کوٹ بھاٹیہ اُتے محمود غزنوی دا حملہ

سلطان محمود غزنوی ٣٩٥ ہجری وِچ ہِک جرار لشکر گِھن تے ملتان دی سرحد کنوں لنگھدے ہوئے بھاٹیہ ونڄ اپڑیا۔

کوٹ بھاٹیہ

کوٹ بھاٹیہ، جیکوں عرب اَتے افغان تاریخ داناں نے "الباطیہ" دے ناں نال موسوم کِیتا ہِے، جلال پور پیر والہ اَتے لودھراں دے وِچالے مشہور سڑک اُتے واقع ہِے۔ بر صغیر دے تاریخ داناں نے بھاٹیہ دے بارے وِچ عجیب شوشے چھوڑے ہِن۔ کُجھ نے بھیرہ کوں بھاٹیہ لِکھیا ہِے اَتے کُجھ نے اِیندا محلِ وقوع جیسلمیر دے نیڑے ݙسایا ہِے۔ اَتے اِیکوں بجائے بھاٹیہ دے بھٹینر بݨا ݙِتا ہِے۔ مولانا سید ابو ظفر ندوی تاریخ سندھ وِچ اِیں جنگ دا ذِکر کرین٘دے ہوئے لکھین٘دے ہِن جو:- "ملتان دی سرحد نال جُڑیل ہِک مضبوط قلعہ مقامِ بھاٹیہ وِچ ہَئی۔ بھان٘ویں جو اُون٘دا قِلعہ لاہور دے تابع ہَئی۔ پَر اُون٘دا حاکم بجے راؤ لاہور دے راجہ دی پرواہ نہ کرین٘دا ہَئی۔ تقریباً آپݨے آپ کوں خود مختار سمجھدا ہَئی۔ انّھاں ݙیہاڑیاں وِچ آپݨی طاقت دے نشے وِچ آ تے غزنہ دے حاکماں دے نال کئیں سرحدی معاملے وِچ بد عنوانی نال پیش آیا۔ سلطان محمود غزنوی کوں جہڑیلے این٘دی خبر تھئی تاں ٣٩٥ ہجری وِچ ہِک جرار لشکر گِھن تے ملتان دی سرحد کنوں لنگھدے ہوئے بھاٹیہ ونڄ اپڑیا۔ بجے راؤ نے آپݨی شکست کنوں مایوس تھی تے خود کُشی کر گِھدّی، قلعہ فتح تِھی ڳِیا اَتے محمود مالِ غنیمت گِھن تے غزنہ وَل ڳِیا۔"

نیاز فتح پوری دی گل فشانیاں

علامہ نیاز فتح پوری نے اِیں سلسلے وِچ جہڑی گُل فشانیاں کِیتیاں ہِن۔ اُوہ ݙاڈھے دلچسپ ہِن اَتے حد درجہ تعجّب خیز وی جو جہڑیلے مؤرخ لوک ہِک واری پِھسلدے ہِن تاں وَل پِھسلدے ای وین٘دے ہِن اَتے اُنّھاں دا سن٘بھلݨ اَوکھا تھی وین٘دا ہِے۔ علامہ مرحوم کوٹ بھاٹیہ دی جنگ دا ذِکر اِنّھاں لوّظاں وِچ کرین٘دے ہِن:- "٣٩٥ ہجری وِچ بھیرہ اُتے حملہ تِھیا، جیکوں عام طور تے تاریخ داناں نے بھاٹیا، بھٹیا، بھٹنا لِکھیا ہِے۔ برگس نے "تاریخ فرشتہ]] دا ترجمہ کرین٘دے ہوئے اِیں جاء دی نشاندہی کنوں معذوری ظاہر کِیتی ہِے۔ مسٹر الفنسٹن نے ظاہر کِیتا ہِے جو:- "ایہ جاء صوبہ لاہور دے ما تحت ملتان دے دَکّھݨ وِچ ہَئی"۔ برڈ نے اِیں کوں بھٹینر نال تعبیر کِیتا ہِے جہڑا صحرائے بیکانیر دے اصلوں اُبّھے وِچ واقع ہِے۔ ہمیر برگسٹال نے بہاولپور سمجھیا ہِے۔ فرشتہ نے لکھیا ہِے جو محمود غزنوی ملتان دی حد کنوں لنگھ تے بھٹیا اپڑیا۔ اتّھوں دا راجہ لاہور دے راجہ کنوں اَن٘ج ہَئٰ۔ پَر ٻئی جاء اُوہ ظاہر کرین٘دا ہِے جو سلطنتِ لاہور کشمیر کنوں ملتان تئیں پھیلی ہوئی ہَئی۔ اَتے اِتّھوں دا راجہ دریائے سندھ دے مَݨ تے جنگل وِچ لُک ڳِیا۔ عتبی دا بیان ہِے جو:- "محمود دریائے سندھ کوں پار کر تے بھٹیا اپڑیا اَتے اُتّھوں دے راجہ نے بَھڄ کے کئیں پہاڑ وِچ پناہ گِھدّی۔" ہُݨ اَساں علامہ سئیں دے انّھاں بیاناں دا تجزیہ کرین٘دے ہِسے:-

1. ملتان دے لَمّے وِچ کئیں جاء دا لاہور کنوں متعلق ہووݨ اصلوں خلافِ قیاس ہِے۔ کیوں جو ملتان آپ خود مختار ہَئی۔
2. محمود کوں کیا لوڑ ہَئی جو اُوہ پنجاب دے اَݨ ڳِݨَت دریاؤاں کوں صرف اِیں کِیتے پار کرین٘دا جو صحرائے بیکانیر دے ہِک ذری جِتّی مقام اُتے قبضہ کر گِھنّے۔
3. ایہ کیوں جو نا ممکن ہِے جو محمود اِیں قدر سَوکھ نال بہاول پور اَپڑ وین٘دا، جہڑیلے جو رَستے وِچ سارا مُلک جنگ اَزما دُشمناں کنوں بھریا پِیا ہَئی۔
4. "راجہ بھٹیا کیویں آپݨے قلعے کوں چھوڑ تے ہِک صحرا وِچ پناہ گِھنّݨ مناسب سمجھدا" یا "اُوہ پہاڑ وِچ کیوں لُک وین٘دا جہڑیلے جو اُون٘دے چَون٘ہاں پاسوں سو سو کوس کنوں وَدھ کِتھائیں کئیں پہاڑ دا ناں نشان کائے نِھیں۔"

اَخِیر وِچ فیصلہ ݙین٘دے ہوئے لکھین٘دے ہِن جو:- "اصل ڳالھ ایہ ہِے جو اِیں ناں دے پڑھݨ وِچ تاریخ داناں نے غلطی کِیتی ہِے اصل وِچ اِین٘دا ناں بھیرا ہِے جہڑا دریائے جہلم دے کَھٻّے مَݨ اُتے کوہستان نمک دے تَلّے واقع ہِے اَتے ہُݨ وی اُتھاں دے کھنڈر اُون٘دی قدامت دا پتہ ݙین٘دے ہِن۔ خلاصۃ التواریخ وِچ بھیرا ای لِکھیا ہِے اَتے مسٹر ڈو نے تاریخ فرشتہ دے جہڑے نسخے دا ترجمہ کِیتا ہِے اُون٘دے وِچ لِکھیا ہِے جو:- "ہر چند محمود نے بھٹیا دا ارادہ کِیتا ہَئی، پَر استفاق نال اُوہ شہر تہریہ اَپڑ ڳِیا" کیوں جو تہیرہ اَتے بھیرہ وِچ تجنیس خطی موجود ہِے اِیں کِیتے ممکن ہِے جو غلطی نال بھیرہ کوں تہیرہ لکھ ݙِتّا ہووے۔ اِتّھاں ہِک ٻِیا وِچار آ سڳدا ہِے اَتے اُوہ اِیہ ہِے جو پہلے بھیرہ دا ناں بھٹیا ریہا ہووے۔ کیوں جو ہُݨ وی اِیں ڳالھ دا پتہ چلدا ہِے جو کئی زمانے وِچ اِتّھاں بھٹی راجپوت رہن٘دے ہَن اَتے دریائے چناب اُتے پنڈی بھٹیاں دا وجود اِیں دی کافی شہادت ہِے۔ عتبی، ابن اثیر اَتے بیرونی نے وی بھٹیا لکھیا ہِے پَر موجودہ جغرافیہ دے لحاظ نال اِیکوں ہُݨ بھیرہ ای مَنّݨاں پوسی۔ کیوں جو ملتان دا علاقہ کوہستان نمک تئیں پھیلیا ہوئیا ہَئی، اِیں کِیتے پتہ چلدا ہِے جو محمود غزنوی غزنی کنوں ٹُر کے بنوں آٰا ہوسی، اَتے اِتّھوں کنوں خرم تِھین٘دا ہوئیا، اَتے عیسیٰ خیل دے نیڑے دریائے سندھ کوں پار کرین٘دا ہوئیا براہِ خوشاب تے شاہ پور بھیرہ آ ڳِیا ہوسی

محمود دے حملے دی تفصیل اَتے موجودہ کوٹ بھاٹیہ / بھٹیا

علامہ نیاز فتح پوری دی بحث اِتّھاں مُک ویندی ہِے۔ اُنّھاں نے بھیرہ کوں بھٹیا بݨاوݨ اَتے سمجھݨ وِچ جِتّی مصلحتاں پیش کِیتیاں ہِن ساریاں دیاں ساریاں بے اصل ہِن۔ کیوں جو "کوٹ بھٹیا" ہالی تئیں صفحۂ ارض اُتے آپݨے اصلی ناں دے نال موجود ہِے۔ ایہ ہِک گُل ریز وادی ہِے کِتھائیں صحرا ناں دا وی کائے نِھیں۔ دریا دے نیڑے ہووݨ دی وجہ کنوں ریت دے کُجھ ٹِٻّے ضرور موجود ہَن جِنّھاں کوں عرب تاریخ داناں نے پہاڑ دا ناں ݙِتّا۔ راجہ کوں جہڑیلے شکست تھئی تاں اُوہ اِیں ریت دے ٹِٻّیاں اَتے جنگل دے گھاٹے وݨاں وِچ لُک ڳِیا اَتے وَل اَڳّوں نِکل ڳِیا۔ اُچ دا تاریخی اَتے قدیم شہر اِیں جاء دے نیڑے پوندا ہِے۔ یقیناً راجہ نے اُون٘دا رُخ کِیتا ہوسی۔ بھان٘ویں جو کوٹ بھٹیا دا قدیم قلعہ اَتے شہر کھنڈر بݨ چُکیا ہِے، پَر جدید اَبادی انّھاں کھنڈراں دے نیڑے کوٹلہ بھٹیاں دے ناں نال موجود ہِے۔ کوٹلہ بھٹیاں دے پُراݨے کھنڈر دُور دُور تئیں پھیلے ہوئے ہِن، جہڑے اِیں شہر دی وُسعت اَتے عظمت دا پتہ ݙین٘دے ہِن۔ کوٹلہ بھٹیاں دے چَودھار شہیداں دے چار عظیم قبرستان مِلدے ہِن، جہڑے ݙُو ݙُو ترائے ترائے میلاں دے پن٘دھ اُتے واقع ہِن۔ جِنّھاں نال پتہ چلدا ہِے جو جِتّھاں جنگ تھئی ہَئی اُتھائیں شہیداں کوں پُور ݙِتّا ڳِیا ہوسی۔ انّھاں قبرستاناں دے ناں ایہ ہِن:-

1. بیگ شہید۔
2. مڑیچی والا۔ اِیہ کوٹ بھٹیا دے اصلوں نیڑے ہِے، ظاہر ہِے جو مجاہدین شہر دے نیڑے لڑدے ہوئے مارے ڳئے اُوہ اُتھائیں پُور ݙِتّے ڳئے۔
3. شاہ کمال (شہید ہوئے)۔
4. مہینوال شہید۔

امتدادِ زمانہ نال قبرستاناں دے ناں مسخ تھی چُکے ہِن۔ پر اُنّھاں دا وجود وݙّے جنگاں دا ثبوت ݙین٘دا ہِے۔ علامہ صاحب نے ہِک اعتراض ایہ وی کِیتا ہِے جو کیوں جو ملتان آپ خود مختار ہَئی کوٹ بھٹیا لاہور کنوں متعلق کین٘ویں تھی سڳدا ہَئی۔ ایہ سارا کُجھ اُوں ویلے دی تاریخ اَتے اُوں علاقے دے جغرافیے کنوں سُن٘ڄاݨ نہ ہووݨ دا نتیجہ ہِے۔ نئیں تاں علامہ سئیں ایہو جیہاں اعتراض نہ کرین٘دے۔ اصل وِچ قدیم زمانے وِچ ملتان دی حدود سکہ تئیں مُک وین٘دی ہَئی۔ ایہ علاقہ جین٘دے وِچ کوٹ بھٹٰیا اَتے اسکلندہ واقع ہَئی ہِک وَکھرا صوبہ ہَئی۔ مسلماناں نے پہلے کوٹ بھٹیا کوں فتح کِیتا، اَتے اُون٘دی انفرادیت کوں قائم رکّھیا۔ وَل ملتان فتح تِھیا اَتے ایہ آپݨی حدود تئیں محدود ریہا۔ تہوں جہڑے گورنر ملتان اُتے لائے ڳئے یا بعد وِچ جہڑے خود مختار ریاستاں وجود وِچ آئیاں انّھاں وِچ کُئی حاکم اینہجا کائے نہ ہَئی جہڑا سلطنت کوں وسعت ݙیوݨ دی کوشِش کرین٘دا۔

ٻِیا ݙیکھو

• ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ۔
• کوٹ بھاٹیہ۔
• محمود غزنوی دے ملتان اُتے حملے