مہندرپرتاب چاندؔ: وچھوڑے دی ہک مثال

                        ناصر کاظمی نے آکھیے ،شاعری تاں شعور دے بغیر ممکن ای کینی جے اگر کہیں شاعر دے کلام وِچ روح عصر ہے وی تاں سوال اے ہے کہ روح ماضی اتے روح مستقبل دی ایندے وچ ہے یا کینا اتے سچ تاں اے ہے جو روح عصر وچ روح ماضی اتے روح مستقبل شامل ہوندی ہے۔ مہندر پرتاب چاندؔدی شاعری اینجھے ہی شعور نال مماثلت رکھیندی ہے ۔ونڈا رے دے دوران ٻہوں سارے لوک اِتھوں کنوں اُتھاں چلے ڳئے ہن انہاں ونجن والیاں وچوں مہندر پرتاب چاند وی شامل ہن۔حالی اے بچپن وچ ہن جو اے لعل عیسن کروڑ ضلع لیہ دی نگری وچوں نویل ملک بھارت لگے ڳئے پر آپݨے لاشعور وچ کروڑ کوں وسائی رکھیے ۔کروڑکوں ہِک وچھڑی محبوبہ والی کار یاد کریندے ہن اتے ہݨ تاں اے یا دآخری کیفیت تے پج گئی ہے ۔برصغیر پاک وہند دی تقسیم دے بعد ہجرت دے تجربے نے کئی صورتاں اختیار کتین ۔کتھائیں تاں اساکوں صرف جغرافیائی ہجرت دا تجربہ ملدے اتے کتھائیں روحانی ہجرت دا ۔انتظار حسین دے مطابق ۱۹۴۷ء وِچ ڈو قسم دی ہجرت تھئی ہے ہک تاں علاقے اتے جاہیں تبدیل تھین اتے ݙوجھا ذہنیں وِچ وی ہجرت تھئی ہے۔رات سُتن تاں ہندوستانی ہن اتے سویرے اٹھݨ دے بعد کجھ پاکستانی بݨ گین اتے کجھ بھارتی۔ اتے ایں ڈوہاں قسم دی ہجرت نے شعروادب کوں بہوں متاثر کیتے۔ تخلیق کار دے کلہے پن دا احساس زور پکڑ گئے اتے فن وِچ سوز و گداز ،حساسیت اتے تخلیقی گہرائی دی وجہ وی ایہو کلہپ ہا ۔مہندر پرتاب چاندؔ دی شاعری (اُردو تے سرائیکی) وِچ وچھوڑے دی ساری کیفیات صورتاں بدل بدل کراہیں سامݨے اندین جیندیاں چند ہک مثالاں تے لکھیل ہن۔

لکھی ہئی قسمت وِچ ساڈی کینجھی دردی

ربا! ہݨ تاں آس ملݨ دی کرچا پوری

کونج وانڳوں کر یندے ہے آں عمراں ساری

ہاں دی آس نہ تھئی اجن تک ہی وی پوری

وچھڑا بیلی آندا پئے اج بنی تے بولے کاں

رات وچھوڑے دی نی لنگھدی واہندے آکھیں دے پرناکے

ݙینہہ رات لُک لُک روداں ،ڈینہہ راتیں کرلا واں

کیکوں دل دا حال سݨاواں ،کیکوں پھٹ ڈکھاواں

اُجڑ پجڑ ڳئی وستی! وچھڑ گین بیلی !!!

توں چاند اپناں ککھا توں کیا گولیندا پئیں

ٻک ٻک ہنجوں روندے چاند

یاد آندا ہس جݙن کروڑ

                       بقول کہیںشخص دے چندر اتے سورج زمان ،مکاں دے پابند ہن پر ہجروصال زمان ومکاں دی قید کنوں آزاد تے ماورا ہن ۔ہجر وصال ہجر وی حیات دا مقدر ہن اتے انہیں دا لطف محبت کرن والے ای ڄاݨدے ہن جیویں آکھیا ڳئے ۔

بھانویں ہجر تے بھانویں وصال ہووے

وکھو وکھ ݙوہا دیاں لذتاں نیں

                       محبت مجازی ہووے یا ول حقیقی ہجر وصال دے بغیر ناتمام رہندی ہے اتے حقیقت تاں اے ہے جو عشق پیشہ لوکاں دی حیاتی تاں مسلسل فراق وچ ای بسر تھیندی ہے ۔چاندؔ وی اینجھے فراق مسلسل وچ مبتلا ہن۔جنم بھومی کنوں وچھوڑے دا غم اتے پتر دی المناک موت دے بعد اوں وچھوڑے دا المیہ بݨ کراہیں اداس کہانی دی بنیاد بݨی ہے جو کروٹ بدل کراہیں کتھاہیں گیت ،کتھائیں شعراتے کتھاہیں نظم وِچ اپݨا اظہار پیندی رہی ہے ۔ولیم شکسپیرنے آکھیا ہا ڄو محبت کرݨ اَتے جد ا تھیوݨ انسانی دلاں دی اداس کہاݨی ہے اتے اے اداس کہاݨی دنیا بھر دی شاعری دا احسن القصص ہے اتے اساں سمجھدے ہیں جو چاندؔ دے اے ݙکھ انہاں دی شاعری دے حسن کوں ݙورا کریندے پین ۔ہجر وصال دی کیفیات اتے جذبات،زیست انسانی دے دو اہم مرحلے ہن۔اے وی حقیقت ہے جو کہیں شخص دی حیاتی وِچ وصال اتے ملاپ دیاں گھڑیاں زیادہ ہوندین اتے وچھوڑے دیاں گھٹ بھل جو ہر اولمحہ گزرݨ دے بعد ہک یاد بݨ ویندی اے اتے ول زیست انسانی وِچ یاد کرݨ دا احساس ہک زندہ جاوید عمل وی ہے ۔ایہا وجہ ہے ڄوعالمی شعریات وِچ اتے بالخصوص مشرقی شاعری وِچ گزریل ڈیہاں دی دل چھیکویاں یاداں اتے مستقبل دے خوش رنگ اتے دلفریب خواب زیادہ ہن اتے موجود لمحے دا بیانیہ ٻہوں گھٹ ہے۔

                       ایں تناظر وِچ چاند دی سرائیکی غزل وِچ ہجر و فراق دے موضوعات دی وجہ تاں برصغیر دی تہذیبی زندگی ہے اتے ݙوجھی وجہ اے ہے کہ اتھاں انھوں دی غزلیہ شاعری ایں دور وِچ ارتقاء پذیر تھئی ہے جڈاں اتھائوں دے لوکیں دے مقدر دیاں خوشیاں نصیب دشمناں تھی ڳیاںہن ۔چاند آپݨی دھرتی کنوں وچھڑن دا غم انہاں دی ڈھلدی عمر دے نال نال سفر کریندا رہیے اتے ول آپݨے پیارے نال وچھوڑا انہاں کوں ڈھیر کرب ݙے ڳیا ہے :

وچھوڑا ڈے ڳیوں عمراں دا

ساکوں کرڳیوں کلھا

اتھاں ساریاں دی جاء ہے

اوکھے ویلھے سبھے یار!!

ہک ہک کر کے ویندن چھوڑ

                       برصغیر دے لوکاں دا عجیب مزاج ہے اے لوک خوشی اتے مسرت دے لمحات کوں عارضی سمجھدن کیوںجوانہاں لمحات دیاں عمراں ٻہوں تھوڑیاں ہوندین ۔ایں وجہ نالوں انہاں لمحات دے بیانیے کوں غزل ای راس اندی ہے۔ ایندی بنیادی وجہ اے ہے جو غزل اساݙے مشرقی مزاج دی شاعری دی صحیح اتے فطرتی انداز وچ ترجمانی کریندی ہے ۔ایں واسطے جے شاعر خوشی وِچ غم دی کیفیت دا اظہار کریندے تاں او ایندا مزاج ہے اتے ول اے وی حقیقت ہے جو غم دے بغیر کوئی خوشی مکمل نی ہوندی ۔کیا کرب ہے جو چاند ؔدے مقدر وِچ تاں مُنڈھوں ای ہجر وفراق اتے وچھوڑئے دے غم لکھیے گین ۔چاندؔ جتھاں وی گین ۔جیڑھے حال وِچ وی رہین آپݨے جنم بھومی دی یادیں کوں آپݨا ہمسفر بݨائی رکھیے ۔میکوں یاد ہے تھوڑا تھوڑا ،چاند ؔدے فون کالز اتے کروڑ یا ترا وِچ انہاں دے تاثرات وچھڑی کونج وانگوں ہوندے ہن۔چاندؔ وچھوڑے دی تجسمی صورت ہے بھل جو آپݨے’’ اظہار یے‘‘ واسطے اور رسم الخط اپنیندن جیڑھا جو سرائیکی وسیب وِچ مروج اپݨی شاعری دے قافیے ،ردیف ،تشبیہاں ،استعارے اتے علامتاں سرائیکی وسیب دی لوک روایت اتے تہذیب وثقافت کنوں کشید کریندے ہن ۔میں انہاں دے انداز گفتگو اتے چہرے دے تاثرات وچ پورے سرائیکی وسیب کوں ٻلیندا ݙیٹھے، کہیں کہیں ویلھے اے میکوں پروفیسر نواز صدیقی اتے امان اللہ کاظم وانگوں لگدن ۔کہیں کہیں ویلھے انہاں دے آکھیں وِچ تنویرشاہد دے اکھیں والی اداسی ݙسدی ہے ۔کہیں ویلھے انہاں ویں تحریراں اتے بول چال اشولال جیہاں عالمانہ تفکر محسوس تھیندے اتے کہیں ویلھے خاموشی وِچ حضرت لعل عیسن ،حضرت راجنؒ شاہ اتے شری ڳاڑھو لعل دے آرام ڳاہیں جہیں پاکیزہ اتے شانت تنہائی دیاں پرچھائیاں ڈکھائی ݙیندین:

جے دل وی ڳالھ میندیں تاں ٻہوں سوال نہ کر

دلاں دے فیصلے سڄݨاں تھل دے نال نہ کر

عذاباں وات تاں پایا ہی جند کوں آپے

مزہ وی گھن چاہݨ اناں دا ہال ہال نہ کر

                       مہندر پرتاب چاندؔ اردو اتے سرائیکی ڈوہاں زباناں وِچ اپݨا اظہار کریندے ہن ۔بھل جو غم دے موضوعات انہاں دی سرائیکی شاعری وِچ زیادہ ہن پر اے غم حیاتی کنوں فراردا ناں نی بھل جو حیاتی اتے زندہ دلی دی ہک سچی تصویر ہن۔ڄے اے آکھیا ونجے ’’ڄو غم ‘‘انہاں دی شاعری دا ہک اینجھا استعارہ ہے جیندی بغیر آدم زادا زندگی دیاں گہرائیاں وچ نہیں لہہ سگدا تاں اے ڳال بے وزنی ناہوسی ۔انہاں اپݨی شاعری وِچ علامتی دی بجائے بیانیہ انداز اختیار کیتے ۔سدھے سادھے لفظاں وِچ دل وی ڳالھ آکھ ݙتی ہے، جیندی وجہ کنوں فکر دی اوسطح قائم نہ تھی سگی جیڑھی ڄو وݙی شاعری دی شناخت ہوندی ہے ۔ایندے باوجود فکر اتے شعور دے اینجھے سامان لازماً پیدا تھین جیڑھے جو انسان دی بصیرت کوں ودھیندن۔ ایںوجہ کوں اساں انہاں دے نزدیک غم کوں بصیرت دا استعارہ قرار ݙتے کیوںجو ’’غم ‘‘کوں تخلیقی سطح تے قبول کرݨ والا شخص درحقیقت شعوردی سطح کوں بلند کرݨ دا موجب بݨدے ۔ایں تناظر وچ چاندؔ دی سرائیکی غزل ہر اعتبار نال توجہ دے قابل ہے۔غم ،خوشی اتے زندگی ،حیات انسانی دی تثلیث ہے جیڑھے لوک ایںتثلیث کوں وکھووکھ کر کے ڈیکھدے ہن او حیاتی کنوں مکمل طور تے واقف اتے آشنا  نی تھی سگدے۔ خوشی غم اتے ول انہاں دے درمیان ہجر اتے وصال دی کیفیات زیستِ انسانی سانگے جو ان اتے جاندار لہراں ہن جنہاں دے بل بوتے تے حیاتی دا طویل اتے مشکل سفر منڈھ کنوں جاری ہے اتے شاعر ایں سفر وِچ تخلیقی کیفیت کنوں گزردا رہندے اتے حیاتی دی ہمہ جہتی کوں بیان کرݨ وِچ عمر گزار ݙیندے۔ چاندؔ اینجھے ای شاعراں دے قبیلے دا ہک فرد ہے۔

حوالہ

اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان