ٻارہ ماسا
شاعری دی صنف وچ ٻارھاں مہنیاں دی نسبت نال ہک ہک مہینے دی موسمی کیفیت کوں سامݨے رکھ تے بند آکھے ویندن۔ انھاں وچ زیادہ تر مزاحیہ جذیاں دی عکاسی ہوندی ہے۔ موسماں دے سوہݨے رنگ وی ایں شاعری وچ لسکدے ملدن تے مونجھ ملال دے وپرے وی سُݨائی ݙیندن۔ سرائیکی زبان وچ گھٹ بارہ ماسے لکھیے ڳن مگر جتنے لکھیے ڳن او عشقیہ شاعری دا بہترین نمونہ ہن۔ ٻارہ ماسیاں دے نمائندہ شعراء سید ولایت شاہ ‘ جان محمد گداز ممدن بہاول پوری تے سید مبارک شاہ احمد پوری ہن۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ ‘ خرم بہاول پوری ‘نو روز تے ݙوجھے کافی تے ݙوہڑے دے شعراء نے کئی تروڑک بارہ ماسے لکھین یعنی اپݨے کلام وچ کتھاہیں ہک ہک مہینے دی نسبت نال بند۔ کافیاں یا ݙوہڑے تحریر کیتن۔
سرائیکی زبان وچ سب توں قدیم بارہ ماسے دا شاعر میاں محمود بخش محمودݨ بہاول پوری ہے۔ (پ1820ء) ایں توں پہلے دا کوئی بارہ ماسہ نہیں ملدا۔ البتہ روایت ہے کہ مسعود سعد سلیمان (م 1021تا1031) ہندی زبان وچ ہک دیوان مرتب کیتا ہئی جیں وچ بارہ ماسے تے ست وارے شامل ہن۔(46)اوں دور وچ سرائیکی زبان کوں ہندی آکھیا ویندا ہئی تے ایں زبان دا لاہور اُتے وی ٻہوں گھاٹا اثر ہئی۔ ہیں کیتے قیاس کیتا ویندے کہ مسعود سعد سلیمان دے بارہ ماسے تے ست وارے سرائیکی زبان وچ لکھیے ڳئے ہوسن۔
میاں محمودݨ بہاول پوری دے بارہ ماسے وچ وِچھوڑے دا ارمان وی ہے۔ موسماں دی تنگی ترشی دا ذکر وی تے گج گج وسدے ساوݨ مینہ دیاں ٹھڈیاں مٹھیاں پھنگاراں وی ݙسدن۔
(1) پہلے ڳنڑں میں مانگھ دی جاتی مسافر ہو
گھن پاند پونجاں نیں کوں پچھیں پوسایم رو
مانگھے سہاون سینڳیاں جنھاں نیں غم کو
ہک میں محمودن ماندی آں سر پھیر نہ ݙٹھم دھو
(2) ہاڑ آیا تراماں بھوئیں تتی ساڑے زمین سر پیر
چھاں تے دُھپ ݙوہیں کھوہریاں گرمی ݙسیجے ڈھیر
کوٹھے دے اندر ٻہہ روواں میݙا ہنجواں نال وہیر
ڳیا ہاڑ ماہ محمود ناجانی نہ پایُم پیر
(3) گج گج وسیندی ساوݨی کِݨ مِݨ وسݨ پے مینہ
پیس پیس پکارے پوپٹی وسدے ملا پرے مینہ
جیڑا اُداسی ہو ڳیا چوٹاں چلایا نینہ
ڳیا ساوݨ ماہ محمود ناتیں بن حویلی شینہ
سید ولایت شاہ دے بارہ ماسے دل تے عجیب کیفیت طاری کرݙیندن۔ بند دے پہلے ترائے مصرعے خوشی دا تاثر پیدا کریندن۔ چھیکڑی مصرعے وچ او حالت بھر پور مونجھ اِچ بدل ویندی ہے۔ اِنھاں باراں ماسیاں وچ اساݙیاں وسیبی ریتاں دا عکس وی ملدے۔
پھاڳن پھاڳن پھلارے پھول سب ڳوڑھے سوہے ڳل ہار
سر تے سُہاڳݨ اوڑھنی چھݨ چھݨ کنگن چھݨکار
سرخی سوہے مہندی جُڑے کجلے چڑھائی دھار
ہک جگ ݙوہیلی میں پھراں سنج برݙسم چودھار
چیت آیا مہینہ چیتر دا ڳل پھل ݙکھاون دھڄ
بلبل بھنور گُل باس گھن خوشیاں کرݨ رڄ رڄ
پئی ہے بُھلیاں کوں پالݨی ہُݨ ڳل پیاں دی لڄ
ہک جگ ݙہاڳݨ میں پھراں میݙے اوڳن ݙیکھ نہ بھڄ
کاتک کتیں مہینہ سینڳیاں کتن ٻہ کر ستھ
سر تے دوپٹے چوڑیاں نک وچ سُہیندی نتھ
پیڑھے بسنتی پیلڑے کئی لال چرخے ہتھ
ہک جگ ݙہاڳݨ میں پھراں رو رو بھرایم پتھ
سید ولایت شاہ دے علاوہ جان محمد گداز بارہ ماسے دے ݙوجھے مہاندرے شاعر ہن۔ انھاں دے بارہ ماسے موسماں دیاں سوکھڑیاں تے عشق دیاں دردو سوغاتاں دی سانجھ نال گُندھیے ہوئے ہن۔ فراقیہ جذبات دے اظہار وچ گداز کوں ٻہوں ملکہ حاصل ہے۔ انھاں دے کلام وچ ٻہوں یاس و قنوطیت ہے۔
آیا مہینہ مانگھ دا ماہی ڳیم پردیس
کنڳݨ قلابہ ہاتھ کر جوڳن دا کیتم ویس
روپݨ براڳݨ ہوکھڑی ڳل کھول ماروکیس
ہک میں گدازݨ ماندیاں ملیم نکالی دیس
اسوں مہینہ آ ڳیا ݙکھڑے کرݨ گھٹ وٹ
عمراں گزاریم رونڈڑیں خوش تھی نہ ڄالیم جھٹ
ݙکھڑیں کلایاں کاتیاںلوں لوں تھیومی پھٹ
ہک میں گدازݨ ماندی آں سانول ڳیومی سٹ
آیا مہینہ پوہ دا برفاں کرݨ پامال
خالی پلنگ تے سیجھڑی ساڑاں چنواتی نال
ٻارھاں مہینے سال دے اصلوں نہ کیتس ڳال
ہک میں گدازݨ ماندیاں رو رو ونڄایم حال
سید مبارک احمد پوری دا بارہ ماسا زبان و بیان دے لحاظ نال انھاں بارہ ماسیاں توں کمزور تے ݙوجھے درجے دا ہے۔
جیٹھ ماہ دیاں اندھاریاں گھلدیاں جو گرد غبار
ݙینہاں راتیں نت میں اوݙیکاں آ کر ملیں دلدار
سنگ سہیلیاں نہ پچھدیاں میکوں محض ݙیکھ بیمار
سید مبارک مرہم دلبر نہ تھیم غم خوار
منگھر مہینے میں موئی آیا نیں دلبند
ݙیکھاں خطا کیا میں توں تھئی پئے ڳئی اولڑی تند
سارے بدن وچ پیڑ ہے واندا نہیں کوئی سندھ
سید مبارک آ ماہی دل درد اندر دا ونڈ
حوالہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان