کھو کھٹیا پتر گانمݨ
سرائیکی زبان دا قدیم ادب محفوظ نی رہ سڳیا ، البتہ ہُݨ وی کہیں نہ کہیں حوالے اساکوں سرائیکی زبان دی قدامت دے ثبوت ملدے رہ ویندن ۔ اِتھوں پتہ لڳدے جو سرائیکی زبان اَڄ توں نی بلکہ ہزار ہا سالیں توں نہ صرف ٻول چال بلکہ لِکھ پڑھ دی زبان چلی اَمدی ہے۔
تقریباً ہک سو سال پہلے قدیم قلعہ سرواہی دے نیڑے ہک پراݨے کھوہ دی صفائی دے دوران ہک لوح ملی ہئی جیندے اُتے اے سرائیکی شعر لکھیے ہوئے ہَن:
سلاں سبند تھپیاں پھگیا نام نصیر
کھوہ کھٹایا پُتر گانمݨ دے اونڑ نام حمیر
وقت سکندر بادشاہ ملک دھنی پہلوان
رعیت راضی ایہا جئی جو ٻڈھا نت جوان
ہک لکھ سلھاں لڳ چکیاں تھیاہ کھوہ تمام
ترے سو بوٹی باغ دی رادھی اوݨ جام
ترجمہ: ’’سِلھیں بݨاوݨ والے نصیر جیڑھا ذات دا پھگیا ہے ، سلھیں تیار کیتیاں ، اے کھوہ اونڑ قبیلے دے حمیر نے جیرھا گانمݨ دا پُتر ہے ، کھٹوایا ، زمانہ سکندر بادشاہ دا ہے تے حاکم دھنی پہلوان ہے ، رعایا اتنی خوشحال اے جو ہر ٻڈھا جوان معلوم تھیندے ۔ ہک لکھ سِلھیں لڳ چکیاں ہِن ، تے کھوہ دی تعمیر مکمل تھی ڳئی اے ، اونڑ سردار باغ وچ ترائے سو ٻوٹے لاتے ہِن۔‘‘
واضح تھیوے جو سکندر بادشاہ دا زمانہ 25قبل مسیح ہا ۔ معروف محقق سئیں صدیق طاہر اپݨی کتاب ’’وادی ہاکڑہ اور اس کے آثار‘‘ وچ لکھیے جو کتبے وچ جیرھے سکندر دا حوالہ ݙتا ڳے ، او سکندر اعظم نی بلکہ سندھ دا حکمران جام سکندر ہے ، جنہاندا خاندان 750ء توں 975ء تک سندھ دا حکمران رہ ڳے ۔ جیکر سئیں صدیق طاہر دی ایں گاٖلھ کوں صحیح مَن گھنوں تاں وی ایں گاٖلھ توں ثابت تھیندے جو سندھ وی دراصل سرائیکی تہذیب دا حصہ ہا ، تے ایندے حکمران سرائیکی ہَن ۔ ایندا سب توں وݙا ثبوت خود ایہو کتبہ آپ ہے۔
ڈاکٹر مہر عبدالحق ایں بارے لکھدن:’’سندھ جیندا ہک اہم حصہ سرائیکی زبان دا علاقہ ہے ایں قدر پُر آشوب ہے جو کہیں لٹریچر دا صحیح و سالم بچ ونڄݨ کہیں معجزے توں گھٹ کائنی ۔ ایں علاقے کوں امن نصیب تھیا تاں کجھ حد تک مغلیہ عہد حکومت وچ تھیا وَل انگریزاں دے زمانے وچ تھیا ، اَتے ایں وقت وی کہیں لکھت دے نمونے مِلݨ دی اُمیند رکھݨ خام خیالی اے۔ البتہ کجھ چیزاں حافظے دی مدد نال سینہ بہ سینہ چلیاں آندیاں ہِن پر انہاں تے اعتماد نی کیتا ونڄ سڳدا ۔ کیوں جو اے زبان دا اصلی رنگ پیش نی کر سڳیاں ۔ مختلف ادوار دے لوکاں اپݨے دور دی زبان دا رنگ چڑھا ݙتا ہے تے ایں طرحاں تے زبان دی شکل تے اوندے اصلی خدووخال لُک ڳئے ہِن ۔ ایں ویلے اساں کول تاریخی ترقی ݙیکھݨ کیتے سرمایہ کائنی ، اے گاٖلھ یقینی ہے جو محمود غزنوی دی یورش کنوں پہلے دے ترائے سو سال وچ عربی ، فارسی تے مقامی ٻولی دی آمیزش توں ہک پچ میل قسم دی زبان ضرور وجود وچ آ چکی ہئی تے ۱۱۱ہجری دے بعد ݙو حصیاں وچ تقسیم تھی ڳئی ، ہک شمالی سندھ وچ تے ݙوجھی جنوبی سندھ وچ ۔ شمالی سندھ والی زبان کوں اساں سرائیکی آکھدوں تے جنوبی سندھ والی زبان کوں سندھی۔
حوالہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء