مُکاݨ …… مرثیہ کنوں انج سرائیکی صنف شاعری

مُکاݨ دا سرائیکی وچ مطلب کہیں مر ونڄݨ والے شخص دے سَکیں نال  ارمان کرݨ اے ۔ اینکوں ݙوجھے لفظیں وچ ’’تعزیت‘‘ آکھ سڳدوں۔ ’’مُکاݨ‘‘ سرائیکی وچ مرثیہ کنوں ہک انج صنف اے ۔ مرثیہ معروف معنی وچ حضرت امام حسینؓ دی شہادت دا اَرمان اے۔

سرائیکی وچ ’’مُکاݨ‘‘ دیاں کئی مثالاں ملدین ۔ ایہ اینجھیاں نظماں ہوندن جیرھیاں کہیں شخص دے مرݨ یا شہادت دے بعد اُنھیں دے رشتہ داریں نال یا اپݨے طور تے ارمان دا اظہار ہوندے ۔ سرائیکی شاعری وچ انفرادی طور تے کہیں دے مرݨ دے علاوہ اجتماعی طور تے کہیں مقبول عام شخصیت دی وفات یا شہادت تے آکھیاں نظماں ایندے وچ شامل ہن ۔ انھیں نظمیں وچوں ٻہوں ساریاں نظماں ذوالفقار علی بھٹو دی سزائے موت یا بینظیر بھٹو دی شہادت تے آکھیاں ڳئین ۔ سرائیکی دے مشہور شاعر سئیں اشو لال دی ہک چھوٹی جہیں نظم ’’چار اپریل‘‘ ذوالفقار علی بھٹو دی شہادت تے آکھی ڳئی۔

اَساں کانڈھی بݨ پچتائے

ݙکھاں جنڄ ورتایا

ہنجوں رَڄ رَڄ ویل اُڳاڑی

مونجھاں ݙاج وِچھایا

درد صلیباں کھارے چڑھیا

چڑھ سُولی مُسکایا

رات کچاوے اندر پا کے

لوکیں سجھ پرنایا

سجھ واپس نہ آیا

اینویں ذوالفقار علی بھٹو دی شہادت تے ممتاز حیدر ݙاہر مرحوم دی نظم ہے:

او سجھ ہا

تے رات دی شہنشاہی وچ

اندھارے دا مرثیہ ہا

صلیب دے اَسمان تے سجھ مزاج

او شخص ……

اندھار شکلیں دی نت مذمت کریندا ریہے

اوں دھوڑ جسمیں کوں

پربتیں دا جلال بخشیا

اساکوں ٻولݨ دے سُر سکھالیئے

اوندی بادشاہت دیاں سب نشانیاں

اساݙے چہرے دیاں بھاگ بݨ ڳئین

تمام الفاظ

اوندے ہونٹیں کنوں نکل تے

وفا دا دستور بݨ ڳئے ہن

اَنا دا منشور بݨ ڳئے ہن

…… روح اوندی کوں

سُولی دے سارے منظریں دا ثواب پہنچے

اینویں اِی ایں سلسلے وچ عزیز شاہد دی نظم ’’تارا مسیح‘‘ وی کافی شہرت رکھیندی اے ۔ بعد وچ بے نظیر بھٹو دی شہادت تے وی کافی نظماں لکھیاں ڳئین ۔ جنھیں وچوں ہک ݙو مثالاں پیش ہن ۔ رفعت عباس بینظیر بھٹو دی شہادت تے ہک مکاݨی کافی آکھی ۔ اوندے ݙو بند پیش ہن:

جیڑھے قتل تھئے اُنھاں پُھل چاتے

جیڑھا قتل تھیا اوندے قصے تھئے

انھاں قصیاں وچ ہک رمز عجب

ساکوں پکھ ہزاراں اَن لاتے

جیڑھا قتل تھئے اُنھاں پُھل چاتے

جیڑھا قتل تھیا اوندی ڳالھ ٹُری

ایں ڳالھ وچوں کوئی عاشق ہے

جئیں لاتا ہے ساکوں رنگ آ تے

جیڑھے قتل تھئے اُنھاں پھل چاتے                                           (1)

اینویں رازش لیاقت پوری دی ہک نظم ’’توں ہانویں تاں‘‘ دا آخری حصہ ملاحظہ ہووے:

تیݙی روہی رات کوں روندی ہے

دیدار تیݙے کوں لوہندی ہے

تیݙا تھر ہے سارا صدمے وچ

تیݙا گھر ہے سارا صدمے وچ

ہک وار ولا دیدار کرا

ساݙی اُڄڑی جھوک تے پھیرا پا                                                         (2)

ایں موضوع تے شاید باقاعدہ طور تے پہلے نئیں لکھیا ڳیا ‘ اَتے نہ انج طور تے ایں صنف دی شناخت کرائی ڳئی اے ۔ تاہم سرائیکی وچ ہک اینجھی کتاب چھپی اے ۔ جیندا عنوان وی ’’مکاݨ‘‘ اے ۔ اَتے اوندے وچ ساریاں نظماں دی مکاݨی ہِن ۔ جیرھیاں مختلف شاعریں دیاں آکھیاں ہوئیاں ہِن ۔ ایہ ساریاں نظماں سرائیکی دے مشہور شاعر سئیں عاشق بزدار دے ہک پتر اشتر عباس ساغر اتے اوندے دوستیںؔ دی اچاچیت حادثاتی شہادت اُتے لکھیاں ڳئین ۔ ایہ  نینگرچار اپریل کوں گڑھی خدا بخش وچوں ذوالفقار علی بھٹو دی برسی بھڳتا تے آندیں ہوئیں ٹریفک حادثے وچ شہید تھی ڳئے ۔ ایہ کتاب ’’مکاݨ‘‘ دے ناں نال 52نظمیں؍غزلیں دا مجموعہ اے ۔ جینکوں قسور عباس بزدار ترتیب ݙتے

ایں کتاب پہلی دفعہ سرائیکی شاعری وچ ایں موضوع کوں باقاعدہ ہک صنف دا درجہ ݙیوݨ دا اعزاز حاصل کیتے۔

’’مکاݨ‘‘ دے طور تے آکھیاں ہوئیاں نظماں عام طور تے انفرادی ݙکھ دا اظہار کریندین ۔ ایہ عام طور تے ٻہوں گھٹ کہیں اجتماعی ݙکھ دا اظہار ہوندین ۔ اِت واسطے ڈھیرعرصہ تائیں مقبول نئیں رہندیاں جیندی وجہ کنوں ایہ صنف سرائیکی وچ باقاعدہ طور تے مرثیہ وانگوں کوئی وݙا مقام نئیں گھن سڳی۔

بنیادی طور تے موت دا ݙکھ ہک اجتماعی المیہ اے ۔ کیوں جو ہر شخص کوں ایندے وچوں لنگھݨے۔ مگر روز روز دا واقعہ ہووݨ دی وجہ کنوں ایہ ہر کہیں دا اپݨا اپناْ ݙکھ بݨ ڳئے ۔ البتہ کݙاہیں کݙاہیں ایہ انفرادی ݙکھ ہک عرصہ واسطے کجھ لوکیں دا اجتماعی ݙکھ وی بݨ ویندے۔ جݙاں جو موت غیر طبعی ہووے۔ حادثاتی یا نا انصافی تے مبنی ہووے یا کہیں اخلاقی اصول وی پامالی دا نتیجہ ہووے ۔ جیویں جو حضرت امام حسینؓ دی شہادت ‘ سقراط تے برونو دا قتل وغیرہ

بعض اوقات ایہ انفرادی ݙکھ اپݨے حوالے نال یا وَت کہیں وݙے فن کار دے اظہارِ تاسف دے حوالے نال اجتماعی ݙکھ وچ تبدیل تھی سڳدن ۔ جیویں سسی دے ݙکھ کوں سرائیکی شاعری دے حوالے نال ہک اجتماعی ݙکھ وچ تبدیل کر ݙتا ڳئے۔ تاہم اُنھیں کوں ’’مُکاݨ‘‘ نئیں آکھیا ونڄ سڳدا۔

’’مُکاݨ‘‘ ناں دی ہک کتاب پہلے وی چھپی اے ۔ او سرائیکی شاعر ناظم ڈیروی دا مجموعہ کلام اے ۔ لیکن اوندے وچ اینجھی ڳالھ کائنی جیرھی قسور بزدار دی کتاب وچ ہے ۔ کیوں جو ایہ پہلی کتاب اے جیرھی اپݨے موضوع نال انصاف کریندی اے۔

ایں کتاب وچ ٻہوں ساریاں نظماں روایتی ہِن جیرھیاں کہیں مشاعرے وچ پڑھیاں ڳیاں نظماں لڳدن ۔ تاہم کئی نظماں ٻہوں متاثر کن ہِن ۔ جیرھیاں ایں انفرادی ݙکھ کوں اجتماعی ݙکھ وچ ڈھال ݙیندین اَتے قاری ایں ݙکھ کوں اپݨا ذاتی ݙکھ محسوس کرݨ پئے ویندے ۔ انھیں نظمیں ؍غزلیں وچ ریاض عصمت ‘ عاشق بزدار ‘ ت ۔ب اَتے اظہر کلیاݨی دیاں نظماں قابل ذکر ہن۔ انھیں نظمیں وچ انھیں شاعریں دا اپݨا تخلیقی ہنر وی شامل ہے مگر کجھ وچ لکھݨ والے دا ایں واقعے تے شدید صدمے دا اثر دا نتیجہ وی ہے۔

طوالت دے ݙر کنوں میں اِتھاں ت ۔ ب دی ہک نظم دا حوالہ ݙیساں ۔ جیندا عنوان وی اپݨے موضوع نال گھاٹی مناسبت رکھدے۔ عنوان ہے ’’ویݨ‘‘:

جے نکھڑݨ دی ہئی سُدھ تیکوں

ساݙے نال توں پیار کریندا نہ

ساݙے ہتھیں وچ ہتھ پا کے

ساکوں دل دا حال سُݨیندا نہ

جے مرݨ دی اینجھی جلدی ہئی

ساکوں جیوݨ دی ڈس ݙیندا نہ

کھڑی موت موئی ہئی رستے وچ

توں ساغر سفریں ویندا نہ

………

شہزادہ ! توں گھر خیر ولیوں

تیݙی مونجھ اندر کوں کھا ڳئی ہے

تیݙے مہندی ڳانے سُک سڑ ڳئے

ساݙے آسیں کوں لڳ بھا ڳئی اے

………

جیڑھے ویڑھے وَسدے رَسدے ہَن

او ویڑھے تھئے ویران تیݙے

تیکوں کیا کیا سئیں اظہار کروں

ساکوں کتنا ہِن اَرمان تیݙے

………

اینویں اَݨ مُکلایا ٹُر جو پئیں

تیکوں سنگتیں دا نئیں خیال آیا

نہ آپ ولیوں نہ خط بھیڄو

تیݙا لوکیں دے ہتھ حال آیا

………

اساں مونجھ ملال دا کیا آکھوں

بے رنگ ہے موسم ساوݨ دی

کہیں پاسوں سُکھ دی رݨک نئیں

مُد گزری پینگھ ٻدھاوݨ دی

………

تئیں ونڄݨاں پار ضرور تاں ہا

تیݙی جلدی ساکوں مار ڳئی

سجھ اُبھریا ہا بے سیتی دا

ساݙی  چار اپریل  کوں  ہار تھئی(3)      

ایہ ویݨ شاعر؍ شاعرہ دی ساغر نال بے پناہ پیار‘ اُنس تے جذباتی لگائو کوں ظاہر کریندی اے ۔ اَتے اوندی شہادت تے اپݨے ݙکھ دا بھر پور تخلیقی اَتے شاعرانہ اظہار اے ۔ ایندا ہر ہر شعر میر تقی میرؔ دے ٻہتر نشتریں وانگوں ہے ۔ جیرھے پڑھݨ والے دے دِل دیں گہرائیں تائیں لہہ ویندے ۔ تے غمزدہ کر ݙیندے۔ تخلیقی اظہار نال زبان تے قدرت تے لفظیں دا برمحل استعمال شاعری کوں وݙا بݨیندے ۔ ایں نظم وچ سرائیکی وسیب دی روایات نال اپݨے جذبات کوں لفظیں دے سوہݨے استعمال نال مؤثر بݨایا ڳئے ۔ لفظیں دا ایہ چنائو ’’موت موئی ‘شہزادہ‘گھر خیر ولیوں‘ اظہار‘ لوکیں دے ہتھ حال آون‘ ساوݨ ‘ پینگھ ٻدھاوݨ‘ تیݙی جلدی ساکوں مار ڳئی ‘ چار اپریل کوں ہار‘ وغیرہ جذبات دے اظہار کوں اَمر بݨیندے پئین ۔ ایہ سارا کجھ تخلیقی صلاحیت اَتے شاعرانہ قدرت اَتے شدتِ غم دے ذریعے ممکن تھی سڳئے۔

’’مکاݨ ‘‘ دی صنف کوں جیکر باقاعدہ جاری رکھیا ونڄے تاں وَل سرائیکی وچ ’’مکاݨ‘‘ دی صنف وی مرثیہ دا درجہ حاصل کر سڳدی اے اَتے ایندے ذریعے ذاتی المیے وی اجتماعی المیے دا روپ گھن سڳدن۔

حوالہ

کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان