینڳیاں خوشحال ہسدیاں

سبھے وچ عشق دے ݙینہ رات وسدیاں

خداوندا میݙے غم ٹال ٹالیں

ہجر دے وچ عمر میݙی نہ ڳالیں

قیس وی لیلیٰ دے فراق وچ دنیا جہان دی سُدھ ٻدھ وِسار تے ہک لیلیٰ دے ناں دا ورد پکیندا رہندے۔ گل محمد شیروی انھاں عشقیہ جذبیاں کوں ایں اظہار دے مُنجھارے ویس پویندن۔

کوئی وانگے میݙے مہجور ناہیں

کوئی وانگے میݙے رنجور ناہیں

کہیں دل وچ تفکر کار دا ہے

میݙے دل وچ تصور یار دا ہے

جیڑھے دل وچ جو حضرت عشق وڑدا

شکر تے شیر وانگوں کتھ نکلدا

وچھوڑا موت ثانی عاشقاں کوں

نکھیڑا جان کندن واصلاں کوں

آکھے مجنوں جو ہے لیلیٰ ملم ہا

کڈاں اے جھوک اُڄڑی ول وسم ہا(166)

عشق دی انتہا اے کہ مرݨ دے بعد وی محبوب دی طرف رُخ کر پووݨ دی سک ہووے۔ مجنوں دی چھیکڑی وصیت وی ایہو بیان کیتی ڳئی ہے۔

قصہ کوتاہ کیتی مجنوں وصیت

قبر دے وچ جݙاں ہووم ‘ جمعیت

میݙا رُخ طرف لیلیٰ دے کراہے

سوا دلدار ٻئے ݙو نہ پھراہے

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان