کلچر دا اصطلاحی مفہوم
کلچر دے اصطلاحی معنی پہلے محدود ہن لیکن بعد اچ ایندے معنی اچ وڈی وسعت تے جامعیت آ گئی اے۔ اجکل تاں انسانی زندگی دا ہر شعبہ ایندے وچ شامل اے۔ مختلف علوم دے ماہرین نے کلچر دی تعریف مختلف کیتی اے۔ مورخین کلچر دی تعریف ایں کریندن ‘‘ کہیں خاص دوراچ کوئی قوم مجموعی لحاظ نال آرٹ ، موسیقی ، ادب فلسفہ تے مذہب و سائنس اچ جیڑھا کجھ حاصل کرگھندی اے او اوندا کلچر اکھیندے۔’’ (16)
انسائیکلو پیڈیا آف ریلینجز اینڈ ایتھکس دے مقالہ نگار ایندی تائید انہیں الفاظیں اچ کیتی اے۔
‘‘ کلچر دا مفہوم، اتنا وسیع اے کہ انسانی زندگی دے مختلف مظاہر مثلا دینی، اخلاقی تے مذہبی امور سب ایندے وچ شامل ہن’’(17)
3. ہیری شپرو رقمطراز اےHarry Shepro
‘‘ کلچر اکتساسی طرز عمل دا ناں اےتے اکتسابی طرزعمل اچ اساݙیاں اوساریاں عادتاں ، اعمال ، خیالات تے اقدار شامل ہن جیکوں اساں ہک منظم معاشرے یاگروہ یا خاندان دے رکن دی حیثیت نال عزیز رکھیندے ہیں تے انہیں تے عمل کریندے ہیں۔’’(18)
‘‘ثقافت دے لغوی معنی ‘‘ ہنر مندی اتے سلیقہ شعاری ’’ ہن پرَ ایندا اصطلا حی مفہوم بہوں دگھریا ہویا ہے ۔ عام طور تے انگریزی دا لفظ کلچرCulture ایندا مترادف سمجھا ویندے جیندے لغوی معنی کھیتی باڑی اتے اصطلاحی مفہوم سماج تے وسیب دی ریت روایت اچ اگر غور نال ݙٹھا ونجے تاں ثقافت کلچر کنوں زیادہ جامع اصطلاح ہے جیندے وچ زندگی دی رنگاررنگی ، موج میلہ ، چہل پہل ، رنگ ، موسم، ہوا، فضا، ماحول، آرائش تے زیبائش دا بے بہا سنڑھپ پاتا ویندے۔
4. آکسفورڈ ڈکشنری دے مطابق
1. ‘‘بوٹے لاوݨ تے بوٹیں دے ودھݨ تے اسرݨ کیتے انھیں کوں چھانڈݨ ۔
2. ماکھی ، گھْݨ یا ریشم دے کیڑے پالݨ
3. شائستگی تے سوچ جیڑھی من تے ذہنی عمل دا حاصل اے۔
4. کہیں قوم دی کہیں خاص وقت اچ رسم ، رواج ، تہذیب’’ (19)
5. علم الانسان دے ماہر کارٹر وی گْڈ Carter V Good دے مطابق
‘‘ ثقافت کہیں گروہ ، جماعت تے قوم دی معاشرتی ، اخلاقی ، ذہنی ، فنی تے صنعتی ترقی تے اوصاف دا ہک اینجھیاں مجموعہ اے جیندی مدد نال کہیں گروہ ، جماعت یا قوم دی حیثیت کہیں ݙوجھے گروہ یا جماعت کنوں الگ قرار ڈتی جا سگدی اے اتے ایندی مدد نال اوں گروہ ، جماعت یا قوم دے نظریات ، اعمال ، اصول ، تے دستور دا پتہ چل سگدے۔’’ (20)
6. ہیرالڈ رگ Harold Rugg آہدن
‘‘ ثقافت لوکیں دی مکمل زندگی داھک عکس اے۔ ایندے وچ لوکیں دی تہذیب تمدن ، معاش گزران ، رسم و رواج ، سوچ بچار، اعتقادات تے خواہشات دا بیان شامل اے۔’’ (21)
1. نامور سندھی سکالر ڈاکڑ نبی بخش خان بلوچ کے مطابق
‘‘ جغرافیائی حالات ، انسانی ارتقا دی تاریخ ، زبان اتے مذہب توں متاثر تھی کے بنی نو ح انسان اپݨی زندگی گزارݨ کیتے جیڑھے وی طور طریقے اختیار کیتن ، او سب ثقافت دے دائرے وچ آندن۔’’ (22)
8. ‘‘ ڈاکڑ غلام علی الانا‘‘ کتاب ‘‘ زبان اور ثقافت’’ وچ لکھدن:
‘‘ ثقافت ھک پاسوں انسان دی مادی زندگی کیتے ضروری اشیا اوزار، اسلحہ ، لباس تے رہائش وغیرہ نال واسطہ رکھدی اے تے ڈوجھے پاسوں غیر مادی یعنی رو حانی زندگی دے متعلق چیزاں مذہب و اخلاق ، علوم و فنون ، زبان و ادب، اصول و قانون ، معاشرتی رواج وغیرہ نال نسبت رکھدی اے۔’’ (23)
9. بریڈوڈ اپݨی کتاب ‘‘ تاریخ کنوں پہلے دا انسان ’’ وچ لکھدن:
‘‘ او سمو لا کل عمل تے اقدام جیڑھا کو ئی فرد اپݨے وسیب تے پیڑھی کْنوں سکھدےتے سکھیندے ، ورتاوے وچ آنیندے تے آوݨ آلی پیڑی کوں ورثے وچ ڈے ڈیندے ایں سب کجھ کوں اوندا کلچر آکھیا ویندے۔’’ (24)
10. فیض احمد فیض اپݨا نظریہ ثقافت بیان کریندے ہوئے لکھدن:
‘‘ قومیں دی تہذیب یا کلچر بہوں سارے اجزا نال مرکب ہوندے جیندے اچ۔
1. پہلا: او عقیدے ، قدراں ، افکار ، تجربے ، اُمنگاں تے آورش شامل ہوندن جنہاں کوں کوئی طبقہ یا برادری عزیز رکھدی اے۔
2. ڈوجھا: او آداب، عادات ، رسوم ، طور اطوار ، جیڑھے انھہیں لوکیں اچ رائج تے مقبول ہوندن۔
3. تریجھا: او فنون لطیفہ مثلًا ادب ، موسیقی، مصوری، فن تعمیر ، دستکاریاں وغیرہ جنہاں اچ باطنی تجربے ، جمالیاتی مشاہدے ، عقائد و افکار ، اقدار و اطوار سوہݨی تے نروئی شکل اچ ظاہر تھیندن او لکھدن۔’’ (25)
4. فیض صاحب فرمیندن:
‘‘ ثقافت کنِ مراد عجائب گھر اچ رکھی ہوئی مورتی یا چغتائی دی تصویر نئیں بلکہ ایندی تعریف اچ دیہا ت دے مٹی دے برتن ، جَس تے کْٹ دے تھاں ، خجی دے پوتریں دیاں چنگیراں تے ایں طرح دیاں ڈوجھاں چیزاں وی شامل ہن۔’’ (26)
11. ماہر عمرانیات ٹائلر دے نزدیک
‘‘ ثقافت دی تعریف اچ ہراو چیز شامل اے جیڑھی انسان دے جذبات تے احساسات نال تعلق رکھیندی اے ۔ اے انسان دے ماحول دا او حصہ اے جیڑھا او از خود تشکیل ڈیندے ۔ ثقافت اچ علم ، عقیدہ ، فن ، اخلاق، مذہب ، زبان ، قانون ، رسم تے او ساریاں صلاحیتاں ، عادتاں تےطورطریقے شامل ہن جنھاں نال آدمی وسیب دےرکن دی حیثیت اختیارکریندے’’ (27)
12. محمد مار ماپکھتال دے نزدیک:
‘‘ کہیں قوم دی ثقافت محدود ، ہوندی اے تے او انہیں وسنیکیں دا ورثہ ہوندی اے جیڑھے ہک خاص ملکی حدود اربعے وچ زندگی گزریندن لیکن اسلامی نقطہ نگاہ عالمگیر اے’’ (28)
13. انڈین سکالر مسڑ سموئل متھائی دے قول دے مطابق:‘‘ ثقافت محض گانوݨ وجاوݨ ، نچݨ ٹپݨ اتے فنون لطیفہ دی اشکال دا ناں نئیں بلکہ اے زِندگی دے سارے کاروبار دا ناں اے۔’’ (29)
14. ورلڈ سکوپ انسائیکلو پیڈیا اچ تحریر اے:
‘‘ کلچر کہیں قوم دی پختہ عادات وروایات ، سماجی رسومات ، اخلاقی اقدار تے معاشرتی معاملات اچ روحانی ، علمی تے فنی رجحانات دا مجموعی ناں اے جیڑھا وڈیں کنوں چھوٹیں دو منتقل تھیندا رہندے۔’’
ثقافت وسیب دے لوکاں دی جمالیاتی ہنر کوں اگوہاں کریندی اے ۔ایندے نال انہاں لوکاں دی قومی شناخت تے سنجاݨ کوں وی نشابر کریندی اے۔ ثقافت عوام دا ورثہ ہوندی اے۔ ثقافت کہیں معاشرے تے وسیب دے ایجھیں تہذیبی آثار تے جمالیاتی اقدار دا ناں اے جنھاں کوں عوام دی روز مرہ زندگی وچ ݙٹھا تے ورتیا ویندے۔ ثقافت دراصل فطرت کوں آراستہ کرݨ اتے انسانی زندگی کوں سنوارݨ دا ناں اے۔
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز لکھدن: کہیں زبان دا لوک ادب اوں زبان دے بولݨ آلیں دی ثقافت دا آئینہ دار وی ہوندے۔
حوالہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور ) نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی