چینی تبتی لسانی خاندان

چینی تبتی لسانی خاندان
خاندان	چینی تبتی (Sino-Tibetan)
زباناں دی تعداد	تقریباً 400 توں زائد
ٻولݨ والے	1.4 ارب توں زائد
سب توں وݙی زبان	چینی (Mandarin)
جغرافیہ	چین، تبت، برما، شمال مشرقی بھارت

چینی تبتی لسانی خاندان (Sino-Tibetan languages) دنیا دا ہند یورپی خاندان دے بعد دوسرا سب توں وݙا لسانی خاندان ہے۔ ایں خاندان دیاں زباناں مشرقی ایشیا، جنوب مشرقی ایشیا تے جنوبی ایشیا دے کجھ حصیاں (ہمالیہ دے علاقے) وچ ٻولیاں ویندن۔ دنیا دی تقریباً 20 فیصد آبادی ایں خاندان دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندی ہے۔

تاریخ تے ارتقاء

لسانی ماہرین دے مطابق ایں خاندان دی زباناں ہک مشترکہ قدیم زبان توں نکلی ا ہن جینکوں "پروٹو چینی تبتی" آکھیا ویندے۔ ایہ لوگ ہزاراں سال پہلے ہمالیہ دے پہاڑی سلسلوں تے چین دے میدانی علاقیاں وچ آباد ہن۔ وقت دے نال نال ایہ گروہ الگ تھیندے گئے تے انھاں دی زباناں وچ فرق آ گیا۔

اہم شاخاں

چینی تبتی خاندان کوں عام طور تے دو وݙیاں شاخاں وچ ونڈیا ویندے:

1. سینیٹک شاخ (Sinitic): ایندے وچ چینی زبان دی تمام قسماں شامل ہن، جیویں مینڈارن (Mandarin)، کینٹونیز تے وو چینی۔ صرف مینڈارن چینی ہی دنیا دے ہک ارب توں زائد لوگ ٻولیندن۔
2. تبتی برمی شاخ (Tibeto-Burman): ایندے وچ برمی زبان (میانمار دی سرکاری زبان) تے تبتی زبان شامل ہن۔ ایندے علاوہ ہمالیہ دے دامن وچ ٻولیاں ونڄݨ والیاں سینکڑاں چھوٹی زباناں وی ایں شاخ دا حصہ ہن۔

لسانی خصوصیات

چینی تبتی زباناں اپنی مخصوص خصوصیات دی وجہ توں مشہور ہن:

• آہنگی زباناں (Tonal Languages): ایں خاندان دی اکثر زباناں وچ لفظ دی آواز (Tone) بدلݨ نال اوندے معنی بدل ویندن۔ مثلاً چینی وچ ہکو لفظ "ما" کوں چار مختلف انداز وچ ادا کرݨ نال چار الگ معنی بݨدے ہن۔
• یک خلوی الفاظ (Monosyllabic): ایندے اکثر بنیادی الفاظ ہک ہی آواز یا ہک ہی "سیلیبل" تے مشتمل ہوندے ہن۔
• جملے دی ساخت: ایندے وچ جملے دی ترتیب عام طور تے "فاعل-مفعول-فعل" (SOV) ہوندی ہے (جیویں سارائیکی وچ ہے)، لیکن چینی زبان وچ ایہ "فاعل-فعل-مفعول" (SVO) ہوندی ہے۔

جغرافیائی پھیلاؤ

ایں خاندان دا مرکز چین ہے، لیکن ایندے اثرات درج ذیل ملکاں وچ وی ہن:

• تبت: ہمالیہ دے سطح مرتفع تے تبتی زبان دا غلبہ ہے۔
• میانمار (برما): برمی زبان ایں خاندان دی ہک اہم شاخ ہے۔
• بھارت تے نیپال: بھارت دی شمال مشرقی ریاستاں (جیویں منی پور، لداخ) تے نیپال دے کجھ حصیاں وچ تبتی نژاد زباناں ٻولیاں ویندن۔

اہمیت

چینی تبتی خاندان اپنی قدیم تحریری تاریخ دی وجہ توں ٻہوں اہم ہے۔ چینی رسم الخط دنیا دے قدیم ترین رسم الخطوں وچوں ہک ہے جیہڑا آج وی استعمال تھیندا پیا ہے۔ معاشی طور تے وی، چین دی ترقی دی وجہ توں ایں خاندان دی زباناں دی اہمیت عالمی سطح تے ودھدی پئی ہے۔