گؤرنی کا…بربادی دی علامت

پبلوپکاسو-25(Pablo Picasso)اکتوبر1881ء کوں سپین دے شہر ملاگا(Malaga)وچ ڄایا۔ اوندا پیو ہک مصور ہا ۔ اَتے مختلف اداریاں وچ مصوری دا اُستاد ریہا ۔ پکاسو بچپن وچ اِی مصوری وچ دلچسپی گھنݨ پئے ڳیا ۔ ست سال دی عمر وچ اُوں اپݨے پیو کنیں مصوری دی تعلیم حاصل کرݨ شروع کر ݙتی ۔ اَتے بعد وچ فائن آرٹس نال تعلق رکھݨ والے ہک سکول وچ داخلہ گھن گھدا ۔ اَتے ٻہوں جلدی اپݨے ہم جماعتیں کنوں اڳوں نکل ڳیا ۔ پکاسو دے پیو اونکوں گھر نال ہک انج کمرہ گھن ݙتا جتھاں پکاسو اپݨے فن دی آزادانہ مشق کر سڳدا ہا ۔

پکاسو پہلی دفعہ 1900ء وچ پیرس ڳیا ۔ اَتے زندگی بھر اُتھائوں دا تھی تے رہ ڳیا ۔ 1905ء وچ او مصوری دے شائقین دا محبوب بݨ ڳیا اَتے 1907ء وچ پیرس وچ ہک آرٹ گیلری دا باقاعدہ ممبر بݨ ڳیا ۔ اِتھاں اوں ٻہوں سارے فنکاریں اَتے مصوریں نال دوستیاں بݨا گھدیاں۔

1918ء وچ پکاسو ہک خاتون اولگا نال شادی کر گھدی ۔ ایں خاتون پکاسو کوں اعلیٰ حلقیں وچ متعارف کرایا لیکن بعد وچ ݙوہیں طلاق دے بغیر انج انج رہݨ پئے ڳئے ۔ پکاسو ݙو شادیاں کیتیاں لیکن ٻہوں ساریں عورتیں نال آزادانہ تعلقات قائم رکھیئے۔

پکاسو ݙوجھی عالمی جنگ دے دوران فرانس وچ رہندا پیا ہا ۔جرمنیں دے پیرس اُتے قبضے دے دوران اوں خاموش زندگی گزاری اَتے اپݨی پینٹنگز دی زیادہ نمائش نہ کیتی ۔ کیوں جو نازیں کوں پکاسو دی پینٹنگز دا اسلوب پسند نہ ہا ۔ 1944ء وچ پیرس دی آزادی دے بعد پکاسو مصوری دی ہک نینگر طالبہ نال دوستی بݨا گھدی ۔ جیرھی پکاسو کنوں چالہہ سال چھوٹی ہئی ۔ اوں خاتون بعد وچ اپݨی 1964ء وچ چھپݨ والی کتاب Life with Picassoوچ پکاسو دے خراب رویں دا ذکر کیتے ۔ جیندے تحت اوں خاتون کوں زندگی گزارݨی پئی ۔

پکاسو 1961 ء وچ Jacqualine Roque(1986ء ۔ 1927 ء)نال ٻئی شادی کر گھدی ۔ جیرھی پکاسو دی موت تائیں قائم رہی۔

پکاسو کجھ فلماں بݨاوݨ وچ فلم سازیں دی مدد وی کیتی ۔ اُنھیں وچوں 1955ء وچ بݨݨ والی فلم ’’The Mystery of Picasso‘‘ وی شامل ہے ۔ اَٹھ اپریل 1973ء کوں رات دے ہک کھاݨے وچ جیرھا اوں اَتے اوندی زال اپݨے دوستیں کوں ݙتا ہویا ہا ۔ پکاسو اچانک انتقال کر ڳیا ۔ اوندے آخری الفاظ ایہ ہَن:

Drink to me , drink to my health, you know I can,t drink any more.

تنہائی دے احساس دی وجہ کنوں اوندی بیوہ 1986 وچ خود کوں گولی مار تے خود کشی کر گھدی

پکاسو نظریاتی طور تے امن دوست اَتے ترقی پسند فنکار ہا۔ پہلی اَتے ݙوجھی عالمی جنگیں دے دوران او کہیں فریق دی طرفوں جنگ وچ شامل نہ تھیا ۔ کیوں جو سپین اَتے فرانس دے قوانین دے تحت اوندے واسطے جنگ وچ شرکت لازمی نہ ہئی ۔ البتہ او اپݨے فن دے ذریعے سپین دے آمر جنرل فرانکو اَتے فاشسٹیں دی ہمیشہ بھر پور مذمت کریندا ریہا۔ 1944ء وچ پکاسو باقاعدہ طور تے کمیونسٹ پارٹی دا ممبر بݨ ڳیا اَتے پولینڈ وچ تھیوݨ والی امن کانفرنس وچ شامل تھیا ۔ اونکوں سوویت یونین دی طرفوں لینن امن انعام وی ملیا ۔ لیکن جوزف سٹالن دی ہک پوٹریٹ بݨاوݨ تے پارٹی دی طرفوں تنقید اوندی گرم جوشی ختم کر ݙتی تاہم زندگی دے اخیر تائیں او پارٹی ممبر رہ ڳیا ۔ پکاسو کوریا دی جنگ وچ امریکہ اَتے اقوام متحدہ دی مداخلت دی سخت مخالفت کیتی اَتے اپݨی ہک اہم پینٹنگ ’’کوریا وچ قتل عام‘‘  (Massracse  Korea)بݨائی ۔

پکاسو کوں ویہویں صدی دا ہک وݙا مصور سمجھیا ویندے اَتے تجریدی مصوری دا موجد وی ۔ اوندے پینٹنگز دے کم کوں کئی حصیں وچ ونڈیا ویندے ۔ پہلے دور (1904ء ۔1901ء) کوںriod  Blue Peآکھیا ویندے ۔ ایں دور دی پینٹنگز وچ اوں اُداس اَتے بیمار کرداریں دیاں تصویراں نیلے رنگ نال بݨائیاں ۔ ایں دور وچ طوائفاں اَتے فقیر وی اوندے موضوع ریہن ۔ ݙوجھے دور (1907ء ۔1905ء) کوں Rose Periodآکھیا ویندے ۔ ایں دور دیاں تصویراں سنگتری اَتے گلابی رنگ وچ بݨائیاں ڳئین۔

تریجھا دور (1909ء ۔ 1908ء ) African Infuenced periodآکھیا ویندے ۔ایہ افریقین آرٹ کنوں متاثر ہے ۔ بعد وچ اوندی مکعبیت Cubirmدا دور شروع تھیندے ۔ جینکوں ݙو حصیں وچ ونڈیا ونڄ سڳدے ۔ تحلیلی مکعبیت Analytic cubismاَتے ترکیبی Synthetic cubism ۔ مکعبیت فن مصوری دی تاریخ وچ ہک اہم موڑ رکھدی اے۔تحلیلی مکعبیت کوں پکاسو اتے براک نے رواج ڈتا۔مکعبیت در اصل فطرتی پینٹنگ کوں رد کریندیں ہوئیں چیزیں کوں مجرد فارم وچ کمپوز کرن دی صورت ہئی ۔ایندے بعد پکاسو کلاسیکی اسلوب وچ حقیقت نگاری نال تصویراں بناون لگا ۔اتے بعد وچ تجریدی مصوری ڈو مڑ گیا ۔ اونکوں کوزہ گری نال وی دلچسپی ہئی اَتے اوں کوزہ گری دا ہک وݙا سٹوڈیو وی بݨایا (3)۔ پکاسو ٻے کم مثلاً مجسمہ سازی اَتے ڈرائنگ دے علاوہ تقریباً 1885ء پینٹنگز اپݨے پچھوں چھوڑیاں ۔ اوندیں ٻہوں ساریں پینٹنگز عالمی شہرت حاصل کیتی اے ۔ جیندے وچ امن دی فاختہ ‘ کوریا وچ قتل عام ‘ روندی ہوئی عورت اَتے ’’گئورنی کا‘‘ شامل ہِن۔

اِتھاں میں گئورنی کا (Guernica) (غرناطہ)جینکوں ٻہوںعالمی شہرت ملی ہے ۔ دے بارے تھوڑی جہیں وضاحت کریساں ۔ ’’گئورنی کا‘‘ تجریدی آرٹ دا ہک اعلیٰ نمونہ ہے ۔ ایہ پینٹنگ جون 1937ء وچ بݨائی ڳئی جیرھی سپین دے علاقے Basqueدے شہر ’’گئورنی کا‘‘ (غرناطہ)تے سول وار دے دوران جرمنی اَتے اٹلی دی بمباری دے بعد تباہی دا منظر پیش کریندی ہے ۔ ایہ تصویر پکاسو واسطے مصیبتیں دا سبب وی بݨی ۔ پیرس تے نازیں دے قبضے دے دوران ہک نازی فوجی اَفسر اوندے کمرے وچ پہہ آیا اَتے ’’گئورنی کا‘‘ پینٹنگ دا لڳا ہویا فوٹو ݙیکھ تے پکاسو کنوں پُچھیُس ’’کیا ایہ تصویر تساں بݨائی اے؟‘‘ (did you do that?)پکاسو جواب ݙتا ۔(No you did)(3)۔ نئیں تساں بݨائی اے ۔ (یعنی تباہی دا ایہ منظر تساں تخلیق کیتے)ایں تصویر دی پہلی نمائش 1937ء کوں اِی پیرس وچ تھیوݨ والے ہک میلے وچ کیتی ڳئی تانجو دنیا کوں ایں تباہی بارے ݙسایا ونڄ سڳے۔’’گئورنی کا‘ آئل کینوس پینٹنگ اے ۔ ایندے واسطے بھورا ‘ کالا اَتے چِٹا رنگ استعمال کیتا ڳئے۔ایندی لمبائی اَتے چوڑائی 349x776سینٹی میٹر (137.4x305.5)انچ ہے ۔

عام طور تے ایں پینٹنگ کوں جنگ دی تباہی ‘ جنگ مخالف رویے اَتے امن دی خواہش نال تعبیر کیتا ویندے ۔پکاسو ایں تصویر وچ جرمن جہازیں اتے انھیں دی بمباری دی بجائے انسانی ڈکھیں اتے انھیں دی چیخ پکار دی تصویر پیش کیتی اے۔در اصل مصور ایہ ڈسن چاہندے جو بمباری دے نتیجے وچ شہر تے لوکیں تے کیا گزری۔ ایں تصویر دیں  علامتیں دی تشریح کافی مشکل ہے ۔ ہک دفعہ ایں تصویر دیں علامتیں بارے پکاسو کنوں پُچھیا ڳیا تاں اوں جواب ݙتا۔

"------ It is not up to the painter to define the symbols , it would be better if he wrote them out in so many words . the public who look picture must interpret the symbols they

undrstand them

ایں تصویر وچ نئوں بنیادی علامتاں ہن۔

ڈاند۔بلب ۔زخمی گھوڑا۔ لیمپ ۔عور ت موئے ہوئے بال نال۔مردا ہویا سپاہی۔فرار تھیندی ہوئی عورت ۔سڑدے مکان وچ ہک آدمی ۔اتے اخباریں دے کجھ تراشے۔

تصویر دے اُتے تے کھٻے پاسوں ہک وݙے اَکھیں والا ݙاند ہے ۔ جیندے جسم تے ہک وݙا زخم اے ۔ اْتے ہک بلب ہے۔نال ہک زخمی گھوڑا ہے جیرھا سخت تکلیف وچ ہے۔جیویں اونکوں تیز دھار آلے نال پھٹوڑی کر ڈتا گیا ہووے۔۔ ول ہک لیمپ ہے۔گھوڑے دے سر تلے ہک روندی ہوئی عورت ہے اَتے اوندے ٻاہیں وچ ہک مویا ہویا ٻال ہے ۔ اتے اوندے تلے ہک مردا ہویا سپاہی ہے۔سجے پاسوں ہک فرار تھیندی ہوئی عورت ہے۔اتے بالکل سجے پاسوں سڑدے ہوئے مکان وچ ہک بندا ہے۔ول ادھ وچ اخباریں دے کجھ تراشے ہن۔

’’گئورنی کا‘‘ دی وضاحت وسیع انداز وچ کیتی ڳئی اے ۔ اَتے او نہ صرف ہک ٻئے کنوں مختلف بلکہ بعض اوقات متضاد وی ہے ۔ ایں تصویر وچ ݙاند اَتے گھوڑا ٻہوں اہم ہن۔ ایندے بارے مصوری دے ہک مؤرخ آکھیے جو ݙاند اَتے گھوڑا سپین دے کلچر وچ ٻہوں اہم مقام رکھدن ۔ اَتے پکاسو انھیں کرداریں کوں اپݨی پینٹنگز وچ مختلف اوقات وچ مختلف معنی نال استعمال کیتے ۔ اِت واسطے ݙاند اَتے گھوڑے بارے تشریح دا کم ٻہوں مشکل اے-اپݨی ہک ٻئی پینٹنگ (The dream and lie of farnco)وچ پکاسو جنرل فرانکو کوں ہک دیہہ دی شکل وچ پیش کریندے جیرھا پہلے اپݨے گھوڑے کوں کھا ویندے اَتے بعد وچ ہک ناراض ݙاند نال جنگ لڑدے۔تاہم کجھ لوکیں دا خیال ہے جو  ڈاند بے رحمی اتے تاریکی کوں ظاہر کریندے ۔کجھ لوکیں نزدیک اے طاقت دی علامت ہے۔جیرھی انھیں کوں برداشت اتے ول لڑن دی ہمت ڈیندی اے۔

Bergerایندی تشریح کریندے ہوئے آہدے جو انسانی جسمیں دی وضع قطع احتجاج دی نشاندہی کریندی اے ۔ پکاسو اپݨے بھورے ‘ کالے اَتے چِٹے رنگ ݙکھ درد واسطے استعمال کریندے ۔ بھاہ وچ سڑدی عمارت نہ صرف ’’گئور نی کا‘‘ دی تباہی ظاہر کریندی اے بلکہ سول وار دی بربادی کوں وی نشابر کریندی اے ۔ بلب سجھ دی علامت ہے ۔ تلے بھنی ہوئی تلوار لوکیں دی شکست دی علامت ہے ۔

گھوڑے دی علامت بارے ایہ آکھیا ویندے جو ایہ سپین دے عوام یا جمہوری سپینی حکومت دی علامت ہے ۔جیرھے فرانکو اتے اوندی حمایتی جرمن  حملے دی مصیبت دا سامنا کریندے پئین۔

لیمپ کوں سچ دے سوجھلے دی علامت دے طور تے وی ڈٹھا گئے۔عورت دی جھولی وچ موئے ہوئے بال کوں معصوم بالیں دے قتل دی علامت سمجھیا ویندے  جیندے اْتے مائریں وین کریندیاں پئین۔مردا ہویا سپاہی تکلیف وچ ہے اوندے ہتھ اْتے زخم جنگ دی تباہی دی علامت ہے۔نال پھل زندگی دی علامت ہے۔

ہک عورت بمباری دے خوف کنوں بھجن دی کوشش کریندی پئی ہے۔او معصوم لوکیں دی علامت ہے  جیرھے جنگ دے عذاب دا شکار ہن  اتے ایں عذاب وچوں نکلن دے قابل وی کئے نھیں۔بالکل سجے پاسوں ہک آدمی سڑدے ہوئے مکان وچ پسیا ہویا ہے۔ایہ وی شاید عورت ہے۔او شعلیں وچ گھری ہوئی ہے۔امداد واسطے اوندے ہتھ فضا وچ ہن۔درد دی وجہ کنوں اوندا وات کھلیا ہویا ہے۔اوندا سر پچھوتیں جھکیا ہویا ہے اتے دہشت دی اینجھی تصویر  ہے جیں کنوں بچن دا کوئی رستہ کئی نھیں۔اخباریں دے تراشے جنگ وچ صحافت دے رول کوں ظاہر کریندین جئیں جنگ کوں ہر ممکن ہوا ڈتی۔ اتے دنیا کوں ایں جنگ بارے معلومات وی ڈتیاں۔ایں تصویر دیاں بے شمار تشریحاں کیتیاں گئین۔

میݙے خیال مطابق ݙاند دی ݙکھ بھری شکل اَتے زخم ‘ گھوڑے دا اذیت وچ ہووݨ ‘تلوار دا بھنا ہووݨ ‘ سپاہی دا مرݨ ‘ عورت دی جھولی وچ مویا ہویا ٻال ہووݨ ‘ سب تباہی دیاں علامتاں ہِن ۔ جتھاں مدافعت ناکام تھی ڳئی ۔ جنگی سواری گھوڑا اَتے تلوار بھڄ ترٹ ڳئین۔ عمارتاں اَتے بندے بمباری دے نتیجے وچ سڑ ڳئین ۔ لیکن ایندے باوجود زندگی دی از سر نو بحالی دا امکان ہے ۔ لیمپ بلدا پئے۔  پْھل وی کھڑدے پئین ۔تصویر وچ استعمال تھیوݨ والے رنگ وی معنی خیز ہِن ۔ کالے (ماتمی رنگ) نال چِٹے رنگ دا نشان امن دی نشانی ہے ۔ جیندے ذریعے خوشحالی واپس آ سڳدی اے اَتے بھورا رنگ جیرھا کالا اَتے چِٹا رنگ مل تے بݨدے ۔ جنگ دے ݙوہیں منظریں کوں برابر حیثیت نال پیش کریندے ۔ جیندے وچوں ظاہر تھیندے جو جنگ دی تباہی غالب نئیںآ سڳدی ۔ اِت واسطے اُمید دی کرن باقی ہے ۔ اِتھوں ایہ ظاہر تھیندے جو ایہ پینٹنگ جنگ دی تباہی پیش کرݨ دے باوجود کہیں قسم دی قنوطیت دا پیغام نئیں ݙیندی۔ ایں تصویر دے بارے  پکاسو کنوں پُچھیا ڳیا تاں اوں آکھیا :

" this bull is a bull and horse is a horse .......if you give a meanig to certain things in my paintings it may be very true, but it is not my Idea to give this meaning. what ideas and conclusion you have got I obtained too, but instinctively, unconsciously. I make the painting for the painting . I paint the objects

for what they are .

ایں پینٹنگ کوں سیاسی طور تے خاص اہمیت ݙتی ڳئی ۔ اَتے امریکہ تے یورپ دے ٻہوں زیادہ شہریں وچ ایندی نمائش لمبے عرصے تائیں جاری رکھی گئی ۔ تاکہ جنگ دے خلاف لوکیں وچ احساس پیدا کیتا ونڄے ۔ بعض نقادیں دا خیال ہے جو پکاسو اپݨی ایں پینٹنگ دے ذریعے ہک آرٹسٹ دے طور تے اپݨی سیاسی وابستگی دا اظہار کیتے ۔ لیکن کجھ ٻنھیں نقادیں دے مطابق اینکوں صرف ہک سیاسی کم نئیں آکھیا ونڄ سڳدا ۔ بلکہ اِتھاں پکاسو دی ایہ کمٹمنٹ ݙیکھݨی چاہیدی ہے جو فن انسانی حقوق دا کِتلا تحفظ کر سڳدے اَتے عام آدمی کوں سیاسی جرائم ‘ جنگ اَتے وحشت ناک موت کنوں کیویں تحفظ ݙے سڳدے ۔میڈا خیال اے جو مصوری وچ ہمیشہ سیاسی اظہار تھیندا  آئے عالمی مصوریں  پہلی عالمی جنگ ۔سوویت یونین دے قیام اتے ڈوجھی عالمی جنگ کوں وی پینٹ کیتا ہا ۔ایں سلسلے وچ  BenShahn(1898--1969)کافی مشہور ہے جئیں اپنیں نیم تجریدی پینٹنگز دے ذریعے سماجی نا انصافی کوں نمایاں کیتا۔پاکستاں وچ اے ۔آر ناگوری ایںدی شاندار مثال ہے ۔  خود پکاسو نے مصوری بارے آکھیا ہا۔

It is an instrument for offensive and deffensive war against enemy(3)’’گئورنی کا‘‘ شاید ایہا ہک تصویر نئیں بلکہ ایہ ہک سلسلے دی کڑی اے جیرھی جنگ دے خلاف انسانی شعور کوں بیدار کریندی اے اَتے اُنھیں وچ مزاحمت دا جذبہ پیدا کریندی اے ۔ پکاسو ایں سلسلے وچ اہدے:

"...... My whole life as an artist has been nothing than a continous struggle against reaction and the death of art. how could any body think for a moment that I could be in agreement with reaction and death..... in the panel on which I am working , which I Should call "Guernica", and in all my recent work of art, I clearly express abhorrence of the military caste which has sunk spain in an

ocean of pain and death.

اِتھوں ’’گئورنی کا‘‘ بارے پکاسو دی سوچ ٻہوں واضح انداز وچ نظر آندی اے۔’’گئورنی کا‘‘ اپݨا ہک سیاسی اَتے تاریخی پس منظر وی رکھدی اے ۔ کیوں جو اوں ویلھے پورا یورپ عالمی جنگ بھگتائی کھڑا ہا اَتے ݙوجھی جنگ دے دہانے تے ہا ۔ اِت واسطے ضروری ہا جو اِتلا وݙے مصور دی پینٹنگ کوں شہرت ݙے تے لوکیں وچ جنگ دے خلاف مزاحمتی شعور کوں ودھایا ونڄے ۔ اَتے ݙوجھا پس منظر ایہ وی ہے جو ’’گئورنی کا‘‘ یورپ دا ہک شہر ہا ۔ جݙاں جو پکاسو دی پینٹنگ ’’کوریا وچ قتل عام‘‘ وی ایہو جیݙی وݙی تصویر اے ۔ اَتے اوندا موضوع وی ایہو ہے ۔ لیکن چونکہ ’’کوریا‘‘ غریب ایشیائی ملک ہا اَتے اوں جنگ وچ امریکہ اَتے اقوام متحدہ دی مداخلت ہئی ۔ اِت واسطے ’’کوریا وچ قتل عام‘‘ کوں اِتلا شہرت نہ ݙتی ڳئی اَتے نہ اوندی شہر شہر نمائش تھئی ۔پکاسو  بہر حال ہک جنگ مخالف اَتے امن دوست مصور ہا ۔ اَتے اوندا فن وی اوندے خیالات دی نمائندگی کریندے ۔  ’’گئورنی کا‘‘ پکاسو دی ایں قسم دی ہک نمائندہ پینٹنگ ہے جیرھی دھرتی نال محبت کوں ظاہر کریندی اے ۔ جنگ کنوں نفرت تے امن نال محبت دا سنیہا وی ݙیندی اے۔

حوالہ

کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان