ڄٹ

لفظ ڄٹ دا ورتاوا سرائیکی وسیب وچ کاشتکار کیتے تھیندے ۔ ہر ذات آلے زمیندار کو ں ڄٹ آکھیا ویندے جیویں آکھو بھوئیں فصلاں نال جُڑیا شخص جݙاں جو ’’ڄٹ‘‘ ہک ذات وی ہے ۔ جیڑھی وادی سندھ دی قدیم ذات ہے تے آکھیا ویندے جو ایہ آریا نسل توں ڈھیر قدیم تے دراوڑی نسل نال تعلق رکھیندن۔ جنہاں وادی سندھ وچ کاشتکاری شروع کیتی ۔ پھٹی دی پیداوار سبھ کنوںپہلے انہاں کیتی ۔ ایہ ٻہوں محنتی ، جفا کش تے پُر امن لوک ہِن۔500قبل مسیح وچ آریاواں انہاں اُتے حملے کرݨ شروع کیتے تے وَل انہاں شودیاں کوں محکوم بݨاگھدا تے انہاں دے مال ڈھور ڈنگر تے بھوئیں تے وی قابض تھی ڳئے تہوں تاں ڄٹ تے آریاء (ارائیں) دی آپت وچ نئیں بݨدی ۔ بھل ہک نسلی خار تے عداوت حالی تئیں لڳی آندی ہے ۔ جݙاں ارائیاں اپر پنجاب وچ وکھو وکھ شہر آباد کیتے ۔ ریاست بہاول پور دے دور وچ جݙاں نواب آف بہاول پور روہی دی دھرتی اپر پنجااب دے آبادکاراں وچ ونڈݨ دا کم انگریزاں کوں ݙتا تاں انہاں چولستان وچ انہاں دی قدیمی خار پاروں انج انج چکاں وچ آباد کیتا ۔ بھل ارائیں دے چک ہک نہر تے بݨائے تے ڄٹاں دے ٻئی نہر تے تاں جو ایہ آپت وچ پاݨی کوں گھن تے لڑدے نہ رہون۔

ڄٹ ہک بھولا شخص ہوندے جینویں ملاں دی دوڑ مسیت تئیں اینویں ڄٹ دی دوڑ زمین تئیں ہوندی ہے ۔ سارا سال ہل ، بج ، پاݨی ، کھاد تے فصّلاں وچ راہندے ۔ نہ کہیں نال جھیڑا نہ جھگڑا بھل اپݨی عرقی وچ غرق ہک شخص ہے تہوں تاں ڄٹ کوں بھولا آکھیا ویندے جو ایندا دنیا جہان نال کوئی تعلق نئیں ، لوک ادب وچ ڄٹاں کیتے ٻہوں سارے اَکھاݨ مشہور ہِن۔

ڄٹ تے پھٹ ݙوہیں ٻدھے چنگے

ڄٹ ہے تاں مت نئیں مت ہے تاں ڄٹ نئیں۔

اِتھاں اساں ذا ت دے ڄٹ دی بجائے کم دے ڄٹ کاشتکار دا ذکر کریسوں ۔ ڄٹ ٻہوں بھولا تصور کیتا ویندے ۔ ایندے بھول پنے بارے شوکت مغل آٹی ماٹی وچ ہک جڳ مشہور کہاݨی پیش کیتی ہے ۔

’’ہک اُستاد ٻالیں کوں پڑھیندے ہوئے آہدے جو تُساں کھو تے ہاوے تے میں تہاکوں ’’بندہ‘‘ بݨائے کولوں لنگھدے ہک ڄٹ جو سُݨیا تاں اوں آکھیا بھل ووے ایہ شخص تاں کھوتیاں کوں بندہ بݨیندے ہووے نہ تاں میں اپݨا کھوتا وی بندہ بݨوا گھناں ۔ پتر میݙا کوئی کائنی اینکوں پتر چا بݨیساں اوں اُستاد کوں آکھیا: سئیں میݙا کھوتا وی بندہ بݨا ݙیوو۔ اُستا دآکھیا ٹھیک ہے اتھاں ٻدھ ݙے تے سال بعد آ تے گھن ونڄیں …… سال بعد ڄٹ اُستاد کنوں اپݨے کھوتے دا تقاضا آن کیتا تاں اوں آکھیا شہر دی عدالت وچ جیڑھا جج ٻیٹھے اوہو تیݙا کھوتا ہے ونڄ تے پکڑ گھن ڄٹ خُشی خشی شہر ڳیا تے اونکوں ونڄ تے ٻچکر نال سݙے تے راساں تے متھاڑی ݙکھاوے ۔ جج آکھیا پکڑو ایں شخص کوں کیا آہدے ۔ ڄٹ آکھیا جو توں میݙا کھوتا ہانویں فلاݨے اُستاد تیکوں بندہ بݨا تے جج لوا ݙتے تے ہُݨ توں میݙی سنڄاݨ نئیں کریندا ۔ جج کھل پیا تے آکھݨ لڳا:

’’بھولے ڄٹ آ ! بھلا کھوتے وی کݙانہیں بندے بݨدن ، جیکر ایویں تھیوے ہا تاں دنیا وچوں کھوتے تاں اصلوں مُک ونڄن ہا ۔ جہڑیلے کئی اُستاد کئیں ٻال کوں پڑھا لکھا تے عقل ، دناوت ݙیندے تاں اینویں سمجھ جو کورا ٻال کھوتے دی بنست ہوندے اَتے پڑھ لکھ  کے او بندے وانگ تھی ویندے ۔ علم عقل کوں ودھیندے اَتے کودن کوں سیاݨا بݨیندے۔‘‘(49)

جیڑھا شخص بھولا ہوندے اوہا اِی ایماندار تے پیت پال ہوندے نہ تاں ایہ دنیا تاں ݙو دھاری تلوار ہے۔ ڄٹ دی یاری تے وفاء دیاں ٻہوں ساریاں ڳالھیں مشہور ہِن جو او یاری لیندے تاں توڑ پڄیندے جواونکوں نہ لوبھ نہ لال ، نہ طمع تے نہ منافع ہے نہ جمع ہے ۔ تہوں تاں ’’قصہ یار دی یاری دا ‘‘ وچ ہک بادشاہ ڄٹ دا یار بݨ ویندے تے ڄٹ اوندے ٻہوں کم آندے ۔ دھن دولت دی غرض نال نئیں بھل پیت پالݨ دے شوق تے اَنت ایہ آکھ تے اپݨے گھر دو روانہ تھی ویندے جو بھلا تھیوی کاکا تیݙے کنوں یار دی جیڑھی وفا تھیوݨی ہئی او تھی ڳئی ۔ میݙے کنوں جیڑھی تھیوݨی ہئی او میں کیتی ہے توں آپدی شاہی ماݨ میں گھر ویندا پیاں ۔ قصہ یا ر دی یاری وچوں اِی ڄٹ دے پیت پالݨ دی ہک مثال ݙیکھو جو ڄٹ اپݨے یار دے اَرام دی خاطر اپݨی ذال دی ٻانہہ یار دے سر تلے رکھوائی کھڑے تے آپ وسدے مینہ وچ ݙیڈھی دے ٻاہروں کھڑے ۔ قصے وچ منظر نگاری تے ڄٹ دا کردار  ݙیکھو:

’’ہک غریب ڄٹ دی یاری لڳ ڳئی ہک زمیندار نال ۔ زمیندار غریب ڄٹ دے گھر آندا ویندا راہندے ۔ اوکھے سوکھے ویلے امداد کریندے ۔ ہک ݙیہاڑا خدا دا پوہ مہینہ ہا ۔ مینہ وسدا کھڑا ہا تے غریب ڄٹ کھوہ جُتی کھڑا ہا۔ جو زمیندار گھوڑے تے ڄٹ دے گھر آندے ۔ غریب ڄٹ دی ذال روٹی پکائی اے ۔ تے آہدی اے ’’کاکا روٹی کھا گھن‘‘ ۔ زمیندار آہدے ’’روٹی رکھ چا بھڄائی، میݙا یار آسی تے رَلے کھاسوں‘‘۔ جھٹ گزرے او بسترا وچھا ݙیندی اے تے آہدی اے ’’اچھا کاکا سُم تھی‘‘ زمیندار آہدے ’’میݙا یار آسی میݙے رَلے سمسی، اَپݨی ٻانہہ میݙی سراندی رکھسی تاں میکوں نندر آسی توں سُمدیں تاں سم ونڄ‘‘۔

اوہ مئی آہدی اے ’’اچھا توں سُم تھی تیݙے سِر تلے ٻانہہ میں چا رکھدی ہاں‘‘۔ جیڑھلے اَدھی راتی تیݙا یار آسی تاں اوندے رَلے سم تھیویں۔‘‘ زمیندار آکھیا ٹھیک ’’چلو ٹھیک اے‘‘ مئی آ تے ٻانہ اوندے سر تلے چا رکھی اے تے اوہ سم تھئے۔

غریب ڄٹ اَدھی رات کوں جوڑا ودھائے تے ݙاند گھن گھر آئے ، کونڈا کھڑکایُس ، زال آہدی اے ’’بھلا تھیوی یار تیݙا آیا ہوئے ۔ ٻانہہ میݙی سِر تلے رکھ سُتا پئے ، آکھیں تاں اوکوں اُٹھاواں تے تیݙا دَر کھولاں‘‘ اوں آکھیا ’’ہُݨ جواب ݙتی وَل نہ پئی اَلاویں۔ میݙی رات خیر اے نبھ ویسی ۔ میݙے یار دی نندر نہ اُکھڑے۔‘‘

حوالہ

سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان