موئنجو دڑو

موئنجو دڑو

موئنجو دڑو یعنی مویاں دا ٹٻہ پاکستان دے صوبہ سندھ دے ضلع لاڑکانہ وچ واقع ہک آثار قدیمہ دا جڳ مشہور ٹھیڑھ ہے۔ ایہ تقریباً 2500 ق م وچ تعمیر کیتا ڳیا ہئی تے قدیم سندھ وادی دی تہذیب دیاں وݙیاں وسندیاں وچوں ہک ہئی، تے دنیا دے ابتدائی وݙے شہراں وچوں ہک ہئی، جیڑھا قدیم مصر، میسوپوٹیمیا، تے نورٹے چیکو دیاں تہذیباں دی سینگی ہئی۔

تقریباً 40,000 لوکاں دی آبادی دے نال، موئنجو دڑو کئی صدیاں تک خوشحال رہیا، لیکن تقریباً 1700 ق م تک سندھ وادی دی تہذیب دے ٻئے وݙے شہراں دے نال ایہ شہر وی ویران تھی ڳیا۔

ایہ ٹھیڑھ 1920 دے ݙہاکے وچ دوبارہ دریافت تھیا۔ شہر دے مقام تے وسیع پیمانے تے کھدائی کیتی ڳئی ہے، جیڑھی 1980 وچ یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ ٹھیڑھ قرار ݙتا ڳیا، لمے ایشیا دا پہلا ٹھیڑھ ہا جیڑھا عالمی ورثہ قرار ݙتا ڳیا۔ ایہ ٹھیڑھ حالیہ کٹاؤ تے غلط بحالی دے خطرے وچ ہے۔

اشتقاقیات

شہر دا اصل ناں نامعلوم ہے۔ موئنجو دڑو دی ہک مہر دے تجزیے دی بنیاد تے، ایراوتھم مہادیون ایہ قیاس کریندے جو شہر دا قدیم ناں کککٹارما تھی سڳدا ہے۔ ککڑ بھیڑی شہر کیتے مذہبی تے رسمی اہمیت رکھیندی ہووے موئنجو دڑو افریقہ، پچادھی ایشیا، یورپ تے امریکا وچ پائے ونڄݨ والے پلوڑ ککڑاں دے گروہ کیتے ہک پھیلاؤ دا مرکز وی تھی سڳدا ہے۔

آݨا ٹکاݨا

موئنجو دڑو پاکستان دے صوبہ سندھ دے ضلع لاڑکانہ وچ دریائے سندھ دے پچادھی کنارے توں ذرا وتھی تے واقع ہے۔ لاڑکانہ شہر توں تقریباً 28 کلومیٹر پروبھرا ہے۔

تاریخی سیاق و سباپق

موئنجو دڑو چھویہویں صدی ق م وچ تعمیر کیتا ڳیا ہئی۔ ایہ قدیم سندھ وادی دی تہذیب، جیڑھی ہڑپہ تہذیب دے ناں نال وی ڄاتی ویندی ہے، دے وݙے شہراں وچوں ہک ہئی، جیڑھی تقریباً 3000 ق م وچ قبل از تاریخ سندھ کلچر توں ترقی پاتی۔ اپݨے عروج تے، سندھ وادی تہذیب موجودہ پاکستان تے اُبھے ہندوستان دے وسیع علاقے تے پھیلی ہوئی ہئی، پچادھی پاسوں ایرانی سرحد تک، لمے پاسوں ہندوستان دے گجرات تے اُبھے پاسوں وݙے شہری مراکز ہڑپہ، لوتھل، کالی بنگن، دھولاویرا تے کیریی ڳڑھی ہن۔ موئنجو دڑو اپݨے وقت دا سب توں ترقی یافتہ شہر ہئی، جیندے وچ قابل ذکر شہری منصوبہ بندی تے سول انجینئرنگ ہئی۔ جݙاں سندھ وادی تہذیب تقریباً 1900 ق م وچ اچانک زوال دا شکار تھئی، موئنجو دڑو ترک تھی ڳیا۔

دوبارہ دریافت تے کھدائی

شہر دے کھنڈرات تقریباً 3,700 سال تک دستاویزی شکل وچ نہ ہن، جے تک آر ڈی بینرجی، آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ہک افسر، 1919–20 وچ ایں ٹھیڑھ تے نہ آیا تے اینکوں ہک بدھسٹ سٹوپا (150–500 CE) سمجھا جیڑھا اتھاں موجود ہووݨ دا ڄاتا ویندا ہئی تے ہک فلنٹ سکریپر ملیا جیڑھے انہاں کوں مایں ٹھیڑھ دی قدیمت دا یقین ݙیوایا۔ ایندے نتیجے وچ موئنجو دڑو دی وسیع پیمانے تے کھدائی شروع تھئی، جیڑھی کے این ڈکشٹ دی نگرانی وچ 1924–25 تے جان مارشل دی نگرانی وچ 1925–26 وچ کیتی ڳئی۔ 1930 دے ݙہاکے وچ مارشل، ڈی کے ڈکشتار تے ارنسٹ میکے دی اڳواݨی وچ ایں ٹھیڑھ تے وݙی کھدائی کیتی ڳئی۔ 1945 وچ مورٹیمر وہیلر تے انہاں دے تربیت یافتہ، احمد حسن دانی تے ایف اے خان دے ذریعے مزید کھدائی کیتی ڳئی۔ 1964 تے 1965 وچ جارج ایف ڈیلز دے ذریعے آخری وݙی سیریز کھدائی کیتی ڳئی۔ 1965 دے بعد، کھدائی تے پابندی لڳا ݙتی ڳئی کیوں جو کھلے ڈھانچے کوں موسمی نقصان تھیندا پیا ہئی، تے ایندے بعد صرف بچاؤ کھدائی، سطحی سروے تے تحفظ دے منصوبے کرݨ دی اجازت ہئی۔ 1980 دے ݙہاکے وچ جرمن تے اطالوی سروے گروپاں، مائیکل جانسن تے ماریزیو ٹوسی دی قیادت وچ، موئنجو دڑو دے بارے وچ مزید معلومات حاصل کرݨ کیتے آثار قدیم دے گھٹ پٹ پھرول دے طریقے جیویں جو تعمیراتی دستاویزات، سطحی سروے، تے مقامی تحقیقات دے طریقے استعمال کیتے ڳئے ۔ 2015 وچ پاکستان دے نیشنل فنڈ فار موئنجو دڑو دے ذریعے کیتے ڳئے خشک کور ڈرلنگ توں پتہ لڳا جو ایہ ٹھیڑھ کھدائی تھئے علاقے توں وݙا ہے۔

تعمیرات تے شہری بنیادی ڈھانچہ

موئنجو دڑو دا منصوبہ بند لے آؤٹ ہے جیندے وچ سدھیاں لائناں تے تندیر وار عمارتاں ہن۔ زیادہ تر سلھاں تے گارے نال تعمیر کیتیاں ڳئیاں ہن کجھ وچ مٹی دی سلھاں تے لکڑ دے ڈھانچے شامل ہن۔ موئنجو دڑو دا احاطہ تقریباً 300 ہیکٹر ہے۔ آکسفورڈ ہینڈ بک آف سٹیز ان ورلڈ ہسٹری وچ تقریباً 40,000 دی آبادی دا کمزور اندازہ پیش کیتا ڳیا ہے۔

شہر دا وݙا سائز، تے عوامی عمارتاں تے سہولیات دی فراہمی، سماجی تنظیم دے ہک اعلیٰ سطح دی نشاندہی کریندی ہے۔ شہر کوں ݙو حصیاں وچ تقسیم کیتا ڳیا ہے، جیڑھے قلعہ تے تلویں شہر دے ناں نال ڄاتے ویندے ہن۔ قلعہ – مٹی دی اینٹاں دا ہک ٹٻہ تقریباً 39 فٹ بلند – جیڑھا عوامی غسل خانے، تقریباً 5,000 شہریاں کیتے ہک وݙی رہائشی عمارت، تے دو وݙے اجتماع ہال کوں سہارا ݙیندا ہئی۔ شہر وچ ہک مرکزی بازار ہئی، جیندے وچ ہک وݙا مرکزی کھوہ ہئی۔ انفرادی گھراں یا گھراں دے گروہاں کوں چھوٹے کھوہ توں پاݨی ملدا ہئی۔ نکاسی دے پاݨی کوں ڈھکے ہوئے نالیاں وچ موڑ ݙتا ویندا ہئی جیڑھے وݙے سڑکاں دے نال ہن۔ کجھ گھر، شئیت معزز رہائشیاں دے ہن ایویں کمرے رکھدے ہن جیویں جو اوہ دھاوݨ کیتے مخصوص ہن، تے ہک عمارت وچ ہک زیر زمین بٹھی ہئی شئیت گرم دھاوݨ کیتے ہئی۔ زیادہ تر گھراں وچ اندرونی اڳواڑ ہئی، جیندے وچ دروازے پاسے دیاں ڳلیاں وچ کھلدے ہن۔ کجھ عمارتاں وچ ݙو منزل ہن۔

وݙیاں عمارتاں

1950 وچ، سر مورٹیمر وہیلرموئنجو دڑو وچ ہک وݙی عمارت کوں "عظیم غلہ گھر" دے طور تے شناخت کیتا۔ ایں عمارت دی لکڑی دے وݙے ڈھانچے وچ دیواراں دے کجھ حصے غلہ ذخیرہ کرݨ دے کمرے لڳدے ہن، جنہاں وچ ہوا کیتے ڳتھے وی ہن تاں جو غلہ سکایا ونڄ سڳے۔ وہیلر دے مطابق غلہ دیہاتاں کنوں گاݙیاں دے ذریعے گھن آیا ویندا ہوسی تے سدھا انہاں کمریاں وچ لاتھا ویندا ہوسی۔ پر جوناتھن مارک کینوئر ایں "غلہ گھر" وچ غلہ دے کوئی ثبوت نہ ملݨ تے زور ݙتا جو ایں عمارت کوں "عظیم ہال" دا ناں ݙیوݨ زیادہ مناسب ہوسی، جیندا مقصد واضح کائنی۔ "عظیم غلہ گھر" دے نیڑے ہک وݙا تے نفیس عوامی غسل خانہ ہے، جیںکوں کݙاہیں "عظیم غسل خانہ" وی آکھا ویندے۔ ہک ستون دار صحن توں این٘دے وچ این٘جھے سلھاں نال بݨے ہوئے ٹٻ وچ لہݨ کیتے پوڑیاں ہن، جیڑھا بٹومن دی تہہ نال پاݨی روک بݨایا ڳیا ہائی۔ ایہ ٹٻ39 فٹ لمبا، 23 فٹ چوڑا تے 7.9 فٹ جھکا ہے۔ ایہ مذہبی طہارت کیتے ورتیا ویندا ہوسی۔ ٻیاں وݙیاں عمارتاں وچ ہک "ستون دار ہال" شامل ہے، جیڑھا جویں قسم دی مجلس گاہ ہوسی، تے "کالج ہال"، جیڑھا 78 کمریاں تے مشتمل عمارتاں دا ہک مجموعہ ہے تے خیال کیتا ویندے جو ایہ جویں پجاری دی رہائش گاہ ہائی۔

فصیلاں

موئنجو دڑو دے شہر دی فصیل نہ ہئی، پر مرکزی آبادی دے پچادھی پاسوں پہرے دے مینار تے لمے پاسوں دفاعی فصیلاں ہن۔ انہاں فصیلاں تے ٻئے وݙے سندھ وادی دے شہراں جیویں ہڑپہ دے ڈھانچے کوں ݙیکھ تے ایہ خیال کیتا ویندے جو موئنجو دڑو ہک انتظامی مرکز ہائی۔ ہڑپہ تے موئنجو دڑو دے تعمیراتی ڈھانچے تقریباً ہکو جیہے ہن، تے عام طور تے سندھ وادی دے ٻئے ٹھیڑھاں وانگوں زیادہ مضبوط فصیلاں نہ ہن۔ ایں ڳالھ توں واضح ہے جو سندھ وادی دے تمام ٹھیڑھاں دے شہری ڈھانچے ہکو جیہے ہن، جیڑھے کجھ سیاسی یا انتظامی مرکزیت دی نشاندہی کریندن، پر انتظامی مرکز دے دائرہ کار تے کم کرݨ دے طریقے واضح کائنی۔

پاݨی دی فراہمی تے کھوہ

موئنجو دڑو دی وسندی ہک نسبتاً چھوٹے عرصے وچ آباد کیتی ڳئی ہائی، جتھوں پاݨی دی فراہمی دا نظام تے کھوہ کجھ پہلے منصوبہ بند تعمیرات ہن۔ اڄ تک کیتی ڳئی کھدائی دے دوران، موئنجو دڑو وچ 700 کھوہ ملے ہن، نال ہی نکاسی آب تے دھاوݨ دے نظام وی موجود ہن۔ ایہ تعداد اوں وقت دیاں ٻیاں تہذیباں جیویں مصر یا میسوپوٹیمیا دے مقابلے وچ بے مثال ہے، تے کھوہاں دی تعداد ایہ ݙسیندی ہے جو ہر ترے گھراں دے پیچھوں ہک کھوہ ہائی۔ کھوہاں دی وݙی تعداد دی وجہ توں ایہ خیال کیتا ویندے جو رہائشی سالانہ بارش تے دریائے سندھ دے پاݨی تے انحصار کریندے ہن، جیڑھا ایں وسندی دے نیڑے وہندا ہائی، تے کھوہ شہر دے محاصرے دی صورت وچ وی طویل عرصے تک پاݨی فراہم کریندے ہن۔ انہاں کھوہاں دے بݨاوݨ تے ورتݨ دے دور کوں ݙیکھ تے ایہ ممکن ہے جو این٘دے تے ہڑپہ دے ٻئے ٹھیڑھاں تے ورتیا ڳیا گول سلھاں دا کھوہ دا ڈیزائن سندھ وادی دی تہذیب دی ایجاد ہے، کیوں جو اوں وقت میسوپوٹیمیا یا مصر وچ ایں ڈیزائن دا کوئی ثبوت کائنی، تے بعد وچ وی کائنی۔ ایں وسندی تے عمارتاں دا گندہ پاݨی تے فضلہ مرکزی نکاسی آب دے نظام دے ذریعے ٻاہر کڈھیا ویندا ہائی، جیڑھا ڳلیاں دے نال نال وہندا ہائی۔ ایہ نالے ڳلیاں دے نال نال ہووݨ دی وجہ توں زیادہ تر انسانی فضلے تے گندے پاݨی کوں ٻاہر کڈھݨ وچ موثر ہن، کیوں جو ایہ نالے فضلے کوں دریائے سندھ دے طرف گھن ویندے ہن۔

سیلاب تے دوبارہ تعمیر

شہر وچ وݙے پلیٹ فارم وی ہن، جیڑھے شئیت سیلاب توں بچا دے کیتے بݨائے ڳئے ہن۔ وہیلر دے ہک نظریے دے مطابق شہر وچ سیلاب آیا ہوسی تے مٹی نال اٹیج ڳیا ہوسی، شئیت چھی وار، تے بعد وچ ایں جاہ تے دوبارہ تعمیر کیتا ڳیا ہوسی۔ کجھ ماہرین آثار قدیمہ دے خیال وچ آخری لوڑھ جیڑھے شہر کوں مٹی دے سمندر وچ ٻݙایا ݙتا ہوسی، ایہ ایں وسندی دے ترک تھیوݨ دا سبب بݨیا ہوسی۔ گریگوری پوسہل پہلے ہن جنہاں ایہ نظریہ پیش کیتا جو سیلاب زمین دے زیادہ استعمال تے وسعت دی وجہ نال آیا ہائی، تے مٹی دا سیلاب ایں وسندی دے ترک تھیوݨ دا سبب کائنا ہائی۔ پوسہل دے مطابق مٹی دے سیلاب دی بجائے سال بھر چھوٹے سیلاب آوݨ تے زمین دیاں فصلاں، چرانداں تے سلھاں تے مٹی دے برتناں کیتے وسائل دے ختم تھیوݨ دی وجہ توں ایہ وسندی تباہ تھی ڳئی ہوسی۔

نمایاں نوادرات

کھدائی وچ ملݨ والیاں ٻہوں ساریاں چیزاں وچوں ٻیٹھے تے کھڑے مجسمے، تانبے تے پتھر دے اوزار، اُکریاں ہویاں مہراں، ترکڑی تے وٹے، سونے دے زیورات، تے ٻالاں دے کھیݙوݨے شامل ہن۔ تانبے تے کانسی دے ٻہوں سارے ٹکڑے، جیویں مجسمے تے پیالے ایں ٹھیڑھ توں ملے ہن، جیڑھے ݙسیندے ہن جو موئنجو دڑو دے رہائشی لوہے کوں پگھارݨ تے کانسی دے کم وچ ماہر ہن۔ ایں ٹھیڑھ تے ملݨ والے بٹھیاں کوں تانبے دے کم تے دھات کوں پگھارݨ کیتے ورتیا ویندا ہائی۔ ایں ٹھیڑھ دے اُبھے پوادھی حصے وچ سپیاں دے کم کرݨ دا ہک پورا حصہ وی موجود ہے۔ ایں ٹھیڑھ توں ملݨ والے تانبے دے نمایاں ٹکڑیاں وچ تانبے دیاں تختیاں شامل ہن جیڑھیاں غیر مترجم انڈس رسم الخط تے علامات دے نمونے رکھدیاں ہن۔ جݙاں جو رسم الخط دا ترجمہ اڄ تک کائنی تھیا، پر تختیاں تے ٻہوں ساریاں تصویراں ہک ٻئی تختی نال میل کھاندیاں ہن تے ݙوہیں انڈس زبان وچ ہکو جیہے لفظ لکھے ہن، جیویں مثال دے طور تے ترے تختیاں تے پہاڑی ٻکری دی تصویر تے پچھوں لکھے ڳئے لفظ ترے تختیاں تے ہکو جیہے ہن۔ ایں ٹھیڑھ توں مٹی دے برتن تے ٹیراکوٹا دے ٹکڑے وی ملے ہن، جنہاں وچ ٻہوں سارے برتناں وچ کیری دے ذخائر ہن، جیڑھے آثار قدیمہ دے ماہرین کوں ایہ یقین ݙیویندن جو انہاں کوں کیری رکھݨ یا گھر کوں گرم کرݨ کیتے ورتیا ویندا ہائی۔ ایہ ہیٹر یا انگیٹھیاں گھر کوں گرم کرݨ دے نال نال کھاݨا پکاوݨ یا چھاݨݨ دے کم وی آندے ہن، جݙاں جو ٻیاں دا خیال ہے جو انہاں کوں صرف گرم کرݨ کیتے ورتیا ویندا ہائی۔ موئنجو دڑو توں ملݨ والے نوادرات کوں پہلے لاہور میوزیم وچ رکھا ڳیا ہائی، پر بعد وچ انہاں کوں آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ہیڈ کوارٹر نویں دہلی منتقل کر ݙتا ڳیا، جتھاں ہک نواں "مرکزی شاہی میوزیم" برطانوی راڄ دے نویں دارالحکومت کیتے منصوبہ بند کیتا ڳیا ہائی، جتھاں کم از کم کجھ چنیدہ نوادرات کوں نمائش کیتے رکھیا ونڄے۔ ایہ واضح تھی ڳیا جو ہندوستان دی آزادی نیڑے ہے، پر ہندوستان دی تقسیم دا اندازہ عمل دے آخر تک کائنی تھیا۔ نویں پاکستانی حکام اپݨے علاقے توں کھدائی وچ ملݨ والے ہڑپہ دے نوادرات دی واپسی دی درخواست کیتی، پر ہندوستانی حکام انکار کر ݙتا۔ آخر کار ہک معاہدہ تھیا، جیندے مطابق کل 12,000 نوادرات (زیادہ تر مٹی دے برتناں دے ٹکڑے) کوں ݙوہاں ملکاں وچ برابر ونڈ ݙتا ڳیا۔ کجھ صورتاں وچ ایہ ونڈݨ بالکل لفظی ہائی، جیویں کجھ ہار تے موتیاں کوں ݙو حصیاں وچ ونڈ ݙتا ڳیا۔ ݙو سبھ توں مشہور مجسمیاں دی صورت وچ، پاکستان پجاری بادشاہ دی درخواست کیتی تے این٘کوں مل ڳیا، جݙاں جو ہندوستان چھوٹی رقاصہ تے زناور والی مہر اپݨے کول رکھ گھدی۔ موئنجو دڑو توں ملݨ والے زیادہ تر نوادرات ہندوستان وچ نیشنل میوزیم آف انڈیا، نویں دہلی وچ رکھے ڳئے ہن تے جیڑھے پاکستان کوں واپس کیتے ڳئے او نیشنل میوزیم آف پاکستان، کراچی وچ رکھے ڳئے ہن، جݙاں جو ٻہوں سارے نوادرات ہݨ موئنجو دڑو وچ قائم میوزیم وچ وی موجود ہن۔ 1939 وچ آثار قدیمہ دے سروے آف انڈیا دے ڈائریکٹر جنرل دے ذریعے ایں ٹھیڑھ توں کھدائی وچ ملݨ والے نوادرات دے ہک چھوٹے نمائندہ گروپ کوں برٹش میوزیم منتقل کر ݙتا ڳیا۔

مادر دیوی مورتی

مادر دیوی دی مورتی 1931 وچ جان مارشل دے ذریعے دریافت تھئی ایہ مورتی کجھ خصوصیات دی نقل کریندی ہے جیڑھیاں مادر دیوی دے عقیدے نال میل کھاندیاں ہن، جیویں ٻہوں ساریاں قدیم پوادھی تہذیباں وچ عام ہائی۔ ہڑپہ دے ثقافت تے مذہب وچ عورتاں دے مجسمے تے مورتیاں کوں ݙٹھا ڳیا ہے، جیویں مارشل دی کھدائی وچ ٻہوں ساریاں زنانیاں دے مجسمے ملے ہن۔ مارشل دے مطابق انہاں مورتیاں کوں صحیح طریقے نال درجہ بند کائنی کیتا ڳیا۔ انہاں وچوں ہک مورتی 18.7 سینٹی میٹر لمبی ہے تے ہݨ نیشنل میوزیم آف پاکستان کراچی وچ نمائش کیتے رکھی ڳئی ہے۔ مورتیاں تے ظاہر تھیوݨ والی بارآوری تے مادریت دے پہلو کوں زنانی جنسی اعضا دے ذریعے پیش کیتا ڳیا ہے، جیڑھے تقریباً مبالغہ آمیز انداز وچ پیش کیتے ڳئے ہن، جیویں مارشل دا آکھݨ ہے جو ایہ مورتیاں دیوی کوں پیش کیتے ونڄݨ والی قربانیاں ہن، دیوی دی شبیہہ دی نمائندگی کرݨ والیاں مورتیاں کائنی۔ مورتیاں دیاں والیاں، جسمانی تناسب، سر دے زیورات تے زیورات دی منفرد خصوصیات دی وجہ توں ایہ نظریات موجود ہن جو ایہ مورتیاں دراصل عورتیں دی نمائندگی کریندیاں ہن۔ شیرین رتنگر دا نظریہ ہے جو انہاں دی منفرد خصوصیات تے ٹھیڑھ دے مختلف حصیاں وچ ملݨ دی وجہ توں ایہ عام گھریلو عورتاں دی مورتیاں ہن، جیڑھے انہاں کوں رسم و رواج یا علاج دی تقریبات وچ استعمال کرݨ کیتے بݨوایا ہوسی۔

رقاصہ

ہک کانسی دا مجسمہ جیڑھا "رقاصہ" دے ناں نال مشہور ہے، 10.5 سینٹی میٹر (4.1 انچ) لمبا تے تقریباً 4,500 سال پراݨا ہے، 1926 وچ موئنجو دڑو دے 'ایچ آر ایریا' وچ ملا ہائی؛ ایہ ہݨ نیشنل میوزیم، نویں دہلی وچ موجود ہے۔ 1973 وچ برطانوی ماہر آثار قدیمہ مورٹیمر وہیلرایں مجسمے کوں اپݨا پسندیدہ مجسمہ قرار ݙتا: "میں سمجھدا ہاں جو او تقریباً پندرہ سال دی ہوسی، اتنی توں زیادہ کائنی، پر او اوتھاں کھڑی ہے تے اوندی ٻانہہ تے چوڑیاں ہن تے ٻیا کجھ کائنی۔ ہک نینگر عورت، ایں لمحے کیتے، خود تے دنیا تے پورا بھروسہ رکھدی ہے۔ میرے خیال وچ، دنیا وچ اوندے جیہاں کجھ کائنی۔" موئنجو دڑو دے ٻئے ماہر آثار قدیمہ جان مارشل ایں مجسمے کوں ایویں بیان کیتا: "ہک نوجوان چھوکری، اوندے ہتھ اوندے کولھے تے ہک نیم گستاخانہ انداز وچ، تے اوندے پیر تے پیر موسیقی دی تال تے حرکت کریندے پئے ہن۔" ماہر آثار قدیمہ گریگوری پوسہل ایں مجسمے دے بارے وچ آکھیا، "اساں ایں ڳالھ تے یقین نہیں کر سڳدے جو او رقاصہ ہائی، پر او اوندے کم وچ ماہر ہائی تے این٘دا اونکوں پتہ ہائی۔" ایہ مجسمہ سندھ وادی تہذیب دے بارے وچ ݙو اہم ڳالھیں دا پتہ ݙیندے: پہلی، اوہ دھات کوں ملاوݨ، ٹھوس شکل ݙیوݨ تے دھات دے نال کم کرݨ دے جدید طریقے ڄاݨدے ہن، تے ݙوجھی، تفریح، خاص طور تے رقص، ایں تہذیب دا حصہ ہائی۔

پجاری بادشاہ

1927 وچ، ہک بیٹھے ہوئے مرد دا پتھر دا مجسمہ ہک عمارت وچ ملا ہائی جیڑھی غیر معمولی طور تے سجاوٹی سلھاں نال بݨائی ڳئی ہائی تے اوندے وچ دیوار دا ہک طاق ہائی۔ بھانویں جو ایں ڳالھ دا کوئی ثبوت کائنی جو پجاری یا بادشاہ موئنجو دڑو تے حکومت کریندے ہن، پر ماہرین آثار قدیمہ ایں باوقار مجسمے کوں "پجاری بادشاہ" دا ناں ݙتا۔ ایہ مجسمہ 17.5 سینٹی میٹر (6.9 انچ) لمبا ہے تے ہک صاف داڑھی والے مرد کوں ݙکھیندے، جیندے کن چھدے ہوئے ہن تے سر تے ہک پٹی ہے، جیڑھی شئیت کݙاہیں ہک نفیس والیاں یا سر دے زیور دا باقی ماندہ حصہ ہے۔ اوندے وال پچھوں ڳوندھئے ہوئے ہن۔ او ہک بازو بند پاتے تے ہک اجرک پاتی ہوئی ہے، ہک دائرہ تے ݙو دائریاں دے نشانات ہن، جیڑھے لال رنگ دے نشانات ݙکھیندن۔ اوندیاں اکھیں شئیت اصل وچ جڑے ہوئے ہن۔

زناور والی مہر

ایں ٹھیڑھ توں ملݨ والی ہک مہر تے ہک ٻیٹھے ہوئے، ٻہوں کروٹیں والے تے ممکنہ طور تے مردانہ عضو والے شخص دی تصویر ہے جینکوں زناور ویڑھی کھڑے ہن۔ کجھ ماہر ایں شخص کوں یوگی سمجھدن، جݙاں جو ٻئے ایںکوں "زناوراں دا مالک" تے ترائے سراں والا "پروٹو شیو" سمجھدن۔

ست لڑیا ہار

سر مورٹیمر وہیلر ایں نوادرات توں خاص طور تے متاثر ہن، اوندا خیال ہائی جو ایہ کم از کم 4,500 سال پراݨا ہے۔ ایہ ہار ہک ایس شکل والی کلپ نال بݨا ہویا ہے جیندے وچ ست لڑیاں ہن، ہر ہک 4 فٹ توں زیادہ لمبی ہے، تے کانسی دے موتیاں نال بݨی ہوئی ہے جیڑھیاں ݙوہیں ٻانہواں کوں جڑی کم کاری نال جوڑیندن۔ ہر لڑی وچ 220 توں 230 تک کثیر الجہتی موتی ہن، تے کل ملا کے تقریباً 1,600 موتی ہن۔ ایہ ہار کل ملا کے تقریباً 250 گرام وزن دا ہے تے ہݨ ہندوستان دے ہک نجی مجموعے وچ موجود ہے۔

موئنجو دڑو دا پیمانہ

سندھ وادی دی تہذیب ہاتھی ݙند دے پیمانے استعمال کیتے ہن جیڑھے 1500 ق م دے نیڑے لمبائی ناپݨ کیتے ورتے ویندے ہن۔ موئنجو دڑو دا پیمانہ 34 ملی میٹر (1.32 انچ) دے برابر یونٹاں وچ ونڈیا ہویا ہے تے انہاں کوں اعشاریہ ذیلی تقسیم وچ وݙی درستگی نال نشان لاتا ڳیا ہے، تقریباً 0.13 ملی میٹر (0.005 انچ) تک۔ لوتھل (2400 ق م) وچ ملا ہویا ہک پیمانہ تقریباً 1.6 ملی میٹر (1⁄16 انچ) تک درست ہے۔ پیمانے تے اعشاریہ تقسیم قابل ذکر ہے، کیوں جو ایہ جدید میٹرک نظام توں 3000 سال یا اوندے توں وی پہلے دا ہے۔ استعمال تھیوݨ والے بنیادی یونٹ کوں انگولا (انڳل) آکھیا ویندا ہائی تے ایہ تقریباً 17 ملی میٹر ہے۔ کھدائی وچ ملا ہویا سپی دا ہک ٹکڑا وݙی درستگی نال کٹیا ہویا ہے جیڑھے تے لکیراں 6.7 ملی میٹر (0.264 انچ) دے فاصلے تے ہن۔ ایں علاقے وچ ملݨ والیاں قدیم سلھاں دے ابعاد انہاں یونٹاں نال میل کھاندن۔

محفوظیت تے موجودہ حالت

بحالی کیتے فنڈنگ دا ہک ابتدائی معاہدہ 27 مئی 1980 کوں یونیسکو دے ذریعے پیرس وچ تھیا۔ ٻہوں ساریاں ٻیاں ملکاں ایں منصوبے وچ حصہ پاتا:

ملکاں دی شراکت امریکی ڈالر وچ

آسٹریلیا، 62,650.00 ۔ بحرین، 3,000.00 ۔ کیمرون، 1,000.00 ۔ مصر، 63,889.60 ۔ جرمنی، 375,939.85 ۔ ہندوستان ، 49,494.95 ۔ عراق، 9,781.00 ۔ جاپان، 200,000.00 ۔ کویت، 3,000.00 ۔ مالٹا، 275.82 ۔ ماریشس، 2,072.50 ۔ نائجیریا، 8,130.00 ۔ سعودی عرب ، 58,993.63 ۔ سری لنکا، 1,562.50 ۔ تنزانیہ ، 1,000.00 امریکی ڈالر۔

موئنجو دڑو کیتے محفوظیت دا کم دسمبر 1996 وچ معطل تھی ڳیا ہائی جݙاں پاکستانی حکومت تے بین الاقوامی تنظیماں دی طرفوں فنڈنگ رک ڳئی ہائی۔ ٹھیڑھ دی بحالی دا کم یونیسکو دے ذریعے دستیاب فنڈز دے استعمال نال اپریل 1997 وچ دوبارہ شروع تھیا۔ 20 سالہ فنڈنگ پلان وچ ٹھیڑھ تے کھڑے ڈھانچیاں کوں سیلاب توں بچاوݨ کیتے 10 ملین ڈالر فراہم کیتے ڳئے۔ 2011 وچ، ٹھیڑھ دی محفوظیت دی ذمہ داری سندھ حکومت کوں منتقل کر ݙتی ڳئی۔

فی الحال ایہ ٹھیڑھ زیر زمین پاݨی دی نمکینی تے غلط بحالی دی وجہ توں خطرے وچ ہے۔ ٻہوں ساریاں دیواراں پہلے ہی ڈھہہ چکیاں ہن، جݙاں جو ٻیاں زمین توں ٻہوں تلے توں ترٹݨ لڳیاں ہن۔ 2012 وچ پاکستانی ماہرین آثار قدیمہ خبردار کیتا جو اگر بہتر تحفظاتی اقدامات نہ کیتے ڳئے تاں ایہ ٹھیڑھ 2030 تک غائب تھی سڳدا ہے۔

2014 سندھ فیسٹیول

موئنجو دڑو دا ٹھیڑھ جنوری 2014 وچ مزید خطرے وچ پے ڳیا ہائی، جݙاں پاکستان پیپلز پارٹی دے بلاول بھٹو زرداری ایں ٹھیڑھ کوں سندھ فیسٹیول دی افتتاحی تقریب کیتے چݨیا۔ ایں ڳالھ نال ٹھیڑھ کوں مشینری دے آپریشنز بشمول کھدائی تے ڈرلنگ، دا سامݨا کرݨا پیا۔ پنجاب یونیورسٹی دے شعبہ آثار قدیمہ دے سربراہ فرزند مسیح خبردار کیتا جو ایہ سرگرمی اینٹیکوئٹی ایکٹ دے تحت ممنوع ہے ایہ آہدے ہوئے جو "تساں آثار قدیمہ دے ٹھیڑھ تے ہک کیل وی نہیں ٹھوک سڳدے۔" 31 جنوری 2014 کوں سندھ ہائی کورٹ وچ ہک کیس درج کیتا ڳیا تاں جو سندھ حکومت کوں ایں تقریب کوں جاری رکھݨ توں روکیا ونڄ سڳے۔ قومی تے بین الاقوامی مورخین تے تعلیمی ماہرین دی تمام تر مخالفت دے باوجود فیسٹیول تاریخی ٹھیڑھ تے منعقد کیتا ڳیا۔

موسم

موئنجو دڑو دا گرم صحرائی موسم ہے جیڑھا انتہائی گرم گرمیاں تے معتدل سردیاں نال مشخص ہے۔ سب توں زیادہ درجہ حرارت 53.7 °C (128.7 °F) ہے، جیڑھا مئی 2010 وچ ریکارڈ کیتا ڳیا، تے سب توں گھٹ درجہ حرارت −5.4 °C (22.3 °F) ہے، جیڑھا جنوری 2006 وچ ریکارڈ کیتا ڳیا۔ بارش گھٹ ہے تے زیادہ تر مون سون دے موسم (جولائی–ستمبر) وچ تھیندی ہے۔ موئنجو دڑو دی سالانہ اوسط بارش 100.1 ملی میٹر ہے تے زیادہ تر مون سون دے موسم وچ تھیندی ہے۔ سب توں زیادہ سالانہ بارش 1023.8 ملی میٹر ہے، جیڑھی 2022 وچ ریکارڈ کیتی ڳئی، تے سب توں گھٹ سالانہ بارش 10 ملی میٹر ہے، جیڑھی 1987 وچ ریکارڈ کیتی ڳئی ہئی۔