چولستان دا تاریخی قلعہ مروٹ

سرائیکی خطہ بنیادی طور تے دریاویں دی دھرتی اے ایں واسطے اے علاقہ ہمیشہ زرخیز رہ ڳئے ،ایندی زرخیزی دی وجہ توں اتھاں دے لوک مالدار ہن ، ایں واسطے کل جہان دے بُکھے ننگے ، ڈاکو لٹیرے ے بد کردار لوک سرائیکی وسیب اچ حملہ آور تھیندے رہ ڳن ، تے انہاں حملیاں دے بچاؤ کیتے قلعے بݨاوݨ دی ضرورت پیش امدی رہ ڳئی ، قلعہ مروٹ اڄ جتھاں ہر پاسے ویرانی اے ، کہیں زمانے اتھاں آبادی تے شادابی ہئی ۔ قدیم قلعہ مروٹ دریائے ہاکڑہ دی گزر گاہ دے کنارے واقعہ ہے ، مشہور اے جو ایں قلعہ دے معمار چتوڑ دا حاکم راجہ مہروٹ ہا ، جئیں دی وجہ نال اے ناں ملیا ۔ بہاولپور گزیٹر دے مطابق ایندے دروازے دی ہک سلھ ہندی نما سرائیکی اچ تحریر درج ہئی ۔

’’ سمیت 1548 ء پرکھی پوہ سوری 2 مروٹ پاتھا ملک جام سومرا کوٹ پکی کھیل پھرائی ‘‘

ایں توں پتہ لڳدے جو اے قلعہ جام سومرا دے قبضہ اچ ہا تے اوں نے 1491ء اچ ایندی مرمت کرائی ۔ قلعہ اچ مسجد شاہ مردان دے کتب تے درج عبارت توں معلوم تھیندی اے جو مسجد مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے عہد اچ تعمیر تھئی ہئی۔

ملتان تے دہلی دی شاہراہ تے تھیوݨ دی وجہ نال تجارتی قافلے قلعہ مروٹ تے پڑاؤ کریندے ہن اے راستہ ہانسی تے سرسہ توں تھی گزردا ہا ، قافلیاں دے دڳ اچ تھیوݨ دی وجہ نال تھیوݨ آلی مشہور مورخ منہاج الدین 628، 1250ء کوں مروٹ پُڄا ہا منہاج الدین لکھدن جو مروٹ چھوٹا جہا شہر ، قلعہ بند تے دہلی دا اوچ دے رستہ اچ واقعہ ہے ۔

سرائیکی خطہ ازل توں وݙاتجارتی مرکز رہ ڳئے، دہلی جیڑھا ملتان دے بعد ݙوجھا وݙا تاریخی مرکز ہا اوندے نال سرائیکی علاقے دی تجارت براہ راست تھیندی ہئی ۔ ملتان دلی روڈ اڄ وی موجود ہے ، چولستان توں بہاولنگر وچوں بے شمار رستے دلی نال ونڄ ملدن ۔ قلعہ مروٹ تا دلی ٻہوں اہم تجارتی گزر گاہ ہئی ۔

دریائے ہاکڑہ دے خش تھی ونڄنق نال ایں علاقہ دی ݙوجھیاں آبادیاں دی طرح قلعہ مروٹ وی برباد تھی ڳیا تے رفتہ رفتہ ایندیاں تمام روݨقاں ختم تھی ڳیاں ، تاہم دفاعی نقطہ نظر نال ایندی اہمیت گھٹ نہ تھی سڳی ۔ 1741ء اچ والئی بہاولپور نواب محمد مبارک خان نے اے قلعہ راجہ جیسلمیر توں کھس گھدا ، ایں ویلھے اے قلعہ شہر تے علاقہ سابق ریاست بہاولپور دا حصہ ہے ، مشہور ہے جو ایں دفعہ نواب بہاولپور ثالث تے قلعدار مروٹ کوں بد عنوانیاں دی بݨا تے برطرف کر ݙتا، قلعدار نے دربار اچ حاضر تھی تے استدعا کیتی جو ’’ مروٹ ݙے ݙیو یا موت ‘‘ اوندی ایں ڳلاھ توں خوش تھی تے نواب بہاولپور اینکوں قلعدار دے عہدے تے بحال کر ݙتا۔

دریائے ہاکڑۃ خشک تھی ونڄݨ دی پوری کہانی دا اڄ تئیں پتہ نی لڳ سڳیا ، پر جݙاں 1960ء دے سندھ طاس معاہدے اچ سرائیکی خطے دا ٻہوں اہم تے عظیم ترین دریا بھارت کوں ویچ ݙتا ڳے تاں بہاولپور ریاست دے آباد علاقیں کوں چولستان بنݨ دا خطرہ پیدا تھی ڳئے ،ا تھوں اساکوں بھلواں پوندے جو ہاکڑۃ کوں وی تاں کتھائیں سرائیکی دشمن نہ ویچ ݙتا ہوسے ؟

مولانا عزیز الرحمن عزیز 1962ء اچ مروٹ ݙٹھا ، ایں موقع تے انہاں مروٹ دے ہک مندر دے ستر سالہ پجاری پورن چندر جی نے ݙسایا جو قلعہ مروٹ ٻہوں قدیم زمانہ توں موجود ہے ، ہک دفعہ اینکوں سودھاراؤ امیر تونے مرمت کرایا ہا تے ایندے سامݨے والی دیوار کوں اوں پختہ پشتہ لوایا ہا ، جینکوں مقامی زبان اچ ’’ چولی چڑھاوݨا ‘‘ آکھدن ۔ پجاری ݙسایا جو سودھا راؤ ہک انصاف پسند تے عالی ظفر حکمران ہا ایندے متعلق ٻہوں کجھ مشہور ہے ، انہاں نے ہک سرائیکی شعر وی سݨایا۔ آکھیا ویندے جو ایں سرائیکی شعر دی عمر کئی سو سال ہے ۔

ہکڑہ پھیر بھی وہسی ، ندیاں دہن امیر

نہ جایا نہ ڄمسی سودھا راؤ امیر

یعنی درایئے ہاکڑۃ ول واہسے تے ندیاں بھرپور تھی تے وہسن ، پر سودھا راؤ امیر جہا حاکم نہ پہلے وی پیدا تھیا نہ ول کݙاہیں پیدا تھیسے ۔

قلعہ مروٹ ہک ٻہوں ہی اُچے ٹٻے تے تعمیر کیتا ڳئے تے ݙاہ ݙاہ میل پرے توں نظردے ، مربع شکل دے ایں کچے قلعہ دے ہر ہک ضلعی دی لمبائی ݙو سو کرم دے نیڑے ہے تے فصیل دے نال کچے پر مضبوط برج بݨیئے ہوئے ہن ، مغربی دیوار دے متصل ہک محل دے آثار ہن، ااکھدن جو اے گڑھی مہارجہ صورت سندھ والی بیکانیر ہئی ہُݨ سوائے ترٹی ہوئی کندھیاں دے اِتھاں کجھ موجود کائنی ۔ مشرقی دیوار دا شمالی حصہ البتہ پکا ہے ایندے ڈوٹھل ( برج ) وی پختہ ہن ، اینکوں راجہمانک رائے دا برج آکھیا ویندے راجہ موصوف دے بیکانیر دے حاکم ہن ، جنوبی پختہ برج دے اندر سون ماڑی ( زریںمحل ہے ،ا ے ماڑی وی دلکش تعمیر دا نمونہ ہن ، ) عباسی والیان بہاولپور دے عہد اچ سون ماڑی تے وݙے دمدمہ دے درمیان امیر بہاولپور دے قلعہدار تے محرر دی اقامت گاہاں ہن ۔

’’قلعہ مروٹ دے اندر بھابھر ساہوکاراں دی آبادی ہے ( انہاں ہندوں گھرانیاں دی ) ٻہوں پختہ عمارتاں سہ منزلہ قابل دید ہن ، ایندے تلے زمین دوز مکانات وی بݨئیے ہوئے ہن ، مسلماناں وچوں صرف ہک قاضی شہر کجھ معمار تے کئی ہک دابہ قوم دے لوک قلعہ دے اندر راہندے ہن باقی آبادی قلعہ دے زیر سایہ ہے ‘‘ ۔

بھابھڑہ ہندواں دے علاوہ گبر تے بھوجک اقوام دے کجھ برہمن وی ایں قلعہ اچ موجود ہن آئین اکبری اچ درج ہے جو :

’’ مروٹ دے پختہ قلعہ تے ایندی متعلقہ زمین 54560 وگھہ تے آمدنی 204000 دام ہے تے او سو سو ار تے ہک ہزار پیادہ فوج ایں قلعہ تے راہندی ہے ‘‘ ۔

1808ء اچ الفنس نے بہاولپور دا دورہ کیتا ہام اوں اپݨے سفر نامہ قلعہ مروٹ دی دفاعی اہمیت دا ذکر کیتے ، ایں طرح چارلس میسن نے جو 1828ء اچ ایں طرح آیا ہا اپݨے سفر نامہ اچ مروٹ دا ایں طرح تذکرہ کیتے۔

’’ کݨک دی تجارت دے نقطہ نظر توں ہک اہم شہر ہے ،قلعہ دیاں کندھیاں کوں خام پُشتاں توں مضبوط کیتا ڳے ، فوج دی ہک رجمنٹ تے چھ توپاں اتھاں موجود ہن ۔‘‘

معروف محقق صادق طاہر دے مطابق

’’ قلعہ مروٹ اچ جیں مندر ، ہندو مندر تے میست اچ وی موجود ہن، ایندا تذکرہ قدیم عبادت گاہاں دے ضمن اچ علیحدہ درج کیتا ویدے ، بھورے رنگ دے پتھر دے ٹکڑیں تے جو چار پنج فٹ لمبے سنگتراشی دے نقوش بݨائے ڳن ، اے ٹولے جو غالباً مروٹ دے وݙے دروازیاں دا حصہ ہوسن یا کہیں عبادت گاہ اچ نصب تھی ویسن ، قلعہ دے اندر پا تے ڳئے ہن انہاں وچوں ہک کوں محکمہ آثار قدیمہ دے میوزیم بہاولپور اچ رکھیا ڳے۔

ممتاز سیاستدان میاں عبدالستار غالباً 1980ء اچ قلعہ مروٹ دی باقیات ݙٹھیاں ۔ او آکھدن جو قلعہ ختم تھیندا پے ، محکمہ آثار قدیمہ ایندی بحالی دی طرف کوئی توجہ نی کیتی تے نہ اہی قلعے دے کہیں محکمے دے کہیں نمائندے اُتھاں ونڄݨ دی کݙاہیں زحمت گوارا کیتی ۔

ایں قلعے دے اندر قدرتی بدرہ نے جئیں دے ذریعے بارش دا پاݨی باہر ویندے ہک عمیق نال کٹھی ہے ، جئیں دا عمق 8 یا 10 فٹ ہوسے ۔ اوں طبقات الارض دے ماہراں کیتے گنجینہ اسرارہ دفتر کھول ݙتن ، مختلف زمانیاں دے مطابق مختلف قسم دیاں تہ زمین ظاہر تھیندن جئیں توں معلوم تھیندے جو ایندی بلندی کیتے وستیاں دا مجموعہ ہے ۔ جیویں جیویں منہدم تھیندیاں ڳیاں انہاں دے تودہ ہائے خاک بلند تھیندے ڳئے ۔ جیویں جو میاں عبدالستار آکھئے :

قلعہ مروٹ اڄ برباد تھیندا پے ، اینکوں بچاوݨ دا کوئی ترلا تے چارہ نی کیتا ویندا پیا ، پر اے قلعہ صرف قلعہ مروٹ دی بربادی دی ڳالھ نی سرائیکی وسیب دے ٻئے تمام قلعیاں دی حالت وی پتلی اے ۔ انہاں قلعیاں دی حالت وی پتلی اے ، انہاں قلعیاں کوں بچاوݨ دا ترلہ کون کریسے ، جیڑھے ایں عظیم سرائیکی ورثے کوں بچاوݨ دے آرزو مند ہن یا مٹاوݨ دے ؟

میاں ستار تے سرائیکی وسیب دے ٻئے سیاستدان صرف ڳالھیں کرݨ دی بجائے اپݨے ورثے کوں بچاوݨ واسطے اسمبلی وچ یاحکومت نال ڳالھ کیوں نی کریندے ؟ حکومت کنوں اے لوک خوف کھمدن یا اوندے کاݨے ہِن ؟ ایندا جواب او خود ݙیون ۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ