ملتان دی قدیم ترین سلطنت

ہک ویلے ملتان دی قدیم ترین سلطنت تے مغلیہ عہد اچ ہندوستان دا وݙا صوبہ ہا ، پر اڄ صرف ہک ڈویژن ، ہک ضلع ،ہک شہرہے۔ ڈویژن دا رقبہ 24ہزار 827مربع میل ہے۔ تے آبادی 1981ء دی مردم شماری دے مطابق ہک کروڑ 27لکھ توں ودھ ہئی۔ ہُݨ اے ڈویژن چار ضلعیاں تے مشتمل ہے یعنی وہاڑی، ملتان، خانیوال، تے لودھراں۔ ملتان ڈویژن کوں اے فخر حاصل ہے جو پنجاب دی کپاہ دی پیداوار دا 60فیصد تے کݨڑک دی پیداوار دا 35فیصد مہیا کریندے۔ مصنوعی کھاد وی ایں ڈویژن دی اہم صنعت ہے۔ دریائے سندھ، چناب، راوی تے ستلج ایں ڈویژن دے وسیع علاقے کوں نہ صرف پاݨی ݙیندن بلکہ عوام دی غذائی ضرورت سانگے مچھی وی ݙیندن۔ مچھی دی پیداوار دا تخمینہ 70ہزار مݨ سالانہ ہے۔ ملتان ڈویژن برعظیم دیاں گاٖواں، منجھاں دی مشہور نسلاں ساہی وال، راوی تے نیل اتھاں ٻہوں ملدین۔صوبے دے کھیر ݙیوݨ آلے بہترین جانوراںدا 35فیصدایں ڈویژن اچ ہے۔ پاکستان اچ سب توں ودھ امب دے باغ وی ایں ڈویژن اچ ہن۔

ملتان ضلع دے شمال اچ ضلع جھنگ، مشرق اچ خانیوال تے وہاڑی دے اضلاع، جنوب اچ بہاول پور تے مغرب اچ مظفرگڑھ دے اضلاع واقع ہن۔ دریائے ستلج ایکوں بہاول پور توں تے دریائے چناب ضلع مظفر گڑھ توں انج کریندن۔ ضلع ملتان ترائے تحصیلاں تے مشتمل ہے۔ کبیروالا، شجاع آباد تے ملتان۔ ضلع دا رقبہ 10ہزار 8سو مربع تے آبادی 1981ء دی مردم شماری دے مطابق 40لکھ68ہزار ہئی۔ آبادی اچ ودھارے دی شرح 3.13فیصد سالانہ ہے۔ 73فیصد لوگ دیہات اچ رہندن۔ ضلع اچ 1629 دیہات ہن۔ امب ،ککر، شیشم، ٻوہڑ تے کھجوراں دے درخت عام ہن۔ جنگلاں دا رقبہ 9327ایکڑ ہے۔ علاقے دی اراضی کوں سیراب کرݨ سانگے ترائے دریاواں راوی، ستلج تے چناب توں نہراں کݙھیاں ڳیاں ہن۔زرعی پیداوار اچ کݨڑک، کپاہ، چاول تے گنا قابل ذکر ہن۔ امب، سنگترہ، نبوں، انار تے کھجور اہم پھل ہن۔ ضلع اچ 34وݙے صنعتی یونٹ ہن۔ ضلع اچ پکیاں سڑکاں دا جال وچھیا ہویا ہے۔ریلوے توں وی ضلع دے اہم شہر تے قصبے آپت اچ ملئے ہوئے ہن۔ سید، قریشی، سیال، ارائیں، کمبوہ، پٹھاݨ ، جٹ ، تے راجپوت ضلع دی مشہور قوماں ہن۔

ملتان شہر نہ صرف پاکستان بلکہ جنوبی ایشیاء دا سب توں قدیم شہر ہے۔ ماضی اچ اے شہر سنبھاپورہ، باغا پورہ، لنبھا پورہ، تے مولاس دے ناواں نال وی سݙیا ویندا ہئی۔ آکھیا ویندے جو ایندا ناں اتھاں دے قدیم قبیلے مل یا ملی دی نسبت نال ملتان پیا۔ ملتان دا ذکر شاہنامہ فردوسی اچ وی ہے جیندے اچ ایں لکھیا ہویا ہے جو اے شہر 6سو سال پہلے قبل مسیح اچ ہک صوبہ  ہا۔ ہندواں دی روایات دے مطابق ملتان انہاں دی دیوی تے دیوتاواں دا مسکن ریہا ہے۔ ایندی مستند تاریخ سکندر اعظم دے حملے نال ملدی ہے جیڑھا 350قبل مسیح اچ تھیا۔ جنرل الیگزنڈر کننگھم نے 1953ء تے 1964ء اچ کھٹائی دے بعد جیڑھے آثار قدیمہ لبھیے، انہاں توں ثابت تھیندے جو 8سو سال پہلے مسیح اچ ملتان وادی سندھ دا ہک اہم زرخیز باثروت حصہ تے تہذیب و ثقافت دا وݙا مرکز ریہا ہے۔ راجا چچ سندھ تے ملتان دا حکمران ہا۔ ایندی حیاتی اچ چینی سیاح ہیواں سوانگ ملتان آیا تے ایں نے ایں شہر دی عظمت دا تفصیل نال ذکر کیتا۔ بعض مورخین ملتان کوں کئی لکھ سال پراݨا شہر قرار ݙیندن۔ قلعہ کہنہ دی کھٹائی نال جیڑھیاں شئیں برآمد تھیاں انہاں توں ایں امر دی تصدیق تھیندی ہے جو ملتان ہڑپہ تے موئن جو دڑو اے ہکو زمانے اچ یعنی تقریباًترائے ہزار پہلے مسیح اچ تہذیب و تمدن دے ہم عصر مراکز ہن تے ایں زمانے اچ ملتان کوں ہک وݙا تجارتی مرکز ہووݨ دی شہرت وی حاصل ہئی۔

آکھدن جو دریائے راوی کہیں زمانے اُوں جاہ وہندا ہا جتھاں ہُݨ پُراݨا شہر آباد ہے۔ ٻوہڑ گیٹ دے نیڑے توں تے چوک بازار دے اَدھ اِچ ایں جاہ توں گزردا ہا ۔جتھاں ہُݨ مسجد ولی محمد ہے ۔ وَل ہولے ہولے دریا رستہ تبدیل کیتا تے اِتھاں توں پرے چلے ڳیا ۔ دریا دے کنارے ہک وستی آباد ہئی ناں اوندا میسان ہا  جو مول استھان ، مالی استھان تے ہولے ہولے ملتان تھی ڳیا ۔ 1897تئیں اینکوں مولتان اِی آکھیا ویندا ہا کہیں دانشور صوتی آہنگ بہتر بݨاوݨ کیتے ایندی ’’وائو‘‘ ختم کیتی تے ایہ ملتان بݨ ڳیا ۔ ساڈھے پنج ہزار سال پہلے دریا کنارے وسائی ونڄݨ والی وستی میسان دے مولتان تے وَل ملتان تک دا سفر کیویں طے کیتا ایندی روداد اساکوں تاریخ دی کتاباں توں ملدی ہے ۔

ملتان ماء بہ جنت اعلیٰ برابر است

آہستہ پا بنہ کہ مَلک سجدہ می کنند

اولیاء دی سرزمین ۔ ساڈھے پنج ہزار سال دی تاریخ رکھݨ والا دنیا دا واحد شہر ہے جہڑا ہک دفعہ آباد تھیا تے وَل کوئی اینکوں برباد نہ کر سڳیا ۔ کئی حملہ آور اَئے ، آفتاں آئیاں ، امراض پھٹیے مگر ملتان اپݨا وجود برقرار رکھیا۔

حوالہ

کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء