وسیبی قصے,

موہری اَکھّر

آر۔ سی ۔ ٹمپل اَتے ’’دی لیجنڈز آف دی پنجاب‘‘

آر ۔ سی ۔ ٹمپل دا پورا ناں رچرڈ کارنک ٹمپل ہا تے والد دا ناں سر رچرڈ ٹمپل بارٹ ہا ۔ اوہ 15اکتوبر1850ء کوں ڄمیّا۔ ٹمپل انڈین برٹش آرمی وچ افسر ہا تے لوک ادب (گیت +کہاݨیاں) وچ بٖہوں دلچسپی رکھدا ہا ۔ ٹمپل نے ابتدائی تعلیم ہیرو نے ٹِرینٹی ہال کیمبرج یونیورسٹی اِچ حاصل کیتی ۔1902ء اِچ اوہ اپݨے والد دا جانشین بݨیا ۔اُوندا سَن وار تذکرہ ایں بݨدے:

1871ء                                                                     :                                            آرمی اِچ شمولیت

1877ء                                                                    :                                            انڈین سٹاف دستے اِچ شمولیت

1878-79ء  :                                            افغان مہم اِچ خدمات

1887-89ء  :                                            جنگِ برما اِچ خدمات

1891ء                                                                      :                                            صدر رنگون میونسپلٹی

1894-1904ء                                        :                                            چیف کمشنر جزائر انڈیمان

1897ء                                                                    :                                            لیفٹیننٹ کرنل بݨیا

1904ء                                                                    :                                            ریٹائرمنٹ(54سال دی عمر وچ)

علمی کتاباں تے تصنیفی کم کار

Andatnanese Language (with E.H. Man + Mrs. Steel)

1)

Lagends of the Panjab (3 Volumes)

2)

Follon's Hindustani Proverbs (Editor)

3)

Burnell,s Devil workshop of the Tuluvas (Editor)

4)

Indian Antiquary

5)

Wide- Awake Stories

6)

1894ء اِچ اِیکوں سی ۔ آئی ۔ ای دا خطاب ملیا

ٹمپل نے 1877ء اِچ رائل سکاٹس فزیلیئرز رجمنٹ اِچ بھرتی تھی کے جنوبی ایشیاء اِچ اپݨا کم کار شروع کیتا ۔1894ء اِچ جزائر انڈیمان تے جزائر نِکوبار دے چیف کمشنر بݨݨ کنوں اَگّٖے اُوں آپݨاں زیادہ ویلا ہندوستان اِچ گزاریا ۔ اوہ خاص طور تے زباناں اِچ دلچسپی رکھدا ہا جہڑا انسان نال اُوندی محبت دا اظہار ہے ۔ ٹمپل نے زیادہ ویلا اپݨے علمی کم ‘ تاریخی مخطوطیاں دی گٖول پھرول اَتے ہندوستانی عتیقیات کوں کٹھا کرݨ اِچ گزاریا ۔ بٖنہاں افسراں وانگ اوہ برطانوی مقبوضات دے معاملات کوں ریکارڈ کرݨ اَتے اُنہاں بارے معلومات کٹھیاں کرݨ کوں آپݨاں اہم فرض سمجھداہا اَتے اُوں آپݨے سفراں دے دوران وچ بٖہوں شئیں کٹّھیاں کیتیاں۔ آپݨی علمی حیاتی تے ریٹائرمنٹ دے بعد ٹمپل نے آپݨیاں کئی شئیں سارے برطانیہ تے عجائب گھراں کوں دان کیتیاں ۔

ٹمپل 1897ء اِچ ترقی کرکے (ریٹائرمنٹ 1904ء کنوں اَگٖے) لیفٹیننٹ کرنل بݨ گٖیا اُوں کیمپسے(وورِسسٹر شائر) دے آپݨے گھر وچ ہک نِکّا جیہاں عجائب گھر بݨا گھدّا لیکن اُوندا زیادہ سامان سوئٹرز لینڈ ونڄݨ کنوں اگّٖے 1921ء اِچ ویچ ݙتّا۔ ٹمپل نے آپݨاں جہڑا مجموعہ 1923ء اِچ ’’برائٹن میوزیم تے آرٹ گیلری‘‘ کوں دان کیتا ہا ‘ اُوندے وِچ آسٹریلیا ‘جنوبی ایشیاء تے افریقہ کنوں آندیاں شئیں تے سامان وی شامل ہا ۔ اُنہاں مجموعیاں دے مقابلے وچ جہڑے اُوں برٹش میوزیم تے پِت رِوَرز میوزیم (آکسفورڈ) کیتے کٹھے کیتے ہَن ‘ اُوندا برائٹن اِچ مجموعہ چھوٹا تے زیادہ وَن پَوَنّاں ہے۔ جیندے نال اُوندا ذاتی حوالہ بݨدے۔                                                         (انٹرنیٹ توں گھدّا گٖیا)

…………

’’دی لیجنڈزآف دی پنجاب‘‘ ٹمپل دا بٖہوں عظیم کم ہے ۔ ترے جِلداں تے مشتمل ایں کتاب کوں اُوں سالہا سال اِچ کٹھا کیتا ۔ جیکر اَساں ٹمپل دیاں مرتب کیتیاں تریہاں جِلداں دا جائزہ گھنّوں تاں پتہ لگٖدے جو:

جلد اوّل … دیباچہ 27صفحے+کہاݨیاں 546صفحے =  573صفحے

جلد دوم… دیباچہ 22صفحے +کہاݨیاں 580صفحے =                     602صفحے

جلد سوم … دیباچہ 68صفحے +کہاݨیاں 481صفحے=                      549صفحے

                                                                                                                                                      کل صفحے=    1724صفحے

آخری جلد دے آخر وچ تریہاں جلداں دا اشاریہ 65صفحیاں اُتّے مشتمل ہے ۔ ایہ وی کل صفحیاں دا حصّہ ہے۔

پہلی جلد :              حکایت نمبر1تا 17                                                                                     17 =

ݙوجھی جلد: حکایت نمبر18تا 38                                                                                    21=

تریجھی جلد :حکایت نمبر39تا 59                                   21=

                                                                                               کل حکایات    59 =

ٹمپل زباناں اِچ دلچسپی دی وجہ کنوں ’’حکایات پنجاب‘‘ کٹھیا ں کرݨ جیہاں عظیم کم کیتا ۔اِنہاں کہاݨیاں وچ اُردو‘ فارسی ‘ بلوچی ‘ لہندی تے پنجابی زباناں دیاں کہاݨیاں شامل ہِن ۔ اِنہاں کہاݨیاں کوں اصل زبان مطابق رومن رسم الخط اِچ لکھݨاں وَل اِنہاں دا انگریزی زبان اِچ ترجمہ کرݨ کیݙااوکھا کم ہے اِیندا اندازہ صرف اُوہو لکھاری تے پڑھاکو کر سگٖدے جہڑا آپ ایں قسم دے کم دے مرحلیاں تُوں گزریا ہووے ۔ تہوں کِنہاں مقامات تے ‘ علامتاں لاوݨ دے باوجود اصل لفظ غلط لکھیا گٖے۔ جیویں پَھل کوں پُھل یا پُھل کوں پَھل لکھیا گٖے ۔ کہاں کوں کہان‘ اُس کوں اِس ؍ایس ‘ بزار کوں بازار یابازار کوں بزر لکھیا گٖے ۔ گاٖواں کوں گوّاں یا گاٖوں‘ اینویں  اِی چارے کوں چَرے وغیرہ وی لکھیا گٖے ۔( میں متن دیاں ایہ غلطیاں وی آخر اِچ لکھدا پیاں) اِنہاں لفظاں کوں سیاق و سباق نال پڑھݨ ہک پاسے اَوکھا ہے تاں درست لکھّݨ ݙوجھی اَوکھیت ہے تے متن کوں بدلا چھوڑݨ تریجھی اوکھیت ہے۔

میں کوشت کیتی ہِم جو متن دے نیڑے رہواں اَتے متن کوں غلط نہ سمجھاں بلکہ متن کوں اِی درست سمجھ کے لکھّی رکھّاں۔ تہوں پڑھݨ آلیاں کوں متن وچ ایہو جیہیں مسئلے نظر آسن۔(موہری اکھّر وچ میں اُنہاں لفظاں دی ہک تندیرݙیندا پِیاں جہڑے ایں کتاب دے متن اِچ لکھے گٖئے ہِن ‘ جبکہ اصل لفظ رومن رسم الحظ اِچ بٖئے ہَن)

ایں کتاب دیاں ترے جِلداں ترتیب سال 1884ء ۔ 1885ء تے 1900ء اِچ چھپیاں ۔اَرمان ایں گاٖلھ دا ہے جو اَحٖ سوا سو سال گزرݨ دے باوجود ٹمپل دے سارے کم کوں اُوندے متن مطابق نہیں چھاپیا گٖیا۔ سرائیکی تے پنجابی دے کئیں لکھاری اِنہاں جِلداں اُتّے تفصیلی کم نہیں کیتا (جزوی کم وی بٖہوں تھولا تھئے) ۔

میں اِیں کتاب وچوں اَٹھاراں اُنہاں کہاݨیاں دا انتخاب کیتے جنہاں داسرائیکی وسیب نال کُئی نہ کُئی تعلق بݨدے ۔میں آپݨے انتخاب کوں تلویاں عنواناں اِچ ونڈے:

حضرت سخی سرور دے قصّے

ہیر رانجھا دے قصّے

کجھ عشقیہ قصّے

میرچاکر خان دے قصّے

متفرق قصّے

ہر ہک موضوع دے قصّے جلد وار ترتیب اِچ ݙتّے گِٖن۔ ایہ قصّے ؍حکایات دلچسپ وی ہِن تے حیران کن وی ۔ ہندو مسلم مذاہب وچ موجود کرامتاں تے اَݨ ہووݨیاں گاٖلھیں کوں خاص طور تے حکایات دا موضوع بݨایاگٖے۔ ایہ سارے قصّے نَٹ سُݨویندے ریہے جہڑے اَݨ پڑھ ہَن ۔ آپݨی یادداشت تے زبان دے تکھاج نال حکایات کوں بیان کرݨ اُنہاں دا فن ہئی۔ تہوں مصرعیاں دا تکرار ‘ بنداں یا مصرعیاں دا اگّٖوں پِچھّوں تھی ونڄݨ ‘لفظاں یاترکیباں دا وَلا وَلا آ ونڄݨ ‘ اِنہاں حکایات دیاں کجھ خامیاں ہِن۔ اینویں اِی بعضیاں لفظاں دے عوامی تلفظ (خرچ دی بجائے چرخ)دا اظہار وی نٹ دی عوامی زبان دا اظہار ہے ۔ ’’نٹ‘‘ کیوں جو ‘ مختلف علاقیاں وچ پھردے رہندے ہِن تہوں علاقائی الفاظ وی اُنہاں دیاںگیتاں تے نظماں دا حصّہ بݨ گٖئین ۔ میں اِنہاں مشکلاں کوں ختم کرݨ کیتے ‘ ہرعنوان دیاں کہاݨیاں ؍حکایات دے بعد اَنج اَنج  فرہنگ شامل کیتی ہے تاں جو تفہیم دے مسائل گھٹ سگٖن ۔ ہر حکایت دے نال متعلقہ جلد دا نمبر تے حکایت نمبر نال ݙے ݙتے گٖن۔تاں جو تحقیق کاراں کوں مشکل نہ تھیوے ۔

’’دی لیجنڈز آف دی پنجاب‘‘ دیاں جلداں دا ترجمہ ترتیب نال 1990ء ‘ 1991ء تے 1992ء اِچ تھیا ۔ ترجمے وی کتاب دی ترتیب دے سو سال بعد کیتے گٖئے ۔ میݙا ایں کتاب نال تعارف ترجمہ شدہ جلداں دے ذریعے تھیا ۔ ٹیمپل دیاں مرتب کیتیاں اصل جلداں حاصل کرݨ کیتے بٖہوں اوکھے مراحل توں گزرݨا پیا ۔ انٹرنیٹ توں ݙو جلداں الکتاب گرافکس دے ابو میسون ۔ اللہ بخش دے ذریعے حاصل تھیاں اَتّے تریجھی جلد سیݨ پروفیسر نسیم اخترانٹرنیٹ توں نہ صرف ڈائون لوڈ کیتی بلکہ اوکوں کاغذ اُتّے لہا کے میکوں مہیا کیتی۔ روزنامہ ’’جھوک‘‘ ملتان دے چیف ایڈیٹر سئیں ظہوردھریجہ دے ہتھڑیکے تے اُنہاں دی امداد نال ٹمپل دی اصل کتاب کاغذ اُتے منتقل تھئی ۔ ایہ ساری کہاݨی کئیں بٖئے موقعے اُتے بیان تھیسی۔

میں اللہ سوہݨے دا تھورائیت ہاں جیندی مدت تے سہارے نال میں ایںکتاب کوں سرائیکی اِچ منتقل کرݨ اِچ کامیاب تھیاں۔ قاری پڑھ کے اپݨی رائے ضرور ݙیسن۔

کتاب دی کمپوزنگ کنوں چھپائی تے جلد بندی دے مرحلیاں تئیں جَیں جَیں میکوں سہارا ݙتّے اوہ سارے سڄݨ میݙے خاص شکر ے دے مستحق ہن۔

جھوک مغل‘ پیپلز کالونی                                                                                                        شوکت مغل

وہاڑی روڈ ‘ ممتاز آباد‘ ملتان                                                                                                                                             ۲۱؍مئی ۲۰۱۲ء

061-6525692

0300-7334657

حوالہ

وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان