نفسیاتی تنقید
نفسیاتی تنقید دی بنیاد سب توں پہلے فرائڈ دا نظریۂ لا شعور بݨیا تے وَل ایندے وچ ایڈلیز تے رنگ دی تعلیمات نے مزید گہرائی پیدا کیتی تے ایں طرح نفسیاتی تحقیقات دا پھیلائو تے نویں نویں دبستان ایندے وچ اضافے کریندے ڳے۔ نفسیات دراصل انسانی ذہن تے کرداری محرکات دی تفہیم دا ناں اے، ڈیوڈ ڈیشنر ( David Daisches) ایں نفسیاتی بصیرت کوں افلا طون تک گھن ویندے۔ا وندے خیال مطابق افلا طون ’’Ion‘‘ وچ ادبی تخلیق دے عمل دی پیچیدیگیاں کوں جیویں واضح کیتے او نفسیات طریقہ ہے۔ انہاں انفرادی مثالاں دے قطع نظر بحیثیت مجموعی رومانوی دبستاناں دے پیشِ رو تے ممتاز نقاداں جیویں کولرج، ورڈز ورتھ تے شیلے وغیرہ نے شاعر، شاعری تے تخلیقی عمل دے ضمن وچ بعض اساسی نوعیت دے مباحث چھیڑیے تے ایں طرح دے سولاات کیتے جو شاعر کیا ہے؟ او کہڑھی ہنی کیفیت دے تحت مائل تخلیق ہوندے؟تخیّل کیا ہے؟ تے شاعرانہ جذبات کیا ہن؟ تاں حقیقت وچ او ایں مسائل دا اظہارِ خیال پیا کریندے جیندے نال اڄ نفسیاتی نقاد دلچسپی رکھیندے۔
ایلیٹ تے ہر برٹ ایڈ کولرج کوں پہلا نفسیاتی نقاد دا ناں ݙتے۔ بلکہ اوں ادبی تنقید وچ سب توں پہلے لفظ ’’Pshychology‘‘ ورتیا۔ نفسیاتی تنقید دے مخصوص مباحث دی درجہ بندی ایں طرح کیتی ونڄ سڳیندی اے۔
(i) مختلف اصنافِ ادب دے نفسیاتی محرکات دا سراغ ، وضاحت تے تخلیقی عمل یا مخصوص تخلیقات نال اُنہاں دے رابطہ دی تفہیم۔
(ii) تخلیق کار دی شخصیت دی نفسی اساس دی دریافت تے وَل اُنہاں دی روشنی وچ تخلیقی شخصیت دا مطالبہ۔
(iii) نفسیاتی اُصولاں دے سیاق و سباق وچ مخصوص تخلیقی کاوشاں دی تشریح و توضیع تے وَل اُنہاں دے ادبی مرثیہ دا تعیّن نفسیاتی تنقید دا دائرہ عمل ایں تکون نال واضح تھی ویندے جو نفسیاتی نقاد بیک وقت تخلیق تے تخلیق کار دے مطالعے نال کہیں نتیجے تے پُڄݨ دا اَہر کریندے۔ تخلیقی عمل ، تخلیق کار وچ بعض ایجھے مخصوص نفسی تغیّرات دا موجب بݨدے۔ جہڑھے جو اوندی شخصیت واسطے بعض نفسی فوائد دا باعث بݨدن تے ایں طرح ہک دا مطالعہ ݙوجھے دے مطالعے واسطے لازمی اے۔
فرائڈ دا نظریہ لا شعور تے اوندے نتیجے وچ مدوݨ تھیوݨ والا تحلیل نفسی دا نظریہ نفسیات کوں ہک نویں وسعت تے گہرائی عطاء کیتی ۔ چنانچہ حیاتی تے فن دے ݙوجھے شعبیاں والی کار ادبی تنقید وی متاثر تھئے بغیر نی رہ سڳی۔ فرائڈ نے حتمی طور تے جنس دے ارتفاہا ’’Sublination‘‘ دے سلسلے وچ تخلیقی محرکات دی ڳالھ کیتی ہئی۔
فرائڈ دا شاگرد تے ایں سلسلے وچ اوندا مشہور سوانح نگار ڈاکٹر ارنسٹ جونز خصوصی تذکرے دا محتاج اے۔ اوں نے ا پݨی کتاب ’’Hamlet and Oedipus‘‘ وچ شیکسپئر دے ہملٹ دی اُلجھی ہوئی شخصٰت دا نہ صرف نفسیاتی تجزیہ کیتے بلکہ ایں خیال دا اظہار وی کیتے جو :
’’ ہر او ڳالھ جہڑھی ڈرامے دے داخلی معانی دا بھید کھولݨ کوں اساݙے واسطے کلیّہ بݨ سڳدی اے او یقیناً شیکسپئر دے ذۃن دی گہرائیاں دے طریق کار دی تفہیم واسطے سُراغ مہیّا کر سڳدی اے۔‘‘
شیکسپیئر دے بعض ڈرامے ایں زیل وچ گھدے ونڄ سڳیندن جہڑھے ’’ Problem plays‘‘ یا ’’ Bitter Tragealies‘‘ سݙیندن۔ انہاں کرداراں یا ڈرامیاںکوں نفسیاتی تنقید نال بہتر طور تے سمجھیا ونڄ سڳیندے۔
ادب پاریاں دی نفسیاتی تشریح دے نال نال نفسیاتی تنقید دا ݙوجھا اہم ترین فریضہ صنف دی نفسیاتی ساخت دا تعیّن تے اوندی روشنی وچ اوندی تخلیقی کاوشاں دا جائزہ گھنݨ اے۔ بعض دفعہ اے جائزہ صرف تخلیقی کاوشاں تک ای محدود راہندے بلکہ بعض نقاد اے وی دریافت کرݨ دی کوشش کریندن جو اے تخلیقات کہیں حد تک مصنف دی نفسی ساخت تے اوندے کنوں پیدا تھیوݨ والی پیچیدیگیاں دی مرہون منت ہن بقول ہر برٹ ریڈ:
’’ میں تاں ایں عقیدے دا حال ہاں جو شاعر دی شخصیت دی کلہی تفہیم نال حاصل شدہ معلومات اوندی شاعری دی تحسین واسطے بہترین بنیاد بݨ سڳدی اے۔‘‘
نفسی دریافت دے ترے طریقے کم وچ آ سڳدن۔
(i) ۔ تخلیقات دے تجزیئے توں ایجھے اُصولاں دا استخراج جنہاں نال تخلیق کار دی نفسی واردات تے روشنی سٹی ونڄ سڳیندی ہووے۔ ایں مقصد واسطے یا تاں اوندیاں تمام تخلیقات دا تفصیلی جائزہ گھنݨاں ہوسی نہ تاں ایجھیاں تخلیقات کوں یقیناً پیش نگاہ رکھݨ ضروری ہوسی۔ جہڑھی جو اہم تے نمائندہ سمجھی ونڄݨ دینال نال نفسیاتی اہمیّت دے مواد دی وی حامل ہووے۔ مثلاً میرؔ دی شاعری بارے ہم جنسیّت دے نال نال سیا پرستی (Foot fetishism) دے واضح رجحانات مِلدن۔ ہیں واسطے ایں رجحان دے عکاس اشعار دی مدد نال میرؔ دے ذہن دی گہرائیاں یا اوندے جنسی رویئے کوں سمجھیا ونڄ سڳیندے۔
(ii) تخلیق کار دی زندگی دے خارجی واقعات دے نال نال نجی خطوط ، ڈائریاں، خود نوشت سوانح عمریاں، اعترافات تے تذاکیر وغیرہ دی مدد نال انہاں دی شخصیت تے تخلیقی ذہن دے تشکیل کرݨ والے عوامل دے تعیّن نال زندگی دے اہم نفسی وقوعات دا مجموعی جائزہ یا مخصوص ادب پاریاں دا تجزیاتی مطالعہ کرݨ۔
(iii) انہاں ݙوہیں طریقیاں کوں مِلا تے تریجھا طریقہ وی وضع کر سڳدے ہیں۔ یعنی تخلیق کار دے حالاتِ زیست تے تخلیقات دا پہلو بہ پہلو جائزہ گھندے ہوئے مخصوص تخلیقات کوں اوندی زندگی دے مخصوص حوادث تے نفسی وقوعات دے تابع کرݨ، ایں ضمن وچ نقاد دا کم کہیں محقق توں گھٹ کائنی۔
جیکر نقاد انہاں واقعات و حادثات دی روشنی وچ تخلیق دے کہیںنویں پہلو کوں بے نقاب کریندے اوندی کہیں خصوصیّت تے نویں زاویے نال روشنی سٹیندے یا تخلیقی محرک دے تعیّن نال تخلیقی دا پس منظر واضح کریندے ہوئے ایندی قدر و قیمت دا تعیّن کریندے تاں ایں نوعیت واسطے مقاصد دی تکمیل ای ایں طریقہ کوں عمل وچ گھن آوݨ دا جواز بݨدے۔
کجھ عرصہ پہلے نفسیاتی تنقید وچ تخلیق کار دی ابنار ملٹی کوں ٻہوں زیادہ بلکہ ضرورت توں زیادہ اہمیّت ݙتی ویندی ہئی۔ بلکہ بعض نقاداں دا اے خیال ہئی جو تخلیق کار واسطے اوّل تاں ابنار مل ہووݨ لازمی اے۔
جیکر اے نہ وی تسلیم کروں تاں انہاں دی وجہ کنوں گھٹ توں توں گھٹ تخلیق دا یقینا انحصار خطاط گہرا تعلق اے۔ ایں ضمن وچ ……………جنہاں نے اپݨی ساری حیاتی جو الجہیاں وچ گزاری مثلاً میرؔا جی جہڑھے جو نشے دے عادی ہن۔ کولرج ڈی کوئنی جہڑھے اعصابی خلل دے مریض ہن۔
انہاں عمومی نظریات توں ہٹ تے بعض ماہرینِ نفسیات دے نظریات دے محدب شیشہ (آتشی شیشہ) وچ تخلیق تے تخلیق کار کوں سامݨے رکھ تے ݙیکھݨ دی کوشش وی ملدی اے۔ مثلاً فرائڈ دے نفسیات دی رو توں تخلیق کیونجو جِنسی دٻائو دے ارتفاع دا ہک انداز ہے تے ادب ’’ متبادل آسودگی‘‘ مہیّا کریندے ، ہیں واسطے ادیب جِنسی محرومی دا شکار اے۔ اے دراصل جِنسی توانائی ’’Cibido‘‘ ہے۔ جیکر عظیم تخلیق کاراں دی جذباتی زندگی وچ جھاتی پائوں تاں کئی ایجھے اُلجھے جِنسی المیّے نظر آسن مثلاً دانتے دی بیڑس، میرؔ تے وارث شاہ تک ناکام محبتاں کوں ہک یقینی محرک قرار ݙتا ونڄ سڳدیندے۔ ایں نظریئے دے برعکس ایڈبر عظیم شخصیت تے تخلیق کاراں دے جسمانی کوائف تے عقبوی نقائص کوں شواہد دے طور تے ورتیے تے اے ثابت کرݨ دی کوشش کریندے جو عظمت دی اساس احساسِ کمتری تے استوار ہے تے ایں طرح تخلیق کار دے محرکات دا سر چشمہ احساسِ کمتری قرار ݙتا ویندے۔
جیکر ایں نقطہ نظر دے تخلیق کاراں دے جسمانی عیباں دا جائزہ گھنوں تاں جسمانی خرابیاں دے شکار حضرات دی تعداد کافی زیادہ ہے۔ ایں نظریئے تے ٻہوں سارے نقاداں نے خصوصی توجہ ݙتی تے ایں نظر نال تخلیق کاراں دا نفسیاتی تجزیہ کریندے ہوئے اُنہاں کوں ادبی پرکھ دی بنیاد قرار ݙتے۔
اعصابی خلل کوں تخلیق دا موجب قرار ݙیوݨ ایں واسطے وی غلط تے گمراہ کن ہے۔ کیونجو ہک تخلیق کار اعصابی خلل دا شکار تھی سڳدے۔لیکن کیا اعصابی خلل دا ہر مریض ہی تخلیق کار ہوندے؟ ایندا جواب لائنل ٹرِلِنگ ایں طرح ݙیندے:
’’ جے تک فن کار دا تے اوندے اعصابی خلل وچ باہمی رابطے دا تعلق ہے تاں ایں لحاظ نال فنکار واقعی اپݨے اعصابی خلل کوں کامیابی نال خارجی مقاصد واسطے مجسمِ عمل بݨاوݨ تے اوکوں ہک خاص ڈھانچے وچ ڈھال تے ݙوجھیاں واسطے قابلِ قبول بݨاوݨ دی صلاحیت دی وجہ کنوں ہے۔ اے سب کجھ او ایں انداز وچ کریندے ݙوجھے تک دی اَنا وی اپݨی اپݨی متذکرہ جدو جہد وچ اوں توں اثرات قبول کریندی اے۔‘‘
گو فرائڈ دے تحلیل نفسی تے جنسی لا شعوری محرکات دے نظریہ تے نفسیاتی تنقید تے ٻہوں گہرا اثر سَٹیا۔ لیکن کہیں حد تک نفسیاتی تنقید دے دبستان کوں اوندی تعلیمات دا نتیجہ قرار ݙتا ونڄ سڳیندے۔ لیکن رنگ دے اجتماعی لا شعوری تے شعوری اساسی سانچیاں (Ache Types) وغیرہ نے نفسیاتی تنقید کوں یقیناً ہک نویں جُہت توں آگاہ کیتے۔
جدید شاعری وچ علامات تے ایجبز وغیرہ کوں خصوصی اہمیّت ݙیندے ہوئے انہاں دے اظہار و ابلاغ واسطے بنیاد قرار ݙتے تے رنگ دے انہاں نظریات دے سوجھلے وچ شاعر دی نفسی ساخت دی تشکیل کرݨ والے خطوط دا جائزہ گھنݨ دے نال نال اُنہاں محرکات دی وی نشاندہی کیتی ونڄ سڳیندی اے۔ جہڑھی جو اجتماعی لا شعوری دی بناء تے کہیں ہک مخصوص نسل، گروہی یا تمدن واسطے خصوصی اہمیّت دے باوجود وی تمام بنی نوع انسان نال رابطہ استوار رکھیندن۔