ملتان تے علویاں دی حکومت

علویاں نے ١٥٢ ہجری کنوں ٣٧٣ ہجری تئیں یعنی ٢٢١ ورھیں تئیں ملتان اُتے حکومت کِیتی۔

ملتان تے علویاں دی حکومت

جمال الدین احمد بن علی داؤدی نے آپݨی مشہور تصنیف "عمدۃ المطالب" وِچ ملتان اُتے علویاں دی حکومت دا ذِکر کِیتا ہِے۔ اُوہ لکھین٘دِن جو جہڑیلے انّھاں کوں حجاز وِچ خطرہ نظریا تاں اُوہ آپݨے ٹٻّر دے تیرھاں لوکاں دے نال کُجھ ݙیہاڑیاں تئیں گھراں وِچ لُکّے ریہے وَل موقع مِلّن تے ملتان کَن بَھڄ آئے۔ انّھاں دے آوݨ تے ملتان آلیاں نے ݙاڈھی خوشی دا اظہار کِیتا۔ ہِک وݙّی جماعت انّھاں دے نال تھی ڳئی۔ آخر کار ایہ لوک شہر اُتے قابض تھی ڳئے اَتے انّھاں دے ناں دا خطبہ پڑھا ڳِیا۔ صاحب عمدۃ المطالب لکھین٘دے ہِن جو ہُݨ تئیں ملتان دی حکومت اُنّھاں دے ٹٻّر وِچ چلی آندی ہِے۔ "حتی ملکہ و خوطب بالملک و ملک اولادہٗ ھناک" عمدۃ المطالب دے مؤلف نے ایہ وی لکھیا ہِے جو انّھاں دی اَل حد درجے ڈھیر تھئی اَتے بقول ابو الیقظان انّھاں وِچوں اکثر نے اسماعیلی مشرب اختیار کر گِھدّا اَتے انّھاں دی ٻولی ہندی تھی ڳئی۔ منھم ملوک و امراء و علماء و نسابون و اکثرھم علی رَأیِ الاِسمٰعیلیّۃِ و لِسَانھم ھندی۔ علامہ سید عبد الحی حسنی آپݨی مشہور کتاب نزہتہ الخواطر وِچ لکھین٘دے ہِن جو پہلے علوی بزرگ جنّھاں نے حجاز کنوں ہجرت فرما تے ملتان کوں آپݨاں وطن بݨایا اوہ جعفر بن محمد بن عبداللہ بن محمد بن عمر الاطرف بن علی بن ابی طالب ہَن۔ انّھاں نے ملتان اُتے قبضہ کِیتا، آپݨے ناں دا خطبہ پڑھوایا اَتے وَل انّھاں دی اَل ٣٦٤ تئیں ملتان اُتے حکمران رہی۔ انّھاں دی اَل وِچ بقول ابن خداع ٤٨ پُتر ہَن۔ بقول بیہقی ٨٠ ہَن، اَتے بقولِ شیخ مشرف آبادی ایہ ڳِݨَتری ٥٠/٦٠ دے نیڑے تیڑے ہَئی۔ ابو الیقظان اِیں بارے وِچ ڈھیر صحیح معلومات رکھین٘دے ہَن، اُوہ اِنّھاں دی ڳِݨَتری ٻہوں ڈھیر ݙسین٘دے ہَن۔ انّھاں وِچ بادشاہ وی ہَن، علماء اَتے نسّاب وی ہَن، انّھاں وِچوں اکثر اسماعیلی مسلک دے مَنّݨ آلے ہَن ۔ جمال الدین احمد صاحب دی اِیں عبارت نال تلّے ݙتّے ڳئے نتیجے نِکلدے ہِن:

1. علوی ٹٻّر نے ساریاں کنوں پہلاں جعفر بن محمد ملتان آئے ہَن۔
2. ملتان آلیاں نے انّھاں کوں آپݨاں باشاہ مَن گِھدّا ہَئی۔
3. انّھاں دی اَل ٣٦٤ہجری تئیں ملتان اُتے حکومت کرین٘دی رہی۔
4. انّھاں وِچّوں اکثر اسماعیلی مسلک دے مَنّݨ آلے ہَن۔

شجرے اُتے غور کرݨ نال پتہ لڳدا ہِے جو حضرت جعفر مولائے کائنات حضرت علی کرمّ اللہ وجہہ دی پنڄویں پُشت وِچ اولاد ہَن۔ اَتے اِیہ زمانہ ہارون الرشید دا ای تھی سڳدا ہِے۔ پتہ لڳدا ہِے جو محمد بن عدی گورنر سندھ جہڑیلے ملتان اُتے قبضہ کرݨ کِیتے اَپڑیا تاں اِتّھاں حضرت جعفر بن محمد علوی آپݨی پوزیشن مضبوط بݨا چُکّے ہَن۔ اہلِ ملتان نے محمد بن عدی دے مقابلے وِچ انّھاں دی مدد کِیتی اَتے اِیہ محمد بن عدی اُتے غالب آئے اَتے اُون٘دے بعد بنو سامہ دا عروج تئیں ایہ ٹٻّر ملتان اُتے حکومت کرین٘دا ریہا۔ پَر افسوس ہِے جو سوائے جمال الدین احمد دے کئیں مؤرخ نے علویاں دی حکومت دا ذِکر نِھیں کِیتا۔ البتہ ضلع ملتان وِچ علویاں دا وجود اِیں دعوے دا مصدق اَتے موید ضرور ہِے۔ دیہات وِچ علوی ڈِھڳ ڳِݨَتری وِچ اَباد ہِن، کِتھائیں اِیہ لوّظ وِڳڑ تے آلوی بݨ ڳِیا ہِے۔ کُجھ قرائن اِیں امر دی نشاندہی کرین٘دے ہِن جو آپ امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی وی علوی قریشی ہَن۔ ایہ لوّظ سامی نئیں بلکہ شامی ہِے۔ بنو امیہ دے مُک ون٘ڄݨ تے جہڑیلے بنو عباس نے بغداد کوں آپݨی طاقت دا من٘بّا بݨایا اَتے حجاز ساداتِ کرام کِیتے امن دی جاء نہ ریہا تاں اُنّھاں نے شام دا رُخ کِیتا۔ ایہ وی تھی سڳدا ہِے جو حضرت محمد بن عبد اللہ ارضِ پاک کنوں شام منتقل تھئے ہووِن اَتے وَل اُنّھاں دی اَل نے اُتّھاں وی حیاتی خطرے وِچ محسوس کرین٘دے ہوئے ملتان دا رُخ کِیتا ہووے! تاریخ دان آپ وی بنو سامہ دے ابتدائی حالات کنوں بے خبر ہِن۔ تہوں سید ابو ظفر ندوی تاریخ سندھ وِچ لکھین٘دے ہِن جو:- "٢٩٠ ہجری وِچ ابن رستہ نے آپݨی کتاب وِچ لِکھیا ہِے جو اُوں ویلے ملتان وِچ بنو منبہ دی حکومت ہِے۔ پس سوال ایہ ہِے جو بنو منبہ دی حکومت کݙݨ کنوں شروع تَھئی۔" وَل آپ ای تخمین و قیاس نال کَم گِھندے ہوئے آہدے ہِن جو:- "میݙا وِچار ہِے جو محمد بن قاسم دے بعد سندھ وِچ جہڑی خرابی پھیلی اُون٘دے کنوں فَیدہ چاء تے امیر داؤد نصر بن ولید عمانی نے خود مختار حکومت قائم کر گِھدّی۔" وَل امیر داؤد عمانی اَتے بنو سامہ دا ݙانڈا اِیں طرح نال رلایا ہِے:- "امیر داؤد عمانی نسل دا ہَئی اَتے عمان وِچ بنو سامہ ڈھیر مُد کنوں رہندے ہَن اِیں کِیتے ڄیکر اِیہ دعویٰ کِیتا ون٘ڄے جو داؤد ای دی نسل ٣٧٥ہجری تئیں ملتان وِچ بنو منبہ دے ناں نال حکومت کرین٘دی رہی تاں غیر موزوں ڳالھ نہ ہوسی۔ کیوں جو اُون٘دے خلاف کوئی دلیل میݙی نظروں نِھیں لنگھی۔" اِین٘دے کنوں وݙّا ثبوت ٻِیا کیا تھی سڳدا ہِے جو مولانا سید عبد الحی حسنی نزہتہ الخواطر، جلد اوّل وِچ صاف طور تے لکھین٘دے ہِن جو:- "جعفر بن محمد بن عبد اللہ بن محمد بن عمر الاطراف بن علی بن ابی طالب نے ملتان اُتے قبضہ کِیتا۔ آپݨے ناں دا خطبہ پڑھوایا اَتے وَل انّھاں دی اَل، در اَل ٣٦٤ہجری تئیں ملتان اُتے حکمران رہی۔ انّھاں وِچّوں اکثر اسماعیلی مشرب دے ہَن۔" اساݙی تحقیق ایہ ہِے جو ملتان دی پہلی حکومت جہڑی وی ہَئی، اُوہ ہشام بن عمرو تغلبی دے حملے تے مُک ڳئی ہَئی۔ ایہو زمانہ حضرت جعفر بن محمد علوی دی آمد دا ہِے۔ اُوں نے ملتان اُتے قبضہ کر تے خود مختاری دا اعلان کر ݙِتّا۔ محمد بن عدی آیا تاں اُوکوں وی مار کُٹ تے بھڄا ݙِتّا اَتے وَل ٣٧٣ ہجری تئیں کئیں ٻئے دی مداخلت مُتّوں اِیں مُلک اُتے حکومت کرین٘دے ریہے۔ ١٥٢ ہجری کنوں ٣٧٣ ہجری تئیں ٢٢١ ورھیں بݨدے ہِن۔ مقدسی علویاں دے آخری دور وِچ ملتان آیا ہَئی اُوہ لکھین٘دا ہِے جو "اِتّھاں غلّہ سستا ہِے، مکان چنڳے ہِن، ڈھیر عمارتاں ساگوان دی لکِّڑ دیاں ہِن اَتے اکثر مکان کئی منزلاں دے ہِن، انّھاں لوکاں وِچ زَناہ کائے نِھیں۔"

اسماعیلی

علوی اسماعیلی کیوں بݨے؟ اِین٘دی وی وجہ ہِے۔ حضرت امام جعفر صادقؓ دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ کنوں بعد شیعاں دے ݙُو فرقے تھی ڳئے ہَن۔ ہِک نے سیّدنا حضرت موسیٰ کاظم علیہ السلام بن سیّدنا امام جعفر صادق علیہ السلام کوں امام اَتے جانشین مَن گِھدّا اَتے ݙُوجھے نے سیّدنا اسماعیل بن امام جعفر صادق علیہ السلام کوں حضرت سیّدنا اسماعیل علیہ السلام دے بعد اُنّھاں دے پُتر سیّدنا حضرت محمد وَل سیّدنا حضرت احمد رضی ول سَیّدنا حضرت محمد تقی الحبیب، انّھاں دے بعد سیّدنا حسین الرضی اَتے انّھاں خلیفہ سیّدنا امام عبد اللہ (عبید اللہ المہدی) تھئے جِنّھاں نے افریقہ وِچ سلطنت فاطمیہ دا ایرا پاتا۔ ایہو فرقہ اسماعیلیہ اکھوِین٘دا ہِے۔ علوی بنو عباس کنوں خائف ہَن۔ انّھاں کوں ݙُوجھی طاقت صرف اسماعیلیہ ای نطر آئی جان تے مال اَتے ناموس دی راکھی کِیتے اسماعیلیاں کَن مائل تھی ڳئے۔ عبد اللہ المہدی نے جِتّھاں سارے اسلامی مُلکاں وِچ آپݨے داعی گَھلّے ہَن اُتّھاں ٢٧٠ ہجری وِچ نِرمانہ عبد اللہ بن عمر ہیاری ہِک داعی ہشیم ناویں سندھ کَن ٹوریا۔ ایہ سندھ وِچ اسماعیلیاں دا پہلا داعی ہِے۔ انّھاں دا مرکز اُوں ویلے شام دی ہِک جاء سلمیہ وِچ ہَئی۔ سارے احکام اُوں جاء کنوں جاری تِھین٘دے ہَن۔ مہدی نے جہڑیلے افریقہ اُتے تسلّط حاصل کر گِھدّا تاں قیروان اَتے وَل مہدیہ مرکز تھی ڳِیا۔ سندھ وِچ داعی ہِک دے پِچّھوں ٻئے آن٘دے ریہے۔ منصورہ وِچ تاں ایہ لوک کامیاب نہ تِھی سڳے پَر ملتان آلے انّھاں دے نال رل ڳئے۔ اَتے جہڑیلے مصر اُتے اسماعیلی امام معز الدین اللہ دا قبضہ مسلّم تھی ڳِیا تاں مکران دا والی، ملتان دا والی اَتے خراسان دا والی اُون٘دا خطبہ پڑھن لڳّے۔

جعفر بن محمد علوی دے ساکدار

ابن خلدون کتاب ثانی جلد نہم دے مطالعے نال پتہ لڳدا ہِے جو اُون٘دا پِتریر عبد الرحمٰن آپݨے ساکداراں نال یمن وِچ اَباد تھی چُکیا ہَئی۔ اَتے اُوہ اتّھاں ݙاڈھی طاقت دا مالک بݨ چُکیا ہَئی۔ تہوں ٢٠٩ ہجری وِچ جہڑیلے عبد الرحمٰن نے خلیفہ مامون الرشید دے خلاف بغاوت کِیتی تاں یمن آلیاں نے آلِ محمد ﷺ دی حمایت وِچ اُون٘دے ہَتھ اُتّے بیعت کِیتی۔ مامون نے آپݨے غلام دینار کوں ٻہوں وݙّی فوج دے نال اِیں مہم کِیتے ٹوریا۔ جہڑیلے شاہی لشکر یمن اپڑیا تاں عبد الرحمٰن نے مقابلے دی طاقت آپݨے اندر نہ ݙیہدے ہوئے امن دی ارداس کِیتی اَتے مامون دی اطاعت مَن گِھدّی۔ این٘دے نال پتہ لڳدا ہِے جو انّھاں ݙون٘ہائیاں علویاں دی جمعیت ٻہوں وَدھ چُکّی ہَئی۔

ٻِیا ݙیکھو

• ملتان دے مسلمان گورنر۔
• اسماعیلی۔
• امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی۔
• جعفر بن محمد
• ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ