کافی دی ہمہ گیریت بحیثیت صنف

خواجہ سئیںؒ بنیادی طور تے ہک صوفی شاعر ہَن ۔ انہاں توں پہلے گزرݨ والے صوفی شاعراں وی کافی کوں اِی ذریعہ اظہار بݨایا ۔ لفظ کافی عربی لفظ قوافی اِی دی ہک شکل ہے ۔ ہک مصرعہ یا ہک شعر توں کافی دا آغاز ہوندا ہے ۔ ایندے بعد ترائے یا چار مصرعیاں دے بند ہوندے ہن ۔ اُردو تے فارسی غزل نال ایندی شکل ملدی جلدی ضرور ہے مگر ایہ غزل کائنی ہوندی ۔ خواجہ سئیںؒ بݨاوٹ تے موضوع دے اعتبار نال خاصی وسعت ݙتی ہے۔

کلامِ فریدؒ کوں جیکر سامݨے رکھیا ونڄے تاں 271کافیاں وچ شاعری دی ٻئی اصناف واضح طور تے نظر آندی ہِن ۔ ایں طرحاں خواجہ فریدؒ دی کافی ہک ایجھا گلدستہ ہے جیندے وچ ہکو جئے کئی پُھل نظر آندے ہِن جیڑھا جو ٻئے صوفی شعراء دے کلام وچ نظر نئیں آندے۔ کجھ مثالاں ملاحظہ فرمائو:

حمد او صنف ہے جیندے وچ خدائے پاک دی صفات بیان کیتی ویندی ہے۔ حمد دی صورت ملاحظہ فرمائو:

ذاتاً فعلاً کل شے باطل

حق ہے فاعل ٻیو سبھ عاطل

ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جا

سبحان اللہ ، سبحان اللہ

نعت رسول کریمؐ دی مدحت دا ناں ہے ۔ نعت دا رنگ کلام فریدؒ وچ ݙیکھو:

اِتھاں مَیں مُٹھڑی نِت جان بلب

او تاں خوش وَسدا وچ مُلک عرب

تھیواں صدقے صدقے آیا شہر مدینہ

سُکھ دی سیج سُہایُم ڳیا ݙکھڑا دیرینہ

اُردو تے فارسی غزل دا کافی تے گہرا اثر ہے کیونجو غزل بحیثیت صنف سارے صوفی شاعراں دی نظر توں گزر چکی ہے ۔ ایں طرحاں خواجہ سئیںؒ کلام وچ غزل دا موضوع کافی اِچ آ ونڄݨ کوئی اچنبھے دی گاٖلھ کائنی۔ غزل دا عام موضوع عشق دے معاملات ہوندے ہِن ، کلام فریدؒ وچ غزل دا رنگ ملاحظہ ہووے:

تیݙے نیناں تیر چلایا

تیݙیاں رَمزاں شور مچایا

ہجر فراق دا کوجھا قصہ

ساہ مونجھائے تے ہاں ݙالے

ہے سوہݨاں دی عادت اصلوں

کوڑے پیچ فریبی چالے

قطعہ وچ غزل دی طرحاں مطلع کائنی ہوندا تے ایہ کئی شعراں تے وی مشتمل ہوندا ہے ۔ مگر عام طور تے ݙو شعراں تے مشتمل ہوندا ہے کئی کافیاں ایجھی ہِن جیڑھی مطلع دے بغیر تے مصرعہ نال اِی اِنہاں دا آغاز تھیندا ہے ۔ کافیاں وچ قطعہ دی صورت کجھ ایں طرحاں ہے:

یار بروچل کاݨ ، رُلدی روہ ݙونگر وِچ

لایُس جُڑ کر ٻاݨ ، دِلڑی جان جگر وچ

سَٹ سِک غیر خدا دی ، سب شے وہم خیال

کِتھ لیلیٰ کِتھ مجنوں ، کِتھ سوہݨی مہینوال

قصیدہ وی کلام فریدؒ وچ اساکوں کافی دی صورت وچ نظر آندا ہے جیڑھا فن تے موضوع دے اعتبار نال بھر پور قصیدہ ہے:

صبح صادق صاحبی ماݨے

پا سہرے گاٖنے ڳہݨے

یار پیارا یوسف ثانی

ناز تیݙے مَن بھاݨے

ہک کافی وچ منقبت تے قصیدہ ݙوہیں شکلاں نظر آندیاں ہِن ۔ ایں کافی وچ خواجہ سئیںؒ چشتیہ سلسلے دے مشہور بزرگ خواجہ نور محمد مہارویؒ نال اظہارِ محبت و عقیدت کیتا ہے ۔ تے اُنہاں دی شان بیان کیتی ہے۔

ساݙا دوست دِلیں دا نُور محمد خواجہ

ڈھولا یار چَہیں دا نُور محمد خواجہ

عرب وی تیݙی عجم وی تیݙی

سِندھ پنجاب دا راجہ

فریدؒ دی کافی سوز تے ترنم توں پُر ہوندی ہے ۔ جیڑھی کافیاں وچ پیار دے جذبات دا اظہار ہوندا ہے او گیت دی شکل اختیار کر گھندی ہِن۔

آ چُݨوں رَل یار پِیلھوں پَکیاں نی وے

کئی بگڑیاں کئی ساویاں پیلیاں

کئی بھوریاں کئی پھکّڑیاں نیلیاں

کئی اودیاں گلنار کٹویاں رَتیاں وے

ہک ٻئی کافی ملاحظہ فرمائو:

روہی وُٹھڑی ٹوبھہ تار وے

آ مِل تُو سینگا یار وے

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چَودھار گل گلزار وے

٭٭٭

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان