ویدانت تے صوفی ازم
لکھت: مشتاق ڳاݙی
ویدانت اتیں صوفی ازم دا سانگا: تاریخ دے کُجھ پَنے
ناویں ݙاہویں صدی وچ جݙاں وادی سندھ اتیں برصغیر وچ اسلام ننواں ننواں کھنڈا ودا ہئی تاں اتھاں ویدانت دا طوطی ٻلیندا ہئی۔ ویدانت دی ڄاݨکاری کیتے اوندی علمی ریت دی جے ڳول پھرول کروں تاں پتہ لڳدے جو اے ہزاراں وریہیں پیلھوں رشیں مَنیں دے لکھیں ویدیں اتیں اُپنشدیں دے دا نتارا ہئی۔ لُنڈی ڳالھ کراں تاں ناویں ݙاہویں صدی وچ ویدانت دے ݙو وݙے پُکھ ہئین۔ ہک ادویت ویدانت اتیں ٻئی دویت ویدانت ۔۔۔۔ ادویت اتیں دویت ہک ٻئے دے اُلٹ سنسکرت دے شبد ہن۔ دویت دا مطلب "ݙو" اتیں ادویت اوندا اُلٹ یعنی ݙو نہ ہووݨ ۔۔۔ ہک ہووݨ ہے۔ اوں ویلھے ویدانت دے علمی بحثیں دا وݙا مرکز کشمیر ہئی جتھاں شیوا مت دا زور ہئی۔ ایں طرانح نال ادویت اتیں دویت ویدانت شیوا مت نال جُڑی ہوئی ہئی۔ ادویت ویدانت دے منݨ آلے آہدے ہئیں جو برہما اتیں آتما ہک ہے اتیں سبھے جی جان اوندے انجو انج روپ ہن ۔۔ وکھرپ مایا ہے، ایندے پچھوں ہک ای ہک ہے ۔۔۔۔ ایں ہک دی سُنڄاݨ پچھاݨ ای مُکتی ہے ۔۔۔ ایشا اُپنشد دے منترے ول ول ایں اصول دا پرچار کریندن۔ کشمیر دا وݙا فلاسفر ادی شنکر اچاریہ ادویت ویدانت دا وݙا داعی ہئی۔ جݙاں جو دویت ویدانت دے منݨ والے آہدے ہئین جو " دوئی" ، "دویت"، "ݙو" ہووݨ ای ہووݨ دی بݨیاد ہے ۔۔۔ جے ایں اصول کوں بُھل ونڄوں تاں وت ڄاݨ سُنڄاݨ دا کم ای مُک ویسی۔ ایندا اظہار "وجنانا یوگا" دی ٹیکسٹ وچ تھیندے۔ جیندا سدھا مطلب ڄاݨ دی یوگا بݨدے ۔۔۔۔ ایندے مننݨ آلے ودھیک "تنترک" ہئین اتیں او شیوا ۔ شکتی دی دویت اتیں ملاپ کوں ای سنسار دے کھیݙ اتیں ڄاݨ سُنڄاݨ دی بݨیاد سمجھدے ہئین۔۔۔ اے انسانیں دے ازلی دشمن برہمنیت دے مخالف ہئین ۔۔۔ اپݨے آپ کوں ہک "کُلی ۔۔ کُلا ۔۔۔ جُھڳا " بݨا کنیں رکھدے ہئین ۔۔۔ انہیں دی وݙی رسم وچ گوشت، مچھی، مدھر، متھ (سیکس) جہیں کرت کار وی شامل ہوندے ہئین ۔۔۔۔اے جیوݨ کوں شکتی سمجھدے ہئین۔۔۔ ہتھ یوگا وی انہائیں کنیں نکھتی۔۔۔۔ میں ہک ٻہوں وݙی ونڈ کوں ٻہوں سادہ بݨا کے پیش کریندا پیاں، اوندی معذرت ۔۔۔۔ میݙا مطلب اے نُشابر کرݨ ہے جو ادویت ویدانت اتیں اوندے جڑے ہک ہووݨ تے سنسار دے مایا ہووݨ جہیں اصولیں کوں اسلامک صوفی ازم فوری قبول کیتا ۔۔۔ منصور حلاج دے سندھ دے پھیرے باد وحدت الوجود دا آئیڈیا صوفی ازم وچ پاڑیا پکڑ چُکیا ہئی اتیں او ایں کنیں سُنڄاݨوں ہئین ۔۔۔ اسلامی صوفی ازم دے ادویت ویدانت کنیں متاثر تھیوݨ دی ہک وجہ ایندا ہند سندھ وچ اسلامی حکمرانی نال وی مطابقت کھاندا ہئی۔۔۔۔ سبھ ہک ہے اتیں ٻیا مایا ای مایا ہے دا اصول اوں وکھرپ کوں گھٹاوݨ وچ مدد ݙیندا ہئی جیڑھا ہک ٻاہرلے راج پاٹ نال ڄمدا پھلدا ہئی۔۔۔۔ جݙاں دویت ویدانت وکھرپ دی ڄاݨ سُنڄاݨ کوں ودھیندی ہئی اتیں شکتی دے اصول دی صورت وچ ہک وݙا چیلنج ہئی۔۔۔۔
ایں ساری ڳالھ دا مطلب اے آکھݨ ہے جو صوفی ازم کوئی آفاقی وچار نئیں بلکہ پیلھے دے فلسفیں اتیں اوں ویلھے دی سیاست دے لوڑھیں وچ پھلے ودھے ۔۔۔۔ ادویت یا وحدت الوجود ست ۔۔ سچ کوں ݙیکھݨ دی چھڑی ہک دید ہے جݙاں جو ایندے موابلے وچ دویت ۔۔۔ شکتی اتیں برہمنیت مخالف تنترک فلسفے اتیں ریتاں کوں صوفی ازم اپݨی سیاسی لوڑھیں کنیں پریں رکھے ۔۔۔۔ آؤ ۔۔۔ صوفی ازم کوں ولا اوندے تاریخی، علمی اتیں سیاسی پچھوکڑ وچ ولا سمجھݨ دا اَہر کروں، بجائے سبھ مایا ہے دا منتر جپ کرݨ دے