وکٹر فرانسس ہیس

وکٹر فرانسس ہیس

وکٹر فرانسس ہیس (Victor Franz Hess) ہک آسٹریائی-امریکی فزکس دان ہن ، جنہاں 1936 وچ کارل ڈیوڈ اینڈرسن (Carl David Anderson) دے نال فزکس دا نوبل انعام کائناتی تابکاری (Cosmic Radiation) دی دریافت کیتے حاصل کیتا ۔

سوانح حیات

وکٹر فرانسس ہیس دا جنم 24 جون 1883 کوں آسٹریا دے شہر پیگاؤ دے نیڑے والڈسٹائن کاسٹل وچ تھیا ۔ انہاں دے والد ، وینزینز ہیس ، پرنس لوئس آف اوٹنگن-والرسٹائن دے خدمت وچ ہک شاہی جنگلات دے نگران ہن ۔ انہاں دی والدہ ، سیرافین ایڈل وان گروس باور-والڈسٹیٹ ، ہک اعلیٰ خاندان نال تعلق رکھدی ہن ۔ ہیس 1893 توں 1901 تک گراتز جمنازیم وچ ثانوی تعلیم حاصل کیتی ۔

1901 توں 1905 تک ، ہیس گراتز یونیورسٹی وچ اپݨی انڈرگریجویٹ تعلیم مکمل کیتی ۔ 1910 وچ انہاں ویانا یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی ۔ انہاں 1910 توں 1920 تک آسٹریائی اکیڈمی آف سائنسز دے انسٹی ٹیوٹ فار ریڈیم ریسرچ وچ اسٹیفن میئر دے ماتحت اسسٹنٹ دے طور تے کم کیتا ۔

1920 وچ انہاں میری برتھا وارنر بریسکی نال شادی کیتی ۔ 1921 وچ ہیس چھٹی گھدی تے امریکہ دا سفر کیتا ، جتھاں انہاں نیو جرسی وچ یونائیٹڈ اسٹیٹس ریڈیم کارپوریشن تے واشنگٹن ڈی سی وچ یو ایس بیورو آف مائنز وچ بطور کنسلٹنٹ فزسسٹ کم کیتا ۔ 1923 وچ او گراتز یونیورسٹی واپس آئے تے 1925 وچ تجرباتی فزکس دے عام پروفیسر مقرر تھئے ۔ 1931 وچ انسبروک یونیورسٹی انہاں کوں پروفیسر تے ریڈیالوجی انسٹی ٹیوٹ دا ڈائریکٹر مقرر کیتا ۔

1938 وچ ہیس اپݨی یہودی ذال دے نال نازی ظلم توں بچݨ کیتے امریکہ منتقل تھی ڳئے ۔ ایں سال ، فورڈہم یونیورسٹی انہاں کوں فزکس دا پروفیسر مقرر کیتا ، تے بعد وچ 1944 وچ انہاں امریکی شہریت حاصل کیتی ۔ انہاں دی پہلی ذال دا 1955 وچ کینسر نال انتقال تھیا ، تے ایں سال انہاں الزبتھ ایم ہوئنکے نال شادی کیتی ، جیڑھی انہاں دی پہلی ذال دی آخری وقت وچ ݙیکھ بھال کریندی ہئی ۔

ہیس ہک رومن کیتھولک ہن ، تے 1946 وچ انہاں سائنس تے مذہب دے درمیان تعلق دے موضوع تے "میݙا ایمان" (My Faith) نامی مضمون لکھیا ، جیندے وچ انہاں بیان کیتا جو او خدا تے کیوں یقین رکھدے ہن ۔ 1958 وچ انہاں فورڈہم یونیورسٹی توں ریٹائرمنٹ گھدی تے 17 دسمبر 1964 کوں نیویارک دے ماؤنٹ ورنن وچ پارکنسن دی بیماری نال انتقال کر ڳئے ۔

کائناتی تابکاری (Cosmic Rays)

1911 توں 1913 دے دوران ، ہیس او کم کیتا جیڑھا انہاں کوں 1936 وچ فزکس دا نوبل انعام ݙیوݨ دا سبب بݨیا ۔ کئی سالاں توں ، سائنسدان فضا وچ آئنائزنگ تابکاری (Ionizing Radiation) دے سطح دے بارے وچ حیران ہن ۔ ایں وقت ایہ خیال کیتا ویندا ہئی جو زمین توں دوری نال تابکاری دی سطح گھٹدی ونڄے گی ، کیوں جو زمین کوں تابکاری دا ذریعہ سمجھا ویندا ہئی ۔ پہلے استعمال تھیوݨ والے الیکٹروسکوپس (Electroscopes) تابکاری دی تقریبی پیمائش ݙیندے ہن ، پر ایہ اشارہ ݙیندے ہن جو فضا وچ زیادہ بلندی تے تابکاری دی سطح زمین دے مقابلے وچ زیادہ تھی سڳدی ہے ۔ ہیس ایں راز کوں حل کرݨ کیتے پہلے پیمائش دے آلات دی درستگی کوں وݙا چا ودھایا تے ول خود ہک بیلون وچ ایہ آلات گھن تے فضا وچ چڑھ ڳئے ۔ انہاں 1911 توں 1912 دے دوران 5.3 کلومیٹر (3.3 میل) دی بلندی تک تابکاری دی پیمائش کیتی ۔ ایہ دلیرانہ پروازاں ݙینہہ تے رات دوناں وقت کیتیاں ڳئیاں ، جیندے وچ انہاں دی جان کوں وݙا خطرہ ہئی ۔ ہیس دی محنت دا نتیجہ آسٹریائی اکیڈمی آف سائنسز دے جرنل وچ شائع تھیا ، جیندے وچ ݙکھایا ڳیا جو تابکاری دی سطح تقریباً 1 کلومیٹر (0.6 میل) دی بلندی تک گھٹدی ہے ، پر ایں توں بعد ایہ سطح وݙے پیمانے تے ودھدی ہے ۔ 5 کلومیٹر (3.1 میل) دی بلندی تے تابکاری دی سطح سمندر دے سطح دے مقابلے وچ تقریباً ݙو گنا ہوندی ہے ۔ ہیس ایہ نتیجہ کڈھا جو فضا وچ بیرونی خلا توں تابکاری داخل تھیندی ہے ۔ انہاں دی ایہ دریافت 1925 وچ رابرٹ اینڈریو ملکن (Robert Andrews Millikan) دے ذریعے تصدیق کیتی ڳئی ، جیڑھے ایں تابکاری کوں "کائناتی تابکاری" (Cosmic Rays) دا ناں ݙتا ۔ ہیس دی دریافت ذرہ تے نیوکلیئر فزکس وچ نویں دریافتاں دے دروازے کھول ݙتے ۔ خاص طور تے ، پوزیٹرون (Positron) تے میوآن (Muon) پہلی وار کائناتی تابکاری وچ کارل ڈیوڈ اینڈرسن دے ذریعے دریافت کیتے ڳئے ۔ ہیس تے اینڈرسن 1936 وچ فزکس دا نوبل انعام شیئر کیتا ۔

اعزازات تے انعامات

- لیبن انعام (1919) - ابی میموریل انعام - کارل زائس انسٹی ٹیوٹ ، جینا دی ابی میڈل (1932) - فزکس دا نوبل انعام (1936) - آسٹریائی سائنس تے آرٹ دا اعزاز (1959) - چن دے ہک کریٹر دا ناں ہیس دے ناں تے رکھیا ڳیا ۔

وکٹر فرانسس ہیس ہک عظیم سائنسدان ہن ، جنہاں دی کائناتی تابکاری دی دریافت جدید فزکس وچ ہک انقلاب برپا کیتا ۔ انہاں دے کم نہ صرف سائنس دے میدان وچ نویں راہیں کھولیاں بھل جو انسانیت کوں کائنات دے رازاں توں آگاہ کرݨ وچ وی اہم کردار ادا کیتا ۔