نَیں نہ وہسی ہک مݨی

خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ پاتے ونڄݨ والے حوالیں دا دائرہ اِتلا کھنڈیا ہوئے جو انھیں کوں نشابر کرݨ کیتے کئی دفتر چاہیدِن جیندے وچوں وسیبی حوالے چوکھے وی ہِن تے معتبر وی ۔ سرائیکی وسیب وچ خواجہ سئیں دی دید نال جتھاں روہی تے تھل دے کئی سلسلے سُنڄاپوں تھین ۔ اُتھاں دمان دی سُنڄاݨ وچوں نَیں دا ناں وی گھدا ونڄ سڳدے ۔ نَیں روہ توں آوݨ والے اوں پاݨی کوں آکھیا ویندے جہڑا دمان وچ راہی واہی سانگے ورتیا ویندے تے ٻنی دے وسبے وچ راہی واہی دے علاوہ پیوݨ دے کم وی آندے۔نَیں دا مختصر تعارف خواجہ فریدؒ دے ایں شعر نال وی کرایا ونڄ سڳدے:

چَوطرفوں ویہہ پاݨی آوے

سوہݨی صاف جِھکاڑ تے

کوہ سلیمان دی کچھ اِچ وسوں وسبے دمان تے ٻنی دی پٹی وچ آوݨ والی نَیں مِٹھی وی ہوندی ہے تے باری وی ۔ مِٹھی نَیں کوں ہاتھ تے باری  نَیں کوں ’’تار‘‘ وی آکھیا ویندے ۔یعنی مِٹھی یا ہاتھ نَیں عموماً آبادی دا سنجوک بݨیندی ہے کیوں جو اے نَیں جتھاں چھوٹی ہوندی ہے اُتھاں مَٹھی وی ہوندی ہے ۔ جے تئیں باری نَیں دا تعلق ہے تاں اے نَیں ایں طرحاں زور شور نال آندی ہے جو ٻہوں واری ایندے سامݨے کوئی شے تاب نئیں آندی ۔ اے تئیں جو کݙاہیں تاں آبادی سانگے بݨائے ونڄݨ والے ڳنڈھیں وکڑے وی پہلی چھولی دی نذر تھی ویندن ۔ اے باری نَیں ساوݨ وچ خاص طور تیں آپݨا رنگ ݙکھلیندی ہے ۔ ایں نَیں کوں تر کے پار کرݨ وی نا ممکن نئیں تاں اوکھا ضرور ہے تہوں اے ہر کہیں دے وَس دا کم نئیں ہوندا ۔ ایہو جھئیں موقعے دی مناسبت نال خواجہ فریدؒ فرمائے:

نَیں ساوݨ دی میں مَنتاری

سَے چھولیاں لکھ چھول

من تارے تاں من تارے ، تار نَیں کوں تردیں تریں پار کرݨ سانگے تارے وی ہتھ پیر چھوڑ ویندن ۔ اینجھے موقعے کہیں دی ٻودھ لڳ کے پرلی کندھی اپڑݨ، تولھے دے آسرے تیں ہولے ہولے نَیں پار کرݨ ،سنداری پُھوک کے پندھ کپݨ یا وَت ٻیڑی دے پُور بھریجݨ دا بھالے وند تھیوݨ مُتوں چارا نئیں ہوندا ۔ تے پتہ تاں اُݙاں لڳدے جݙاں ایہو جھیاں کوئی سنجوک وی نہ تھیوے تے پاندھی ترݨ توں وی کورا ہووے ۔ ایں موقعے جے ساوݨ دی بجائے پوہ دی سِیکر توں نَیں دا پاݨی اوئیں ڄرڑیا ہویا ہووے تے اُتوں کِݨ مِݨ کریندی، پالے سُرکیندی اندھاری رات وی سِر تیں ہووے تاں خواجہ فریدؒ سئیں ایں موقعے کوں انھیں لفظیں وچ ظاہر کیتے:

ناں تولھا تانگ سنداری

میں منتاری تے نَیں باری

مینہ ٻوری تے رات اندھاری

ٻیا خاص مہینہ پوہ دا

خواجہ فریدؒ دے کلام وچ ’’نَیں باری‘‘ تے ’’منتاری‘‘ دے لفظ کئی جہیں تے مِلدن۔ جتھاں ایں وسیب دی نَیں اِنھیں حوالیں نال نشابر تھئی ہے اُتھاں ’’نیں باری‘‘ کوں آفت تے مصیبت دا استعارہ وی آکھیا ونڄ سڳدے ۔ تے نال نال ’’منتاری‘‘ دی اصطلاح پیش آوݨ والی آفت دے مقابلے دی طاقت نہ ہووݨ کوں ظاہر کریندی ہے ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو اساں لوک سِر تیں آئے بارے بار ایں ڳالھوں سہہ ونڄݨ دے عادی تھی ڳئے ہئیں جو اِنھیں آفتیں ، مصیبتیں کوں لِکھی دا لیکھ سمجھ گھندے ہئیں تے ایندے داروں بارے اَہر کرݨ دی بجائے ایندا ݙوہ ݙوجھیں کوں ݙیندے ہئیں ۔ ایندے وچ شک نئیں جو اے دِھکڑے دھوڑے جیندا مقدر بݨدِن او دُھر توں ݙکھڑیں ہاب تھیوݨ لیوں خواجہ فریدؒ دے ایں بند دی عملی تصویر بݨ ویندن:

نَیں باری منتاری ہاری

کاری مونجھ مُنجھاری

دیداں ماری کرم نہ کاری

اُلٹا تروڑِم یاری

انگ اَزاری اَکھیاں جاری

جو لکھیا سو پایا

خواجہ سئیں باری نَیں دے اولے وچ وسیب دے ݙکھ درد اایں بیان کیتن جو ہک واری تاں اے ݙکھ ، ݙکھ محسوس نئیںتھیندے تے وَل اِنھائیں وچوں آس تے اُمید دی چِھٹک ایں طرحاں واضح تھیندی ہے جو نراس دیاں ڳالھیں بُھلاوݨ اوکھا نئیں تھیندا ۔ اِتلے تئیں جو حیاتی دے دَڳ تیں پندھ کریندا پاندھی اپݨے حقیقی محبوب تئیں اَپڑݨ ویلھے بے سمل وی ہے تاں اوندی رحمت دا بھالے وند ہووے:

میں منتاری تے نَیں باری

قادر نیسِم پار

پاروں ݙسدی جھوک سڄݨ دی

کیوں رہساں اُروار

خواجہ فریدؒ آس تے اُمید دی ایں چِھٹک وچ نا اُمیدی توں کڈھ کے ایں طرحاں خوش وَسݨ دا درس ݙیندن جیویں ݙکھ واٹ وی نہ لنگھیا ہووے ۔ ایہ حوالے جتھاں حیاتی دا سہارا بݨ کے سامݨے آندن اُتھاں جیوݨ دا گُر سِکھیندیں ہوئیں مزاحمت دا درس وی ݙیندن تے اَکھیندن جو اے کیویں تھی سڳدے جو دریا ہکی کندھی وہندا رہ ونڄے ۔ہک ݙینہ ضرور آسی جو ساݙی مݨ وی وسوں تھیسی تے اِتھاں وی اندھاریں راتیں دے بعد سوجھل ضرور کھنڈسی۔

تھی خوش فرید تے شاد وَل

ݙکھڑیں کوں نہ کر یاد وَل

اَجھو تھیوم جھوک آباد وَل

ایہا نَیں نہ وَہسی ہک مݨی

حوالہ

لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان