پارتھیا

پارت یا پارتھیا پارت جینکوں اڄ کل خراسان آہدن ایں کوں دارا یوش کبیر نے کتبہ بہستون وخ پراتوPartto لکھا ہے تے پہلوی پرتو Partto توں مشتق ہے۔ ہیروڈوٹس ایندا ذکر آپارتیوےApartyway دے ناں نال کریندے ۔ پختون پارت تے خراسان دی حدود اوں زمانے وچ کجھ ایں طرح ہن۔ ایں علاقے دے مشہور شہر دامغان، شاپور، جوین، سبزوار، نشاپور، مشہد، تر تیز تے تربت حیدری ہن۔ قدیم جغرافیہ دان پارت دا حدود اربعہ ایں طرح ݙسیندن کہ شمال وچ خوارزم تے مرو، مشرق دی جانب زرنگ سیستان تے ساگارتی، مغرب دی طرف ہرکینا گرگان ہے۔ پارتی ادر ماد تے پارس دی طرح وسط ایشیا توں آئے ہن تے انہاں دی طرح آریا نسل توں ہن۔ پارتھیا دا ذکر سب توں پہلے دارا عظم دے کتبے وچ ملدے۔

اتہاس

جسٹین Jasttain دے خیال وچ پارتی سیکاتی نسل نال تعلق رکھدے ہن۔ اسٹرابو Strabous دا خیال ہے کہ پارتی سیکاتی قبیلے دی ہک شاخ ہن جیہڑی داہیDbes وچ رہندی ہئی ۔ ایہ لوگ داہی کوں چھوڑ کے خوارزم آئے جیہڑا کہ خراسان دے شمال وچ واقع ہے۔ ول اتھوں خراسان وچ سکونت اختیار کر گھدی۔ پارت خراسان دے حالات کجھ زیادہ معلوم نی تھئے ۔ لیکن ایں قدر پتہ چلدے کہ ایہ لوگ فوجی ملازمت پسند کریندے ہن۔ شکار انہاں دا محبوب مشغلہ ہئی۔ شکار کیتے ہوئے جانور انہاں دی خوراک دا اہم حصہ ہن۔ شراب نوشی دا رواج عام ہئی۔ شراب عام طور تے انگور یا کھجوراں توں کشید کیتی ویندی ہئی ۔ بانسری تے نقارہ انہاں دے پسندیدہ ساز ہن۔ رقص انہاں دی بڑی تقریب ہوندی ہئی۔ اتھوں دے لوگ لمبے لمبے چوغے پیندے ہن، جنہاں دے وچ لمبے لمبے کھیسے ہوندے ہن۔ لباس دے رنگ مختلف ہوندے ہن۔ بعض دی پوشاکاں تے زری دا کم ہوندا ہئی۔ انہاں دے وال عموماََ ونگرے ہوندے ہن تے ݙاڑھیاں وی رکھدے ہن۔

تاریخ ایران دے ارمنی ماخذ توں پتہ چلدا ہے کہ پارت کوں پہلے پہل شاہستان آہدے ہن ۔ غالباََ ہیں نسبت نال پہلوی یا پہلوانی آکھݨ لڳے۔ پروفیسر براؤن Prof Brown دا خیال ہے کہ رفتہ رفتہ پرتو تبدیلی نال پربہاؤ بݨا ول پربہاؤ ، پہلاوا بݨا تے ہیں نسبت توں ایہ لوگ پہلوی سݙیجݨ لڳے تے اتھوں دی زبان پہلوی سݙیجݨ لڳی۔ پارتھیا دے ابتدائی ہزاراں سال تاریکی وچ ٻݙے ہوئے ہن۔ اتھاں کوئی منعظم حکومت قائم نہ ہئی۔ اتھاں مقامی سرداراں دی حکومت قائم ہئی، جنہاں کوں آئے ݙینہ شمال دی طرفوں سھتیاں دے حملے دا سامݨا کرنا پوندا ہئی۔ اتھاں سھتیاں دے یو مقامی حکومتاں قائم ہن۔ ایں ابتدا وچ میدی فرمانروا ہوخشتر یا ساکتسر Urekhshtar or Cyaxares 640۔ 584 ق م ، نے زیر نگیں کر گھدا ہئی۔ مگر پارس دا کجھ حصہ پارس دے ہخامنش یا اکامنش خاندان دے زیر نگیں وی ہئی۔ کیوں کہ پارس دے ہخامنشی خاندان دے ݙوجھے حکمران چائش پش Chaais Pash 576۔ 556 ق م، نے اپݨی سلطنت ݙو حصیاں وچ تقسیم کر کے پارتھیا دا حکمران اپݨے پتر اریا رامن Ariamna کوں بݨایا ہیی۔ جیندا صدر مقام باختر ہئی۔ لیکن ایہ کوئی آزاد حکومت نہ ہئی، بلکہ ایندی حیثیت ہک صوبے دے گورنر یا ٻاج گزار دی ہئی۔

کیوں کہ گستاسب یا استاسب دارا اول دے پیؤ نے میدی حکمران استاغیس تے خورس دی کشمکش توں فائدہ اٹھیندے ہوئے اپݨی آزادی دا اعلان کر ݙتا ہئی۔ مگر استاغیس دی شکست دے فوراََ بعد باختر دا علاقہ خورس نے اپݨی سلظنت وچ ضم کر گھدا تے اوندی حیثیت حسب سابق ہک صوبے دی رہی۔ کتبہ بہستون وچ وی ایندے تے روشنی پوندی ہے۔ دارا دا آکھݨا ہے کہ پارتو خراسان، بلخ دھرگینا گرگان نے میݙے پیو دے خلاف بغاوت کیتی تے خرورشش کوں اپݨا رہنما بݨا گھدا۔ ایں علاقے دے تمام لوگاں نے میݙے پیؤ استاسب گستاسب توں جیہڑا پارت وچ ہئی، انحراف کیتا۔ ایسی حالت وچ میں ہک لشکر گھن کے ڳیا تے باغیاں دی سرکوبی کیتی۔ایں بیان توں ظاہر تھیندے کہ دارا دا پیؤ اتھوں دا والی یا گورنر ہئی۔

سکندر نے ہخامنشی خاندان دا خاتمہ کیتا تاں پارتھیا تے وی قبضہ کر گھدا۔ سکندر دے جانشین سلوکی تھئے۔ مگر جلد ہی ہک پارتھی سردار ارشک یا اشک نے سیاسی قوت حاصل کرکے بغاوت کر ݙتی تے اشکانیاں نے یونانیاں کوں ایران توں نکال ٻاہر کیتا۔ مگر ایں علاقے تے سیتھی چھا ڳئے جیہڑے اشکانیاں دے زیر دست ہن تے جلد ہی اتھاں ہوچی چھاڳئے۔ جݙݨ یوچی کمزور تھئے تاں ہنوں نے اپݨی حکومت قایم کرگھدی۔ اشکانی جیہڑے ابتدا وچ ایرانیاں دے ٻاجھ گزار ہن انہاں نے اپݨی ٻاجھ گزاری ختم کر کے ہک آزاد حکومت دی بنیاد رکھی، جیہڑی جلد اتنی طاقتور تھی ڳئی کہ ایرانیاں توں خراج وصول کرݨ لڳی۔ آساسانی فرمان روا نوشیرواں عادل نے ترکاں دی مدد نال انہاں کوں شکست ݙتی۔ ایندے نال ہی ترکاں دا ایں علاقے تے اقتدار قائم تھی ڳیا۔