چِکڑ

بشریٰ رحمن

حاذق شاہ دا چہرہ اینویں لال تھی ڳیا ۔ جیویں تنّور وچ روٹی رَتی لال تھی ویندی اے ۔ تسبیح آلا ہتھ بے وس تھی تے کنبݨ لڳ ڳیا ۔ او اپݨے ݙوہیں پیر چُھڑا تے نِکل ونڄݨاں چاہندے ہَن ۔ پَر حافظ اللہ ݙتا اُنہاں دے پیراں نال ایݙی سختی نال چمبڑیا پیا ہا ، بھانویں جو جیݙا زور لایُس وَت وی اوندی وکیڑ توں نہ نکل سڳے ۔ ہتھوں ایں زورا زوری وچ اپݨا توازن وی ونڄا ٻیٹھے جینکوں برقرار رکھݨ کیتے اُنہاں کوں حافظ اللہ ݙتا دا سِر نپݨا پیا ۔ حافظ اللہ ݙتہ اُنہاں دے پیر چُھڑاوݨ دے انداز توں نراضگی دا اندازہ لا گھدا ہا ۔ ایں کیتے ٻاکاں بھر بھر رووݨ لڳا ۔ اوندے ہنجوں حاذق شاہ دے پیریں تے ڈھہݨ لڳ پئے ۔ جنہاں کوں حاذق شاہ وی محسوس کیتا ۔ او اینجھے ارداسی تے گھولے تے فدا تھیوݨ آلے انداز نال ویݨ کریندا پیا ہا جو جیویں او خدا دے پیریں ڈٹھا پیا ہووے تے بخشش کیتے ایں لحظے کوں ہتھوں نہ ونڄݨ ݙیوݨ چاہندا ہووے ۔

حاذق شاہ دستور مطلق احرام دے انداز دی چادر خانہ دھوتی ٻدھی ہوئی ہئی ۔ او جݙاں دے حج کر تے آئے ہَن ۔ اُنہاں دے تہمند دا ایہو سٹائل بݨ ڳیا ہا ۔ تہمند دے اُتے چار جیباں آلی گݙی پا تے اپݨے اِرد گرد چِٹی چادر ولھیٹ گھنّدے ہَن ۔ چادر ٻہوں چِٹی کھیر تے بے داغ ہوندی ۔ سِر دے والاں تے ݙاڑھی کوں وِسمہ میندھی لیندے ہَن ۔ ہتھ وچ چمکݨ آئی تسبیح رکھدے ہَن ۔ ݙیدھیں ݙیدھیں ایں شاہر وچ ہزاراں لوک اُنہاں دی مرید تھی ڳئے ہَن ۔ پہلوں او حکمت کریندے ہَن ۔ دوا دے نال دُعا تے وظیفے وی ݙے ݙیندے ہَن ۔ اُنہاں دی سچائی دیاں دُھماں پیاں تاں لوکی آپوں آپ اُنہاں کوں حاذق شاہ آکھݨ لڳ پئے ۔ کوئی اُنہاں دا اصل ناں ناہی ڄاݨدا پہلوں لوک اُنہاں کوں صرف دوا دارو کیتے آندے ہَن ۔ کوئی وی ݙکھ درد دا مارا آندا ۔ ٻاہروں نکلدے ہوئے خُش نہال ہوندا ۔ او دوائیاں توں گھٹ تے ڳالھیں نال ڈھیر علاج کریندے ہَن ۔ اچݨ چیت لوکاں کوں احساس تھیوݨ لڳا جو شاہ صاحب دے اندر روحانیت وی ہے ۔ اُنہاں دی ڳالھیں وچ ایجھا اثر ہئی جو سامݨے آلے تے جیویں جادود کر ݙیندے ہَن ۔ انہاں کول جیویں ہر مسئلے دا حل تے ہر بیماری دا علاج ہووے ۔ طب نبویؐ توں گھن تے نویں ہندی طب مطابق … اُنہاں دا ہر نسخہ چلدا ہا ۔ حاذق شاہ باقاعدہ پیر نہ ہَن نہ اُنہاں دا باقاعدہ مریدیں دا سلسلہ ہا ۔ نہ او کوئی دینی مدرسہ چلیندے ہَن ۔ نہ اُنہاں دے سیاسی عزائم ہِن جو او اپݨے مریداں دا ہک لشکر تیار کرکے وقت دی حکومت کوں ݙیندے راہندے ۔ نہ اِی اُنہاں دے۔ نہ اِی اُنہاں چندے کیتے، جاہ جاہ صندوقڑیاں رکھوائیاں ہوئیاں ہَن ۔ اُنہاں دی بس تھوڑی جئی زمین ہئی ۔ جیندی آمدݨ توں بورچی خانہ چلدا ہا ۔ تھوڑی ٻہوں آمدݨ اُنہاں دی دینی کتاباں توں تھی ویندی ہئی ۔ جیڑھیاں او اکثر لکھیندے رہندے ہَن ۔ اَڄکل او اَسان تے عام فہم تفسیر کلام پاک لکھدے پئے ہَن ۔ پتہ نئیں کݙاں ، کیویں او اِتھاں آ تے آباد تھی ڳئے ہَن ۔ جیویں تِھندی زمین وچ کوئی پَھل دار وَݨ آپوں آپ ڄم آندے ۔ کون ہِن ، کِتھوں آئین ، انہاں دا اصل ناں کیا ہے ، کئیں کݙاہیں ایہ پتہ لاوݨ دی کوشش اِی نہ کیتی ۔ جݙاں لوکاں اُنہاں کوں حکیم حاذق شاہ دا ناں ݙتا تاں اُنہاں وی اپݨا ایہ ناں قبول کر گھدا ۔ اُنہاں دا ہک کالا جُبہ ہئی ۔جہڑا کئیں اللہ آلے دی دَین ہئی ۔ او ایں جُبے کوں صرف نماز جمعہ پڑھیندے ہوئے پیندے ہَن۔ یا جݙاں اُنہاں کوں کئیںمجبوری پاروں شاہر توں ٻاہروں ونڄݨاں پوندا ہئی تاں اپݨے کئیں معتبر شاگرد کوں امامت دی ذمہ داری حوالے کریندے تاں ذری جِتی دیر کوں جُبہ پاوݨ دی اونکوں اجازت ہوندی ۔ نہ تاں ایہ جُبہ مسیت دی الماری وچ ٹنگیا راہندا ۔ݙیہدیں ݙیہدیں لوک اُنہاں کول ہر قسمی مسائل گھن تے آوݨ لڳ ڳئے ۔ او تعویز ہِن ݙیندے ۔ ہمیش عبادت دی ہدایت کریندے تے پڑھݨ کیتے ٻہوں چھوٹاوظیفہ ݙیندے ہن ۔ فرمیندے ہَن جو اپݨے آپ کوں اذّیت وچ نہ پائو اللہ کوںپسند نئیں جو بندہ چہندیں نہ چہندیں اذّیت وچ مُبتلا ہووے ۔ اپݨی مُراد پوری تھیوݨ کیتے بس تھوڑی جئی محنت کر گھدا کرو ۔ ہݙ حرامی دُعا کوں اُݙاری دی طاقت نئیں کر ݙیندی ۔ ہا ، جݙاںتہاݙے مَن دی مُراد پوری تھی ونڄے تاں کئیں غریب مسکین دی مدد کر چھوڑیا کرو۔ شُکر ادا کرݨ دا ایہ بہترین طریقہ اے ۔ جیکر کوئی تریمت اپݨے پَئے کوں تابع کرݨ کیتے تعویز منگݨ آندی تاں ہدایت کریندے ہن ۔ اونکوں لُبھاوݨ انسان نئیں پَھساوݨ ٻہوں انسان اے ۔ لُبھاوݨ وچ جان ویندی اے ۔ جیکر کوئی سَس ،نونہہ دی شکایت گھن تے آندی تاں شاہ صاحب اونکوں آہدے اپݨی نونہہ کوں اپݨے ڈِھڈوں ڄاء تے وَت اُتنا ݙکھ چا جہڑا پِیڑاں ویلے بُھڳیندے تاں او تیݙی دِھی بݨ ویسی ۔ تعویز دھاڳے ایں معاملے وچ کوئی مدد نئیں کر سڳدے۔

اینویں جیکر روندی پِٹیندی کوئی نونہہ آ ویندی تے سّس توں نجات حاصل کرݨ چاہندی تے حاذق شاہ اونکوں آہدے ہَن ۔ ایں کم دے بدلے تُوں اپݨا ٻال میکوں ݙے ونڄ … ناں شاہ سئیں ! او چیک پوندی … ایہ کیویں تھی سڳدے … کیویں کوئی ماء کئیں کم دے عیوضے اپݨا ٻال ݙیندی اے ۔ پَر تیکوں تاں اَدلے بَدلے وچ ہک ماء اپݨا ٻال ݙے ݙتا ہے نا ۔ ادلہ بدلہ کیہاں شاہ جی …؟بھئی ہر ماء چاہندی ہے جو اوندی حیاتی وچ اوندے پُتر دا گھر آباد تھی ونڄے ۔ او ایندا ٻال ݙیکھ گھنے ۔ ایں کم کیتے او اپݨا پَلا پلایا پُتر نونہہ کوں ݙے ݙیندی اے ۔ نونہہ ایندیجھولی خالی کر تے وَت اینکوں گھروں بے دَخل کرݨا چاہندی اے … چار ݙینہہ جیڑھے اوندے زندگی دے باقی رہ ڳئے ہن ۔ اُنہاں کوں مصیبت بݨاوݨ چاہندی ہے۔ محبت نِوّے کر سڳدے تاں ساہ سُبھاء ورتو۔اخلاق تاں اینجھا ہتھیار ہے جہڑا کافر کوں وی لحظہ وچ مومن بݨا ݙیندے ۔شاہر وچ حاذق شاہ دے ناں دے چرچے تھیوݨ لڳ ڳئے ۔ انہاں دے پہنچے ہوئے بزرگ دا چرچا دور دور تئیں تھیوݨ لڳ ڳیا ۔ اونویں وی اُنہاں کوں سارے وسیب وچوں عُلماء تے فقہا آندے رَہندے ہَن ۔ اُتھاں درویشاں تے مستاں دیاں محفلاں سجدیاں ہن ۔ قوالیاں وی ہوندیاں ۔ مذاکرے تے مناظرے وی تھیندے تے وَت سب توں وݙی ڳالھ جو دور دراز توں لوک فتوے گھنݨ آندے ہَن ۔ ہک واری کوہاں دا پناہ کرکے ہک نوجوان آیا ۔ اپݨے پیّو دی شکایتاں کرکے آکھݨ لڳا ۔ او اوندی زبان بندی چاہندے ۔ حاذق شاہ تھوڑی دیر سِر کوں نِوائی بیٹھے ریہے ۔ جݙاں اُنہاں چہرہ چایا تاں جلال دی سُرخی توں تَپدا پیا ہا ۔تُوں اپݨی اولاد کیتے ٹُویا کھٹݨا چاہندیں ۔ پہلوں تُساں لوکاں داس ریت کوں مُنڈھوں پُھوک چھوڑے۔ ایہے ݙاݙا  ، ݙاݙی ، نانا ، نانی تے گھر دے ٻئے بزرگ ۔ جہڑے ہر وقت تے بَر وقت ہدایتاں جاریکرݨ دے عادی ہَن تے ہُݨ اولڈ ہوم دی روش تے ٹُر پئے ہیوے ۔ میں تہاکوں تعویز دی بجائے چُونڈھی زَہر دی نہ ݙے ݙیواں ۔ پَر ایہ زَہر تاں تہاݙے پُتر کیتے وی بچا تے رکھݨا پوسی … تے وَت کلامِ الٰہی تے نماز وِچوں پیّو ماء کوں خارج کرݨ کیتے درخواس کیکوں ݙیسو…؟اوندے بعد شاہ صاحب اُنہاں ساریاں قرآنی آیات داحوالہ ݙیوݨ شروع کیتا ۔ جنہاں دے اندر والدین دے نال نیکی تے احسان کرݨ دا حُکم ہا ۔ سُݨدے ہَیں اُوں ݙینہہ اُنہاں دی محفل وچ ہر بندہ زارو زار روندا پیا ہئی ۔ او نوجوان جݙاں دربار توں ٻاہر نکھتا تاں نظراں نہ چا سڳیا ۔ مُدت تئیں اوندے ٻڈھے ماء پیّو ہک ہک کوں نَپ تے آہدے ہَن جو ساݙے پُتر جیہاں اللہ کرے ہر کئیں دا پُتر ہووے ۔

ہک وار ہک بندہ مندڑے حالاں دِھی کوں گھن آیا ۔ جینکوں ماء دی موت اَدھ مویا کر ݙتا ہئی ۔ شاہ صاحب دَم کرکے اونکوں پاݨی پوایا تے آکھیونیں ۔ نَدانو! زندگی تے موت ݙوہیں سکیاں بھیڑیں ہن ۔ ݙوہاں دا اَزل دا رشتہ ہے ۔ انہاں ݙونہاں کیتے ٹائم تے spaceدی کوئی قید نئیں ہوندی … ہک دی کُکھ وچوں ݙوجھی نکلدی ہے ۔ دِھی ڄمدی ہے تاں ماء کوں مرݨا ہوندے ۔ ماء مردی نئیں جݙاں تئیں کئی زندگیاں کوں ڄم ڄاہ نہ گھنے ۔ ونڄݨ کیتے آوݨ ضروری ہوندے ۔ ونڄݨ کیتے آوݨ لازمی ہے ۔ موت کوں نہ رووو زندگیکوں وَرتو ، جہڑی تہاݙے اختیار وچ ہے ۔ جینکوں تُساں اپݨی زندگی دی خُشی آہدے ہیوے۔ اواصل وچ تہاݙے ݙکھ دا سرمایہ ہے ۔ کیوں جو تہاݙی مِلخ جگیر تے تہاݙا سَمل تہاکوں چِھکیج ونڄݨ دی اذّیت وچ مُبتلا رکھدے ۔ تہاݙیاں شئیاں تے جاگیراں تہاکوں جیوݨ نئیں ݙیندیاں ۔ انہاں دے چھکیجݨ دا خوف اِی موت ہے ۔ ہک واری ہک ݙکھی تریمت آئی تے انہاں دی درسال نال وِلھڑ تے ٻہہ ڳئی ۔ آہدی ہئی تعویز گھدے بغیر نہ ویساں ۔ ایندیاں اُتے تلے چھی دھیّاں تھی ڳیاں ہَن تے پئے ݙوجھی شادی دا تقاضا شروع کر ݙتا ہا ۔ شاہ سئیں اونکوں اندر سَݙ گھدا تے آکھیونیں ۔ بی بی اینجھا کوئی تعویز ہوندا تاں سب توں پہلوں میں اپݨی ذال کوں ݙیندا ۔ میݙیاں وی اُتے تلے چِھی دھیّاں ہِن ۔ ہُݨ اللہ دے حُکم نال اُنہاں دیاں شادیاں تھی ڳئین ۔ پَر قدرت دا ہک اپݨا نظام ہے ۔ اُنہاں چھئیاں دے ہُݨ پُتر ڄمدے پئین ۔ دھی کئیں دی وی نئیں ۔ تُساں لوک قدرت دے حساب کتاب وچ دخل کیوں ݙیوݨ چاہندے او …؟ ۔ جیکر تُوں اجازت نہ وی ݙیسیں تے تیݙا پئے ݙوجھی شادی ضرور کریسی ۔ او اپݨے نفس دا غلام اے … تے نفس دے غلامیں کوں دھیّاں ، پُتر نتھ نئیں گھت سڳدے ۔ سُݨو ! او اپݨی رووݨ ہانکی اَواز وچ مجمعے تے دید بھنوا تے آہدے ۔نفس چِکر ہے ۔ بچ تے ٹُرݨ آلے دا ناں تقویٰ ہے ۔ ہک ذرّی جئیں تِلکے تاں چِکڑ وچ لِتھڑیج ویسو۔ وَت کوئی فتویٰ داغ نہ دُھو سڳسی ۔ پچھلے جُمعے اُنہاں دی وݙی بھیݨ جھوکاں اُݙا ڳئی ۔ جہڑی اُنہاں دی مُڈھلی دِھی دی سَس ہئی تے جئیں وصیت کیتی ہوئی ہئی ۔ جو اوندی نماز جنازہ اوندا بھرا اِی پڑھیسی ۔ عین اُوں ویلے جݙاں حاذق شاہ دھانہہ تے کھاوݨ دی تیاری پیا کریندا ہا ۔ خبر آ ڳئی ۔ اُوں کھاݨا اُتھاہیں چھوڑ ݙتاتے ونڄݨ دا ارادہ کیتُس تے روایت مطابق اپݨے ہک پیارے شاگرد کوں فون تے سنیہا ݙتُس ۔ جو او اوندے گھر آ ونڄے ۔ کھاݨا اِتھاہیں کھا گھنسی تے محلے دی مسیت وچ امامت دا فریضہ ادا کرے ۔ویندے ویندے او گھر دیاں نوکراݨیاں کوں آکھ ڳئے جو حافظ صاحب کوں کھاݨا کھوّا ݙیسن۔ حافظ صاحب تیار تھی تے آ ڳئے ۔ اُنہاں دروازے دی کُنڈی کھڑکائی ۔ ٻڈھڑی نوکراݨی دروازہ کھولیا ۔ اُنہاں کوں شاہ صاحب دے گول کمرے آ ٻلہایا تے آکھیُس … تُساں اِتھاں ٻاہو… کھاݨا تیار ہے ۔ میں بھڄیندی ہاں ۔ حافظ اللہ ݙتا دی عُمر کوئی 45سال ہوسی ۔ شادی شدہ تے ٻال ٻچے دار ہَن ۔ مذہبی علوم اُنہاں شاہ صاحب توں اِی پڑھے ہَن ، تے اُنہاں دے خاص الخاص شاگرداں وچوں ہَن۔ پہلے وی کئی وار او انہاں دی مسیت دی امامت کر چکے ہن۔ کڑ کڑ کُر تے کپڑے پاتے آئے ہَن ۔ شاہ صاحب دے پلنگ تے ٻہہ تے تازہ اخبار ݙیکھݨ لڳے۔ نوکراݨی اپݨی دھی کُندن کوں ݙو ترائے اَوازاں ݙتیاں۔ او کپڑیاں دا ڈھڳ سامݨے لا، کوئی فلمی ڳاݨا ڳاندے ہوئے کپڑے دھوندی پئی ہئی۔ کُندی او کُندی … اِیݙے آ … جلدی آ ، حافظ سئیں کوں کھاݨا ݙے آ … نوکراݨی جلدی جلدی کھاݨا ٹرے وچ لا ݙتا ۔ امّاں میں نِی آ سڳدی … اَڑی آ ونڄ … ماء زور لا ٻولی ، نماز دا ویلا نِکھتا ویندے ۔ امّاں میݙے سارے کپڑے سِنہے تھی ڳئین۔کوئی ڳالھ نئیں … ماء سِر تے آ ڳئی … اُتے بسترے دی چادر ولھیٹ چا … جلدی کر … جلدی کر … کُندن بُڑ بُڑ کریندی کھڑی تھی ڳئی ۔ مَیلے کپڑیاں دی ڈِھڳ وچوں بسترے دی چادر کڈھیُس تے اپݨے اِرد گرد چنگی طرح ولھیٹ گھدوس… منہ صاف کیتوس تے کھاوݨ آلا ٹرے چا گھدا ۔

کُندن دا پچھلے سال منگݨاں تھیا ہا تے اڳلے مہینے اوندی شادی دی تاریخ رکھی ڳئی ہئی ۔ ایں کیتے اَڄکل او ارماناں دے بار تلے چَھلکدی رَہندی ہئی ۔ اُوں دروازے تے ہولی جئی تَھپ ماری تے اندر وَڑ ڳئی ۔ کھاݨا لاء چھوڑاں جی … لاء چھور… حافظ صاحب اخبار توں نظراں چا تے بغیر آکھیا ۔ کُندجن ہتھ وچ نپیا ہویا ٹرے زمین تے رکھ چھوڑیا ۔ میز تے پیا میز پوش چھنڈک پُھوک تے وَت کھاوݨ دیاں شئیاں چَا چَا تے میز تے لکھݨ لڳی ۔ اونکوں پتہ وی نہ لڳیا جو بسترے دی بھاری چادر اوندے سِروں کِھسک ڳئی اے ۔ اَڳلا پَلو وی ڈھہہ ڳیا ہا ۔ صرف ہک پاند کچھ وچ دَٻیا ریہا ہا ۔ اُونہی ویلے حافظ صاحب سیدھے تھئے تے اُنہاں دی نظر سامݨے اُٹھ ڳئی ۔ نویکلا نظارا ہا … کالی کُرتی … پاݨی دے تُبکے … اندر سوجھلا … ٻاہر اندھارا … حافظ اللہ ݙتا جݙاں جھٹی مار تے اونکوں نَپا تے او وِٻل ڳئی تے بھاڄی دا ڈونگا اوندے ہتھوں ڈھہہ پیا … جیندے نال حافظ اللہ ݙتا دے چِٹے کڑکڑاندے کپڑیاں دا غدار تھی ڳئے ۔بھوئیں اَمب وی بس کجھ لحظے دا ہوندے ۔ پَر سب کجھ تباہ برباد کرویندے ۔ جیویں جو او روندی ہوئی اندر دو بھڄی ۔ ٻاہروں دروازے توں اَوازاں آوݨ لڳیاں ۔ حافظ صاحب … حافظ صاحب … جماعت تیار ہے ۔ جلدی آئو … جماعت کھڑی تھی ڳئی اے ۔ جلدی آئوو۔ حافظ صاحب اپݨے بھاڄی وچ لِتھڑے ہوئے کپڑے درست کیتے ۔ مسیت دے لوک کمرے وچ آ ڳئے … اوہو … اوہو … ایہ سالن کیویں ڈٹھے…؟ ۔ ہک آکھیا ! ݙکھائو میں صاف کر ݙینداں … ݙوجھے آکھیا کوئی ڳالھ نئیں ۔ میں جُبہ پوّا ݙینداں ۔ نظر نہ آسن ۔ نماز توں بعد دھو گھنائے ۔ جلدی ڄلو … جلدی ڄلو۔ کجھ ٻئے بندے وی سݙݨ کیتے آ ڳئے تے حافظ اللہ ݙتا کوں ویڑھ تے مسیت گھن ڳئے۔

ترائے ݙینہاں دی روحانی اذیّت توں بعد … اَحٖ اَخیر حافظ اللہ ݙتا ، حاذق شاہ دی خذمت وچ حاضر تھیا ہا ۔ اعتراف گناہ دے کیتے … تے فتویٰ حاصل کرݨ دے کیتے۔

حوالہ

کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان