مولوی عبدالحکیم اُچوی
مولوی عبدالحکیم اُچوی دی مثنوی یوسف زلیخا سرائیکی شاعری وچ ہک اُچا مقام رکھدی ہے۔ مولانا ہک جید عالم ہن۔ انھاں کوں دینی علوم دے علاوہ عربی ‘ فارسی ادب تے وی خاص طور تے عبور حاصل ہئی۔ آپ نے یوسف زلیخا نے دا قصہ 1218ھ بمطابق 1803ء تحریر کیتا۔ حافظ محمود شیرانی قصے دی تعریف کیتی ہے تے اینکوں سب توں قدیم مثنوی قرار ݙتے مگر اے درست کینی۔ انھاں توں پہلے کئی ٻیاں مثنویاں لکھیاں ونڄ چکیاں ہن۔ خود یوسف زلیخا انھاں توں پہلے صدیق لالی لکھی ہے البتہ ایں کوں زبان و بیان فن تے ݙوجھے فنی محاسن دی رو نال ایں موضوع تے پہلی اُچی مثنوی دی حیثیت حاصل ہے۔ مولانا عبدالحکیم اُچوی حضرت مولانا جامیؒ دی مشہور مثنوی یوسف زلیخا توں متاثر تھی تے ہوں ترتیب تے ہوں بحر وچ اے مثنوی لکھی۔ مولوی صاحب جامی علیہ رحمتہ توں اتنے متاثر ہن کہ انھاں دے بعض اشعار تیں ترجمے دی صورت وچ ایں قصے وچ شامل ہن۔ او مولانا جامیؒ دی پیروی دا ایں حوالہ ݙیندن:
میں اینویں راویاں تھیس سب سکھایا
معلم جامیؒ رحمت لکھایا
جو جاں یوسف زلیخا توں سدھایا
بقا دے ملک وچ ونڄ پیر پایا
کیفی جام پوری انھاں اشعار دی فہرست مرتب کیتی ہے جنھاں دا مولانا عبدالحکیم ہو ٻہو سرائیکی ترجمہ کیتے ۔ نمونہ پیش ہے۔
جامی
مولوی
سحرچوںذاغ شب پرواز برداشت
جݙاں کاں رات دے پرواز کیتا
خروس صبح گہ آواز برداشت
فجر ویلے ککڑ آواز کیتا
عنادل لحن دل کش برکشیدند
ہویا آواز او خوش بلبلاں دا
نقاب غنچہ از گل بر درید ند
پچھے ظاہر ہویا جلوہ گلاں دا(147)
مولوی عبدالحکیم یوسف زلیخا دا آغازحمد ‘ ہدیہ نعت تے اپݨے پیردی منقبت نال کریندن ایندے بعد اپݨے قصے دا سنِ تصنیف تے اپݨے جا ٹکاݨے دا ݙس ݙیندن۔
وچ احمد پور بہاول خان والے
بہاول خان دے احسان والے
اساں اے عشقے دا قصہ بݨایا
جو وچ درگاہ رب دی خوش ترآیا
سن آہا سال ٻارھاں سے اٹھاراں
ݙیہاڑے وی زیادہ ہور ٻارھاں
میکوں بخشیا خدا دے فیض حصہ
میں کیتا عشق دا تصنیف قصہ(148)
مولوی عبدالحکیم اُچوی دی مثنوی وچ عربی ‘ فارسی الفاظ و ترکیب دی کثرت ہے۔ کئی اشعار ایجھے وی ملدن۔ جنھاں دا ہک مصرعہ عربی زبان دا ہے تے ݙوجھا سرائیکی دا۔ قصے دے وچ عربی الفاظ کوں وݙے سوہݨپ تے سلیقے نال جوڑیا ڳئے فارسی اشعار دی وی ایں مثنوی وچ کثرت ہے۔ ہک مصرعہ سرائیکی دا تاں ݙوجھا مصرعہ فارسی دا تحریر کیتا ڳے۔ قصے دے آغاز وچ ہک نعت رسول مقبول مکمل طور تے فارسی زبان وچ ہے۔ مولوی صاحب ٹھیٹھ سرائیکی زبان دے وی شاندار فنی نمونے اپݨے ایں قصے وچ پیش کیتن۔ اے زبان دانی ‘ تخیل آفرینی ‘ قصے دے تسلسل ‘ پلاٹ ‘ کردار نگاری تے منظر نگاری دے لحاظ نال ہک بلند پایہ مثنوی ہے۔
ایں قصے وچ واری واری زلیخا دے ترائے خواباں دا ذکر تے قاری دے تجسس تے اشتیاق کوں ودھایا ڳے۔ تریجھے خواب وچ زلیخا کوں اوندے محبوب دا اے ݙسن جو او عزیز مصر ہے تے زلیخا دا بھلاندرے وچ مستقبل دے عزیز مصر (حضرت یوسف) دی بجائے اوں وقت دے عزیز مصر (فوطی فار) کوں غلطی نال اپݨا محبوب سمجھ تے اوندے نال شادی کر گھنن ‘ قصے وچ ٻہوں وݙا ڈرامائی تصادم پیدا کریندے۔ جیں نال قصے دی دلچسپی تے اوندے فنی ارتقاء دی لوڑ پوری تھیندی ہے۔ ایں قصے دے سبھے کردار اپݨی اپݨی جا تے ٹکانویں تے جچیئے تُلیے ہن۔ حضرت یوسف ؑ دی سیرت ‘ صبر ‘ طہارت تے شادی دے بعد زلیخا دی خوبصورتی ‘ زلیخا دی بے صبری ‘ زلیخا دی محبت ‘ نفسانی ہوس تے چھیکڑ وچ راہِ حق دی سُنڄاݨ ۔ حضرت یوسف دے بھرانواں دا حسد تے انتقام، حضرت یعقوبؑ وچ ہک پیئو دی مونجھ ملال زنانِ مصر دا ریسل کردار، زلیخا دی دائی دا خلوص تے ایثار ، غرض ایجھے کردار واضح طور تے اپݨی ہک سُنڄاݨ رکھدن۔
مولوی عبدالحکیم اُچوی ایں قصے وچ اپݨے علاقے دیاں رسماں رِیتاں کوں وی بیان کیتے۔ سونے واݨی دی رسم ‘ ویلاں ݙیوݨ ‘ سلامی دا رواج ‘ اُٹھ گھوڑیاں دے ناچ ونجھلیاں ‘ نقارے‘ طوطیاں گھنڈ ‘ڈاکے‘ چپڑیں والی جھمر ‘ زیور ‘ لباس ‘ طرز تعمیر ‘ اینویں لڳدے جیویں اے ہِیں دھرتی دا کوئی قصہ ہے جتھاں سب کجھ جاݨییا سُنڄاݨیا ݙسدے۔ ایں مثنوی کوں شاندار منظر نگاری رنگ لاتے۔ زلیخا دے سوہݨے باغ دا بیان ۔ اوں وچ ونکو ونکی دے وَن ۔ پھل میوے ۔ پکھی حوض ۔ سنگریاں پنگریاں روّشاں کیڑھی شے ہے جیڑھی دل نیں چھکیندی۔ جزئیات نگاری تے مرقع نگاری دے وی حق ادا کیتے ڳن۔
جݙاں ڳل موتیے چمکار لایا
ستاریاں تے جیویں لشکار لایا
رہے سورج مکھی عاشق ہمیشہ
کہے دلدار توں مکھ نہ موڑیساں
جو ݙیکھو لا جونتی پاکدامن
بیگانہ ݙیکھ تے لڳدی کماون
صنوبر ارغواں مخمل پسارے
کھڑا کچنال جھلکے خوب مارے
تے لو لوں وسمہ پائی دُھم ڳلاں تے
زلف جیویں محباں دے مونہاںتے
آہے اس باغ وچ ݙوں حوض نادر
جو ہک شیروں ݙوجھا ماکھی کنوں پُر
اہا ہک تخت انھاں دے وچالے
جے توں ݙیکھیں تاکیا من حور جالے
بلند اسمان وانگ اس دا پسارا
جڑیا گوہر کنوں تارے تے تارا(149)
ایں مثنوی وچ جذبات نگاری دے وی ٻہوں سوہݨے نمونے ملدن۔ حضرت یوسف ؑ اتے انھاں دے حاسد بھرانواں دے مظالم دا بیان،حضرت یوسف ؑ دا والدہ دی قبر تے دھاں ݙیون، حضرت یعقوب ؑ دا پتر دی جدائی وچ آہ و فغاں کرن، زلیخا دا یوسف ؑ دے عشق وچ زار نزار ہوون تے یوسف ؑ اڳوں اپݨے دل دیاں ارداساں سݨاوݨ ویلے مولوی عبدالحکیم جذبات نگاری دیاں شاندار ونکیاں پیش کریندن:
میں ہاں دلبر محض باندی تساݙی
ازل دے روز دی ماندی تساݙی
میں ہاں اے دلبرا مٹھی تساݙی
ازل دے روز دی کُٹھی تساݙی
میں ہاں اے دلبرا کملی تساݙی
ازل دے روز دی رملی تساݙی
جو اے دلبرا نہ ترسائو اساں نوں
تے قدماں نال رکھوائو اساںنوں
ٻہو آ دلبرا ہُݨ کول میݙے
سُݨو ہُݨ عرض میݙی ڈھول میݙے
میں ہاں اے دلبرا اللہ راسی
غریباں دے قتل توں ہتھ کیا آسی
حضرت یوسف ؑ کوں زلیخا دیاں کنیزاں بݨ ٹھݨ تے ورغلاوݨ آندین تاں ایں موقع تے آپس دے مکالمے دی چس تے قدرتِ بیان دی ونکی ݙیکھو:
کیہا ہک میں تساݙی ہو ویساں سنگ
کیہا یوسف جو خیر اللہ توں منگ
کیہا ہک دلبرا میں نال تاں ٻول
کیہا یوسف خدا وسدا پئے کول
کیہا ہک دلبرا کر عشق دی ڳال
کیہا کملی خدا دے راہ تے ڄال
کیہا ہک پانہیں متھے اتے ول
کیہا یوسف خدا دی راہ دو ول
تخیل آفرینی ایں سارے قصے دی روح ہے۔ ہر مضمون وچ ایندیاں پروازاں نال قصہ پڑھݨ والے کوں نویں نویں سواد آندن۔ مولوی صاحب تخیلات دیاں کیڈیاں سوکھڑیاں جوڑیندن۔
زلیخا نے جݙاں خود کوں بݨایا
تمامی ملک تے تھر تھل ہا آیا
کیتا اکھیں دے وچ سرمے پسارا
جہاں سارے دے وچ ہویا اندھارا
زلف نے مشک نوں کیتا شرمسار
کمند اس دے کرݨ دل نوں گرفتار
جݙاں کناں دے وچ جھمکے پے جھمکن
جیویں اَسمان تے تارے پے ٹمکن
کنیزاں دے جو آہے نین مخمور
غلاباں دے دلاں نوں کیتا رنجور
لڳی آراہ دے وچ تیغ چمکن
پوون زخمی اتھاں مست جھݨ جھݨ
ݙیون ہک ݙوجھے کوں جو وار چڑھ چڑھ
کرے تلوار تے تلوار کڑ کڑ
زلف دے نانگ جو آہے ایاݨیں
ݙنگن ول ول کوئی منتر نہ ڄاݨیں
کیتی جو ہر طرف نیناں لڑائی
خلق جاݨیا قیامت پھیر آئی (152)
مولوی عبدالحکیم کوں زبان دانی وچ کمال حاصل ہئی۔ زبان اُتے ایں مہارت انھاں قصے کوں وݙے بھاڳ لاتن۔ لفظاں دی تکرار ہم جنس الفاظ دا استعمال ایں قدرت نال اشعار وچ ڈھلدے جو نفسِ مضمون وی سنگرویندے تے سلاست و روانی وچ وی بے پناہ وادھا تھی ویندے۔
یوسف دے عشق جو کیتا گھمر گھیر
زبر زیر و زبر زیر و زبر زیر
لتھے یوسف دے سر توں نانگ کالے
ڈنڳن ول ول ݙنگ ول ول نہ کردے مول ٹالے
زلف دے نانگ نے پاتے عجب ول
ݙنگن ول ول ݙنگن ول ول ݙنگن ول
ݙٹھونے حسن دے جو بحر دی چھل
ڳیاں جل ٻل ‘ ڳیاں جل ٻل ڳیاں جل
ایں مثنوی وچ کئی اکھاݨاں ‘ روزمرہ تے سرائیکی محاورے وی اشعار وچ پروتے ہوئے ملدن:
زلیخا نے کیہا لا ہُݨ نہ لارے
جو اس لارے تے پرنیے وی کنوارے
پیاں یوسف دیاں جد مصر خبراں
ڳیاں ملاں کوں بھل زیریں تے زبراں
بہانے قوت دے بکری ڳئی چھڑ
ونڄن سیتی ٻئی بگھیاڑ دے پڑ
زمانہ ݙیکھ کے مکراں چلاوے
ݙکھاوے کݨک تے او جو وِکاوے
حوالہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان