مذہبی شاعری

سرائیکی علاقہ حضرت محمد بن قاسمؒ دے سندھ ملتان فتح کرݨ نال اسلام دے سوجھلے توں منور تھیا۔ ایں علاقے وچ سب توں پہلے مذہبی شاعری دا پِڑ ٻدھا ۔ شاعری چونکہ ݙوجھیاں کوں اپݨی طرف چھکیندی ہے ہِیں کیتے نثر توں وی پہلے دینی موضوعات تے شعر آکھیے ڳے۔ سرائیکی علاقے دے رہݨ والے لوک زیادہ تر مذہبی تے اسلامی قدراں دے امین ہَن۔ اِیں کیتے ایں زبان دی شاعری دا ہک ٻہوں وݙا حصہ مذہبی موضوعات تے ملدے۔ مذہبی شاعری کوں اساں اڳوں چار حصیاں وچ تقسیم کر سڳدے ہَیں۔

اوّل : حمدیہ تے نعتیہ شاعری ۔ جیں وچ اللہ سوہݨے تے اوندے حبیبؒ پاک صلعم دی شان تے عظمت بیان کیتی ڳئی ۔

ݙوجھا :دینی رسائل تے فقہی مسائل تے مبنی شاعری جیں وچ ارکانِ اسلام تے ٻئی دینی ضرورتاں کوں موضوع بݨایا ڳے۔

تریجھا :وݙا حصہ مرثیے دا ہے جئیں وچ اہل بیت دی شان تے واقعاتِ کربلا دا بیان ہے تے

چوتھا: بزرگان دین تے اولیاء کرام دے مناقب۔

ایندے علاوہ سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ اصلاحِ معاشرہ تے وی ٻہوں کلام ملدے۔ انھاں نظماں وچ اسلامی تے اخلاقی تعلیمات دا عکس ݙسدے۔ ایں طرح ایں زبان دے شعری ادب دا ٻہوں وݙا حصہ مذہبی شاعری دے کھاتے وچ آندے۔

(الف) حمدیہ تے نعتیہ:(حمد و نعت)

سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ سب توں اولیت حمد کوں ݙتی ڳئی ہے ۔ سارے شعراء اپݨے کلام دا آغاز ہمیشہ حمد توں کیتے۔ ہِیں کیتے سرائیکی شاعری دیاں سبھے اصناف وچ حمد ملدی ہے۔ نعتیہ اصناف ‘ مرثیے ‘ بند ‘ بحر ‘ کافیاں ‘ ݙوہڑے سب اللہ سوہݨے دی پاک تعریف نال شروع تھیندن۔ دینی موضوعات تے درسی مسائل دے کلام دا آغاز وی حمد پاک توں تھیندے۔ انھاں حمدیہ اشعار وچ اللہ سئیں دا واحد لا شریک ہووݨ، اوں توں برکت تے بخشش تے نجات منگݨ۔ اپݨی زندگی تے عاجزی دے مضامین ملدن۔ اساں ہُݨ مختصراً سرائیکی زبان دے چونویں شعری ادب وچوں کجھ حمدیہ کلام دے نمونے پیش کریندے ہیں۔ قدامت دے لحاظ نال سرائیکی زبان دی پہلی دستیاب کتاب نور نامہ ہے جتھوں سرائیکی شاعری دی مستقل تصانیف دا پہلا دور شروع تھیندے۔ اے طویل نعتیہ نظم 500ھ وچ لکھی ڳئی ہے ایندا آغاز حمد کنوں تھیندے۔

صفت ثنا ربے دی کیجئے جو صفتاں دا والی

ٻاجھوں صفت ثنا ربے دی جا نہیں کوئی خالی

خالق خلقت کل او پائی لکھ ہزار کروڑیں

مول شمار نہ کیتا جاوے عقل ونڄے کے تونیں

جو کجھ روئے زمین تے پیدا سبز سفید سیاہی

سرخی زردی گونا گونی قدرت سبھ الٰہی

اللہ واحد خالق رازق قادر رب توانا

جو کجھ جاتس سوکجھ کیتس ہر حکمت وچ دانا  (1)

دینی رسائل تے فقہی مسائل تے مبنی تمام شعری ادب وچ وی موہری ڳالھ حمد دی ہے ۔ مولانا عبدالکیم جھنگوی دی نجات المومنین 1086ھ وچ لکھی ڳئی ۔ ایندے وچ ارکانِ اسلام تے احکامِ شریعت تے مسائلِ دین دی منظوم تفصیل ہے۔ حمد توں اے کتاب شروع تھیندی ہے۔

سب ثناء خدائے نوں جیندا کل جہان

بہت درود رسولؐ توں لتھا جیں اُتے فرقان (2)

تمام منظوم عشقیہ داستاناں دا منڈھ اللہ پاک دے ناں توں تھیندے۔ چراغ اعواݨ دی ہیر ہووے ‘ عبدالحکیم اُچوی تے صدیق لالی دی یوسف زلیخا ۔ اکبر شاہ دی صاحباں مرزا ‘ نور الدین مسکین دی سسی پنوں یا لطف علی دی سیف الملوک سب نے حمد توں اپݨے کلام دی ابتدا کر تے اے سعادت حاصل کیتی۔ سید اکبر شاہ دی صاحباں مرزا داآغاز ایں شعر توں تھیندے۔

اللہ توں میں واری آں رنگی بادشاہ

رنگ بݨایُس عشق دی مہر دی کر نگاہ  (3)

ڈیرہ غازی خان دے گل محمد شیر وی دی لیلیٰ مجنوں وچ منڈھلا شعر:

خدا وندا خدا وندا خدا وند

نہ کر دل بند ایں بندے کنوں بند   (4)

سرائیکی زبان دی مشہور مثنوی سیف الملوک میاں لطف علی دا سال تصنیف 1105ھ بݨدے ۔شاہ سیفل دی داستان دا پہلا حمدیہ بحر:

اکھ ادا کر بندہ ہر دم صفت ثنا ربانی

صدق سیتی کر صاف صدر کر یاد ذکر یزدانی

ہے ہر شئے تے حاضر ناظر ہس ظاہر ربانی

رکھے شاہ شمار اندر کل قطرہ ریگستانی

جن انسان دلوں واحد دا آکھن ذکر ربانی

ہے فارغ ہر عیب کنوں لاریب جمال حقانی

لطف علی کوں کھول ݙکھایُس گوہر گنج معانی(5)  

سی حرفی دی صنف سرائیکی شاعری وچ کافی مقبول رہی ہے تقریباً تمام قدیم شعراء نے سی حرفیاں آکھݨ ۔ اے اکثر سی حرفیاں یادِ الٰہی توں شروع تھیندن ۔ علی حیدر ملتانی دی پہلی سی حرفی دا پہلابند:

الف اِتھے اُوتھے اساں آس تیݙی تے آسرا تیڈڑے زور دا اے

منجھیں حوالڑے تیڈڑے نیں اساں خوف نہ کھنڈڑے چور دا اے

علی حیدر نوں سِک تیڈڑی اے تیݙے ٻاجھ نہ سائل ہور دا اے     (6)   

کافی دی صنف سرائیکی شاعری دا مان ہے ۔ تمام وݙے کافی گو شعراء اپݨے کلام وچ توحید دے مضمون کوں وݙا سنگار سنوار تے پیش کیتے۔ انھاں صوفی شعراء دے کلام وچ توحیدِموجودی دا فلسفہ حقیقت دے ویس پا کے عشق دے جلوے ݙکھیندا پے۔  حضرت شاہ سچل سرمستؒ ہوون۔ بیدل فقیر سندھی ‘ خواجہ عاقل جوگی ‘ احمد یار بلبل ‘ مجروح شاہ ‘ سید ولایت شاہ ‘ یا حضرت خواجہ غلام فریدؒ سب محبوبِ حقیقی تے خالقِ کائنات دی وحدانیت دے پروانے ہن۔ خواجہ فرید سئیں فرمیندن۔

الف ہکو ہم بس وے میاں جی ۔ ب تے ت دی پئی کل نہ کائی

الف گدھم دل کھس وے میاں جی

ہک ہے ہک ہے ہک ہے ۔ ہک دی ہر دم سِک ہے

جیڑھا ہک کوں ݙوں کر ڄاݨے ‘او کافر تے مشرک ہے   (7)

  سرائیکی ݙوہڑے دی صنف وچ وی وحدت دا سمندر چھولیاں مریندا پے ۔ سرائیکی زبان دے شاعر وحدت دی بے خودی وچ آ تے حیرتاں دے دریا وچ ٹٻیاں کھاندے ݙسدن۔ انھاں دے لباں تے با یزید بسطامی دا قول سُݨیندے:

’’سبحان میݙی شان کتنی وݙی ہے‘‘

حضرت سچل سرمست سئیں دا ہک ݙوہڑہ:

بے خودی وچ وحدت والی جݙاں اچانک آندے

آ دریا ئے حیرت اندر ٹپ ٹپ غوطے کھاندے

سبحانی ما اعظم شانی سچل ایہو حرف الاندے  (8)

ݙوں جہاناں دے سردار مٹھے مدنی منٹھار نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دی ذاتِ مبارک دی شان بیان کرݨ ایں دنیا دی سب توں وݙی سعادت ہے ۔ دنیا وی ایں عظیم ترین شخصیت ‘ تمام انبیاء کرام دے امام ‘ اللہ سوہݨے دے محبوب کالی کملی والی سرکار دی مداح سرائی کوں نعت آہدن۔ اَساںمسلماناں داایمان تے پکا عقیدہ ہے کہ کونین دے والی دا ذکر ‘ آپؐ دی سیرت ‘ آپؐ دی ذاتِ پاک اتے درود و سلام بھیجن اساں کوجھے کجلے لوکاں دی نجات دا ذریعہ تے ثواب دا وسیلہ ہے ۔ اساݙا ایہو عقیدہ نعت گوئی دا سبب بݨدے۔ سرائیکی زبان وچ بے شمار شاعراں اپݨے اپݨے رنگ وچ نعت دیاں سوکھڑیاں جوڑین۔

سرائیکی زبان دی شاعری وچ معنوی لحاظ نال نعت دیاں کئی اقسام ہن۔

(1) نورنامہ

ایں نظم وچ کائنات دی تخلیق تے اوندے سب توں وݙے سبب نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دی شان بیان کیتی ویندی ہے۔

(2) معراجنامہ

جیں نظم وچ واقعہء معراج کوں قلمبند کیتا ڳیا ہووے۔

(3) تولّدنامہ

حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دے مبارک جمنیں دا حال تے ایں دنیا وچ آپؐ دی تشریف آوری دے فیض دا ذکر ہوندے۔

(4) درود نامہ

اے نعتیہ نظم دی صنف ہے۔

(5) تاج نامہ

سرتاج انبیاء دی وݙائی تے عظمت دا بیان ایں نظم وچ کیتا ویندے۔

(6) حلیہ مبارک

نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دے حلیہ مبارک کوں سیرتِ طیبہ دی روشنی وچ منظوم کیتا ویندے۔

(7) بارات نامہ

حضور مدنی سئیں دی شادی مبارک دا احوال بیان تھیندے۔

(8) وصال نامہ

حضرت نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دا ایں دنیا توں پردہ وٹا ونڄݨ کوں نظم وچ پیش کیتا ویندے۔

(9) مولود

سرائیکی زبان دی ایں نعتیہ صنف وچ آپؐ دا ورود و مسعود‘ واقعہء معراج تے شانِ مصطفیؐ دا بیان ہوندے۔

نعت شریف

ایں وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دی تعریف بیان کیتی ویندی ہے ۔ ایں وچ ہر طرح دے نعتیہ مضامین آ سڳدن۔

اے ݙاہ سرائیکی زبان دیاں خالص نعتیہ اصنافِ شاعری ہن۔ ایندے علاوہ ݙوجھیاں تمام اصناف وچ نعت آکھی ویندی ہے ۔ جینویں نعتیہ جوگی نامے‘ نعتیہ طوطے نامے‘ نعتیہ چرخے نامے۔ نعتیہ تورے ۔ نعتیہ سی حرفیاں ‘ نعتیہ بارہ نامے ‘ نعتیہ کافیاں ‘ نعتیہ ڈھولے ‘ نعتیہ ماہیے ‘ نعتیہ لوری نامے ‘ نعتیہ گھڑولیاں تے محمدی بارہ ماسے وغیرہ ہن۔ اساں ایں بے انداز نعتیہ شعری ادب اُتے مختصراًمختلف اصناف دے حوالے نال ڳالھ مہاڑ کریندے ہیں۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان