کلامِ فرید (سرائیکی) دا منظوم فارسی ترجمہ

کلامِ فرید (سرائیکی) دے مختلف اوقات وچ جزوی یا مکمل طور تے مختلف زبانیں وچ ترجمے تھیندے آئین ۔ جیرھے اُردو ‘ بنگالی اَتے انگریزی وچ ہِن ۔ لیکن ایں وقت میݙے سامݨے کلام فرید سرائیکی دا ہک منظوم فارسی ترجمہ ہے ۔ جیرھا جزوی اَتے غیر مطبوعہ اے اَتے صرف ترانوے کافیں تے مشتمل اے۔

ایہہ ترجمہ مولانا فرید بخش المعروف غلام فرید فریدی  (ساکن بخارا ضلع راجن پور )کیتے*۔ جیرھا 15فروری 1918ء کوں مکمل تھیا ۔ اصل ترجمہ مولانا عبدالمجید امام مسجد محل ابوظہبی رحیم یار حان دی ملکیت ہا ۔ لیکن ایندی ہو بہو نقل علی محمد پٹواری ساکن بستی سونی والی موضع محمود آباد ضلع رحیم یار خان کولوں موجود اے ۔ جئیں کمال شفقت نال میکوں مطالعے واسطے عطا کیتی۔

خواجہ فریدؒ دے سرائیکی کلام دا ایہ پہلا فارسی ترجمہ اے ۔ جیرھا میݙی نظر توں گزریے ۔ مولانا غلام فرید فریدی دا تعلق صوفیانہ مسلک نال ہا ۔ اِت واسطے اُنھیں اپݨے ترجمے وچ زیادہ تر اینجھیاں کافیاں گھدیاں جیندا تعلق تصوف نال ہا ۔ انھیں جتھاں ٻہوں ساریاں کافیاں چھوڑ ݙتن ۔ اُتھاں کئی کافیں دے ترجمے کریندیں ہوئیں کئی اشعار وی چھوڑ ݙتن ۔ جیویں کافی نمبر13۔39اَتے 45وغیرہ۔

تصوف دے علاوہ عشق محبت دے حوالے نال آکھیں ہوئیں کجھ کافیں دے ترجمے وی ایں نسخے وچ مل ویندن۔

اساں ترجمے دے جائزے دا مُنڈھ دیوان فرید دی پہلی معروف کافی کنوں کریندوں ۔ جیرھی حج کنوں واپسی تے آکھی ڳئی ہئی ۔ (اگرچہ مترجم پہلے کافی نمبر4دا ترجمہ کیتے۔)

اَڄ سانولڑے مُکلایا

سِر بار ݙکھاندے چایا

اِتھ قبلہ اقدس عالی

ہر عیب کنوں ہے خالی

اِتھ عبد عبید سوالی

جئیں منگیا سو پایا

(ترجمہ)

پیغام وداع در آمد

آں یار ملیح گرداند

آں قبلہ اقدس عالی

از عیب ہمہ شد خالی

دراں عبد عبید سوالی

ہر کس کہ خواہد ‘ یا بد

………

انہد مُرلی شور مچایا

گُر نے پورے بھید بتائے

عقل فکر سب وہم گمائے

مدہوشی وچ ہوش سکھائے

سارا سفر عروج سدھایا

(ترجمہ)

اَنہد نَے چہ شور بپا کرد

مُرشد کل اَسرار بیاں کرد

عقل فکر را خوب زیاں کرد

در مدہوشی ہوش عیاں کرد

کل سفر عروج عیاں کرد

تصوف دے حوالے نال اِنھیں خیالات کوں ترجمہ کرݨ وچ مترجم کوں کوئی خاص مشکل پیش نئیں آئی ۔ جیویں اُنھیں:

اَے قبلہ اقدس عالی

ہر عیب کنوں ہے خالی

کوں ٻہوں آسانی نال

آں قبلہ اقدس عالی

از عیب ہمہ شد خالی

وچ ڈھال گھدے ۔ کیوں جو خواجہ فریدؒ خود فراخ دلی نال عربی‘ فارسی الفاظ اَتے تصوف دیں مخصوص اصطلاحات ’’انہد‘‘ وغیرہ استعمال کر تے مترجم دی مدد کیتی اے۔ لیکن جتھاں ہندی دے لفظ استعمال کیتے ڳئین ۔ اُتھاں وی مترجم کئی دفعہ وݙی کامیابی نال گزریے ۔ جیویں:

گُر نے پورے بھید بتائے

عقل فکر سب فہم گمائے

ترجمہ:

مرشد کل اسرار بیان کرد

عقل فکر را خوب زیاں کرد

لیکن بعض جہیں تے مترجم ہک اَدھ لفظ کوں ادل بدل کرتے پورے دے پورے بند کوں اونویں دا اونویں فارسی وچ منتقل کر ݙتے۔

فقہ اصول کلام معانی

منطق نحو تے صرف مبانی

ٹھپ رکھ ہے توحید غیور

ترجمہ:

فقہ اصول کلام معانی

منطق نحو ہم صرف مبانی

درہم کن ‘ توحید غیور

صوفیاء خیالات اَتے ترجمے نال عام عاشقانہ احساسات اَتے داخلی واردات تے جدبات اُتے مبنی کافیں دا ترجمہ وی روانی نال کیتا ڳئے۔

دل دردوں ہُݨ ہاری وو یار

وَل کریں ہا کاری وو یار

ترجمہ:

دل از درد شدہ لاچار

زود بیا اے دلبر یار

………

زُلف سیاہ تھی نانگ ورادھے

ݙنگ مریندے کاری وو یار

لُوں لُوں سیڑھاں جاری وو یار

ترجمہ:

زُلف سیاہ چوء مار نماید

نیش زند چوں غاز

خون زعضوم جار

مترجم کوں بعض جہیں تے ترجمے دے دوران عروض ‘ تلفظ ‘ قافیہ اَتے ردیف دا مسئلہ وی در پیش رہندے ۔ جیندی شاید اونکوں پروا کئے نھیں ۔ یا وَل او لا علمی دا شکار اے۔

مُلاں ویری سخت ݙسیندے

بے شک ہن اُستاد دلیندے

ابن العربی تے منصور

ترجمہ:

مُلاں دشمن نیک نماید

بے شک شد اُستاد ولایت

ابن العربی ہم منصور

………

ہے عرب شریف سدھائی

بُو سندھ پنجاب دی آئی

ترجمہ:

آں عرب شریف کجا شد

آں یا لطیف کجا شد

کافیں دا عام طور تے لفظی ترجمہ کیتا ڳئے ۔ اَتے اوندی مثال ہر کافی دے ترجمے وچ موجود اے۔

وہ حضرت عشق مجازی

کل راز رموز دی بازی

سبھو شاہد اصل ڄاݨی

ہے واحد پرم کہاݨی

ہے وحدت سمجھ سڄاݨی

وچ پردے کثرت سازی

ترجمہ:

وہ حضرت عشق مجازی

کل راز رموز را بازی

کل شاہد اصل بدانی

شد واحد پرم بیانی

شد وحدت خوب بدانی

در پردہ کثرت سازی

تاہم بعض جہیں تے سرائیکی لفظیں دا فارسی وچ منفرد ترجمہ وی کیتا ڳئے ۔ جیویں جو ’’ہار‘‘ دا ’’زیب آرائش‘‘ اگرچہ ایں ترجمے وچ کئی ٻے فنی نقائص وی موجود ہن۔

بِن عرب ایہ اَکھیاں روون

رو ہار ہنجوں دے پوون

کر نیرے مکھڑا دھوون

دِل دردوں چوٹ چکھائی

ترجمہ:

جز ملک عرب در گریہ

ہر زیب آرائش گریہ

دل شد لبریز بہ  گریہ

ایں سوز کجا در آمد

بعض جہیں تے معنوی ترجمہ کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی اے۔

تیݙے بنا سانول ٻہوں

دِلڑی الڳ بے آس ہے

ترجمہ:

در شوق تو جانِ جہاں

مفقود ہوش حواس شد

………

کیا تھیا جو تیݙی نہ بݨی

تھیسی اُوہا جو رٻ ڳݨی

ترجمہ:

ایں بہِ کہ راضی حق شوی

با اَمر حق صابر شوی

………

بوچھڑا فرید دا حال ہے

سانول نہ نیتم نال ہے

نظرم وصال محال ہے

ݙکھ دی نویں نت چوک ہے

ترجمہ:

خستہ فریدی حال شد

’’برباد حسن و جمال شد‘‘؟

آں قرب وصال محال شد

ظلم و غضب ہر آن شد

بعض جاہیں تے مترجم کوں ردیف قافیے دی جیرھی مشکل پیش آندی اے ۔ او ایں طور تے حیرت انگیز اے جو انوارالعلوم ملتان وچ درس نظامی دی تکمیل دے بعد مدرسہ غوثیہ مہر العلوم رحیم یار خان وچ مدرس ہووݨ دے باوجود اُنھیں کوں شاعری دے اسرار و رموز تے دسترس نہ ہووے ۔ لیکن ایہ وی ممکن اے ۔ جو نقل نویس علی محمد صاحب پٹواری دے ہتھوں کجھ غلطیاں تھی ڳیاں ہوون۔ویسے ہک ٻہوں وݙے شاعر دی اپݨی زبان وچ کیتی ہوئی شاعری کوں ہک عام شاعر (شاید غلام فرید فریدی پیدائشی شاعر نہ ہووے) دی طرفوں ہک ٻی زبان وچ ترجمہ کرݨ جیرھی اوندی اپݨی زبان وی نہ ہووے ۔ ٻہوں مشکل کم اے۔بعض نقادیں دے خیال وچ تاں ہک زبان دی شاعری کوں ٻی زبان دی شاعری وچ ہو بہو احساسات نال ترجمہ کرݨ ممکن اِی کائنی ۔ کیوں جو ہر شاعری اپݨے کلچر دے پس منظر وچ ہوندی اے ۔ اَتے ݙوجھے کلچر دی زبان وچ اونکوں ترجمہ نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔تاہم ترجمہ کرݨ ہک مجبوری وی ہوندی اے ۔ تا کہ اساں ڈوجھیں دے خیالات  تے احسات سمجھ سگوں۔

حوالہ

کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان