محمود غزنوی دے ملتان اُتے حملے

سلطان محمود غزنوی نے ہندوستان اُتے ستارھاں حملے کِیتے۔ انّھاں حملیاں نال اُون٘دا مقصد ہندوستان وِچ کُئی مستقل ٹِکاݨاں کرݨ نہ ہَئی۔ پَر پنجاب دا سارا حِصّہ سلطنت غزنہ وِچ رَل ڳِیا اَتے قنوج تے گجرات تئیں اُون٘دا سِکّہ چلدا ہَئی۔

محمود غزنوی دا ملتان اُتے پہلا حملہ

مولانا سید ابو ظفر ندوی مؤلف تاریخ سندھ اِیں حملے دا ذِکر کرین٘دے ہوئے لکھین٘دے ہِن جو:- "کیوں جو ایہ جنگ ملتان دی سرحد اُتے تھئی ہَئی۔ اِیں کِیتے سلطان محمود دا یقیناً ایہ وِچار ہَئی جو ملتان دی ریاست اِیں معاملے وِچ ہر طرح دی امداد کریسی۔ پَر معاملہ غالباً اِین٘دا پُٹّھا تِھیا۔ نوجؤان داؤد (شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر) نے آپݨی نا تجربہ کاری دی وجہ کنوں ترکاں دی مَدَت نہ کِیتی، بلکہ اُون٘دے خلاف ایہو جیہاں کارروائیاں کِیتیاں جِنّھاں نال محمودؔ نَراض تھی ڳِیا۔ محمود اُوں ویلے تاں کُجھ نہ ٻولیا، پَر غزنہ اَپِڑ کے فوجی تیاریاں وِچ لڳ ڳ،یا۔ ٣٩٦ ہجری وِچ تازہ دَم فوج گِھن تے ملتان اُتے حملے کِیتے ٹُر پِیا۔ پَر اُوہ ݙاڈھا ڄاݨدا ہَئی جو جو ڄیکر داؤد کوں میݙے اِیں حملے دی خبر تھی ڳئی تاں اُوہ آپݨے بچاء دی فوراً کُئی تجویز کریسی۔ اِیں کِیتے درۂ بولان دے نیڑے دے رستے کوں چھوڑ کے درۂ خیبر کَنوں دریائے سندھ کوں پار کرݨ چاہیا۔ لاہور دے تخت اُتے اُوں ویلے جے پال دا چھوہَر انند پال ہَئی۔ اَتے اِیہ علاقہ اُون٘دے ای ما تحت ہَئی۔ محمود نے اُوکوں آکھیا جو میکوں رستہ ݙے، تاں جو سَوکھ نال میں ملتان چلا ون٘ڄاں۔ انند پال نے کئیں صورت وِچ آپݨی رضا مندی ظاہر نہ کِیتی۔ بلکہ جنگ کِیتے تیار تھی ڳِیا۔ تاریخ القی وِچ لِکھیا ہِے جو:- "اِیں حملے دی خبر شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر کوں وی تھی ڳئی۔ اُوہ اِیہ سُݨ تے ٻہوں گھاٻر ڳِیا۔ اَتے غالباً لاہور دے راجہ نال اُون٘دا معاہدہ ہَئی جو ویلے تے ہِک ٻئے دی مدد کریسوں۔ اِیں کِیتے اُوں نے راجہ انند پال کوں اِین٘دی اطلاع ݙِتّی اَتے اُوں نے ڳوانڈھی ہووݨ دا حَق ادا کرݨ اَتے سیاسی مصلحت دی وجہ کنوں محمود دا راہ ݙَکّݨ کِیتے وݙّی فوج دے نال پشاور اَپِڑ ڳِیا۔ ݙُون٘ہائیں وِچ جنگ تھئی۔ راجہ ہَر کے بَھڄّیا، تُرک اُون٘دے پِچُّھوں دریائے چناب تئیں ڳئے۔ راجہ نے جہڑیلے بلا آپݨے پِچّھوں آن٘دی ݙِٹّھی تاں اُوں نے بَھڄ کے کشمیر دے دریاں وِچ پناہ گِھدّی"۔ محمود نے وی اُون٘دا پِیچھا چھوڑ ݙِتّا اَتے بٹھنڈا دی راہ کنوں ملتان ون٘ڄ اپڑیا شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر نے عبرت آلی اَکھ نال ݙِٹّھا جو انند پال جہڑا اُوں کنوں وَدھ طاقت آلا راجہ ہَئی اُون٘دے نال کیا بݨی، تاں اُوں نے مقابلہ کرݨ مناسب نہ سمجھیا اَتے قلعہ بند تِھی ڳِیا۔ محمود نے فوراً قلعے دا محاصرہ کر گِھدّا۔ ایہ محاصرہ سَت ݙیہاڑیاں تئیں ریہا۔ اَخِیر شہر دے معزز لوکاں نے ایہ حالت ݙیکھ تے ݙُون٘ہائیں دی صُلح کرا ݙِتّی اَتے معاہدے وِچ طے ایہ تِھیا جو ملتان دا امیر ہر سال ݙُو لَکھ درہم بطورِ خراج غزنہ بھڄین٘دا رہسی اَتے غالباً ایہ وی طے تِھیا جو ملتان دا ہِک حِصّہ جہڑا دریائے سندھ نال جُڑئیل ہَئی اُوہ محمود کوں ݙے ݙِتّا ون٘ڄے۔ اِیں قیاس دی وجہ ایہ ہِے جو ݙُوجھی واری جہڑیلے اُوہ ملتان اُتے حملہ آور تِھیا تاں بقایا مُلک اُتے وی قبضہ کر گِھدّا۔ اَتے اِیہ کَم محمود نے نہ صرف اِیں کِیتے کِیتا جو ڄیکر اَڳّوں تے وَل ایہو جئیں مہم پیش آوے تاں چکّر کَٹ کے ٻِنّھاں مُلکاں وِچّوں لنگھݨ دی لوڑ نہ پووے۔ اَتے کیوں جو ݙُون٘ہائیں دی سرحداں ہُݨ رَل ڳئیاں ہَن۔ اِیں کِیتے حملے دے ویلے فوجی نقل تے حرکت وِچ کئیں ونکی دی اَوکھ پیش آوݨ دا امکان نہ ریہا ہَئی سلطان مفتوحہ ملکاں دا وائسرائے سُکھ پال المعروف نواسہ شاہ کوں مقرر کر کے غزنی وَل ڳِیا۔

سُکھ پال دی بغاوت

سُکھ پال راجہ جے پال دا ݙُوترا ہَئی۔ پشاور دی جنگ وِچ ابو علی سنجری نے اُوکوں قیذ کر کے مسلمان کِیتا، اَتے سلطان دی خِذمت وِچ گِھن آیا۔ سلطان اُوں نویں مسلمان تھئے شہزادے اُتے ایݙا مہربان تِھیا جو جہڑیلے ملتان دی مہم کنوں پالھا تھی تے غزنی ونڄݨ لڳّیا تاں اُوں نے آپݨے سارے مفتوحہ مُلکاں دا اِیکوں وائسرائے بݨا ݙِتّا۔ پَر جہڑیلے سلطان ایلک خان دے مقابلے کنوں پالھا تِھیا تاں اُوکوں پَتہ لڳیا جو سُکھ پال مُرتد تِھی ڳِیا ہِے۔ اِیں کِیتے اُوں نے وَل ہندوستان دا اِرادہ کِیتا اَتے سُکھ پال کنوں چار لَکھ درہم تاوان گِھن تے اُوکوں قیذ کر گِھدُّس۔

محمود غزنوی دا ملتان اُتے ݙُوجھا حملہ

٣٩٩ ہجری وِچ انند پال ہندوستان دے سارے راجیاں مہا راجیاں دا لشکر گِھن تے گھاٹے بَدلاں آلی کار لاہور کنوں چَوّیا اَتے پشاور اُتے چھا ڳِیا۔ سلطان محمود غزنوی کوں پتہ لڳیا تاں اُوہ آپݨی فوج گِھن تے اڳّوں تے ودھیا۔ چالہیہ ݙین٘ہہ تئیں ݙُون٘ہائیں لشکر آمھݨے سامھݨے پئے ریہے۔ انجام کار سلطان نے ٹوئے کَھٹ تے ہِک ہزار تیر اندازاں کوں اَڳّوں ودّھݨ دا حُکم ݙِتّا اَتے اِیں حُکم دے پورا تِھین٘دے ای جنگ چِھڑ ڳئی۔ اِین٘دے وِچ کُئی شک کائے نِھیں جو محمود غزنوی دی تھولی فوج ہندؤواں دے اِیں فوجی سمندر کنوں اَوکھی ای ٻچ سڳدی ہَئی، پَر اتفاق نال انند پال دا ہان٘تھی تیراں دے مِین٘ہ اَتے نقط دے تیل دے لِمٻیاں کنوں ݙر کے بھڄیا اَتے اِیں طرحاں ساری ہندو فوج دے پیر پَٹِیڄ ڳئے اَتے تِرِیہہ ہاتھیاں کنوں اَن٘ج ٻہوں سارا مالِ غنیمت ہَتھ آیا۔ اِین٘دے بعد محمود غزنوی نگر کوٹ (کانگڑہ) ٹُر پِیا۔ ترائے ݙین٘ہہ تئیں گھیرے دے بعد ایہ قِلعہ وی فتح تِھیا اَتے بے حساب دولت ہَت لڳّی۔ شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر نے ٣٩٩ ہجری دی جنگ وِچ جہڑی جو آپݨے ویلے دی کفر اَتے اسلام دی ساریاں کنوں وݙّی جنگ ہَئی۔ سلطان دی کوئی مَدَت نہ کِیتی، ٻِیا سلطان کوں اِیں ڳالھ دی برابر اطلاع مِلدی رہن٘دی ہَئی جو داؤد مُرتد تھی ڳِیا ہِے اَتے پہلاں آلی کار قرامطی اعتقاداں اَتے حرکتاں دی سختی نال پابندی کرین٘دا پِیا ہِے۔ سلطان نے فیں٘صلہ کر گِھدّا جو قرامطیاں دے منحوس وجود کنوں ملتان کوں اصلوں پاک کر ݙِتّا ون٘ڄے۔ تہوں اُوہ لُک لُکا تے تیاری وِچ رُجّھیا ریہا۔ اَتے ٤٠١ ہجری وِچ اَچّݨ چیتی ملتان اَپِڑ آیا داؤد کوں سنبھلݨ دا موقع تئیں نہ لبّھیا۔ غالباً ایہ لوک قلعہ بند تھی ڳئے۔ پَر سلطان نے ہِک تَکڑا اَتے ݙاڈھا حملہ کر کے ملتان فتح کر گِھدّا۔ وَل ہِک باغی شہر دا جہڑا حال تھی سڳدا ہَئی اُوہ اِین٘دا تِھیا۔ اُوں نے باغیاں کوں عبرتناک سزا ݙِتّی۔ کئیں دے ہَتھ پیر کَپ ݙِتّے، کئیں کوں قتل کِیتا اَتے وݙّی ڳِݨَتری کوں قیذ کر ݙِتّا۔ انّھاں وِچ شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر وی ہَئی۔ سلطان جلم بِن شیبان دے سارے ٹٻّر کوں قیذ کر کے غزنی گِھن ڳِیا۔ اَتے اُتّھاں انّھاں کوں قلعہ غور وِچ نظر بند کر ݙِتّا۔ شیخ داؤد اِیں قلعہ وِچ ای فوت تھی ڳِیا۔ اِیں حملے نے ملتان دیاں چُولاں ہَلا ݙِتّیاں۔ مراۃ مسعودی وِچ لِکّھیا ہِے جو ملتان سلطان محمود دے فتح کر گِھنّݨ دے بعد سُن٘ڄ تِھی ڳِیا۔ اُتّھوں دے زمیندار اَتے امیر، سارے اُچ ٹُر ڳئے۔ اَتے اُوکوں ای اَباد کر کے پایۂ تخت بݨایا۔ اُوں ویلے اُتّھوں دا راجہ انگ پال ہَئی۔ سلطان محمود غزنوی دے اِیں حملے نال بظاہر قرامطہ دا اثر ملتان کنوں زائل تِھی ڳِیا۔ محمود نے قرامطہ دی مَسِیت کوں بند کرا ݙِتّا اَتے پہلے آلی مَسِیت جیکوں محمد بن قاسم نے اُسروایا ہَئی اُوکوں اَباد کِیتا اَتے عالماں تے مشائخاں کوں اِیں امر اُتے مقرر کِیتا جو اُوہ مسلماناں دے اعتقاداں کوں سِدّھا کریسِن۔ قرامطی اِتّھوں کنوں بھڄ تے منصورہ اَپڑے۔ اَتے اَچّݨ چیتی اُون٘دے اُتّے قابض تِھی ڳئے۔ کیوں جو ہباری ٹٻّر اُوں ویلے ٻہوں ہِیݨاں تھی چُکیا ہَئی۔ پَر ٤١٦ ہجری وِچ سلطان محمود غزنوی نے منصورہ اُتے وی قبضہ کر گِھدّا۔ اَتے قرامطی ٻہوں سارے ٻیلیاں دے نال دَکّھݨی ہندوستان کَن ٹُر ڳئے۔ انّھاں دے باقیات گجرات وغیرہ وِچ ہالی تئیں موجود ہِن اَتے اسماعیلیاں دے ویس وِچ حیاتی لنگھین٘دے پئے ہِن بھان٘ویں جو اسماعیلیاں اَتے انّھاں دیاں اعتقاداں وِچ زمین تے اَسمان دی وِتھ ہِے۔

محمود غزنوی دیاں اَخِیرلے یلغاراں

سلطان محمود غزنوی نے ہندوستان اُتے ستارھاں حملے کِیتے۔ انّھاں حملیاں نال اُون٘دا مقصد ہندوستان وِچ کُئی مستقل ٹِکاݨاں کرݨ نہ ہَئی۔ پَر پنجاب دا سارا حِصّہ سلطنت غزنہ وِچ رَل ڳِیا اَتے قنوج تے گجرات تئیں اُون٘دا سِکّہ چلدا ہَئی۔ محمود نے ملک ایاز کوں لاہور دا پہلا گورنر لائیا ہَئی۔ جین٘دا مزار ٹکسالی بَزار لاہور وِچ ہُݨ تئیں موجود ہے۔ ملتان اَخِیر تئیں غزنوی یلغاراں کوں خوش آمدید آہدا ریہا۔ شعبان ٤٠٤ ہجری وِچ جہڑیلے اُوہ سومنات اُتے حملہ آور تِھیا۔ تاں اُوں نے سامانِ رسد اَتے بار برداری دے زانور اِتھاؤں ݙِتّے۔ سومناتھ کنوں وَل تے کیوں جو سندھ دے ڄٹاں نے سلطان دے لشکر کوں ݙاڈھی تکلیف پُچائی ہَئی۔ اِیں کِیتے اُوں نے ٤١٧ ہجری وِچ ملتان اَپِڑ کے چوݙھاں سو ٻیڑیاں تیار کروائیاں، ہر ٻیڑی وِچ تَرائے آہنی ٹِنڳاں (ݙُو پان٘سیاں وِچ اَتے ہِک سامھݨے) لوائی ڳئی۔ جہڑیلے ڄٹاں نال مقابلہ تِھیا تاں انّھاں دیاں ٻیڑیاں لوہے دیاں ٹِنڳاں دے لڳݨ دی وجہ کنوں تُرُٹ پئیاں اکثر ڄَٹ غرق تھی ڳئے جہڑے ٻچ ڳئے اُوہ پھدیڄ ڳئے۔ اُوندے بعد محمود غزنوی کوں ملتان آوݨ دا اتفاق نہ تِھیا۔ اُوہ ٣٢ ورھیں ݙاڈھے رُعب نال حکومت کرݨ دے بعد ٤٢١ ہجری وِچ جھوک لݙا ڳِیا۔

محمود غزنوی دے جانشین

اِین٘دے وِچ کُجھ شَک کائے نِھیں جو محمود غزنوی دے جانشین آلسی اَتے ہِیݨے ہَن پَر زوالِ سلطنت دی وݙی وجہ انّھاں دے ہِیݨے پَن کنوں اَن٘ج تُرکماناں اَتے تُرکانِ غز دا نِکلݨ ہَئی۔ جہڑے خراسان دی سر سبز تے شاداب بھوئیں اُتے ہجوم کِیتے ہوئے ہَن۔ اَتے سلطنتِ غزنی دے پھیلاء اَتے کامیابی کوں حاسدانہ نظراں نال ݙیہدے پئے ہَن۔ محمود کیوں جو وݙا زی اقبال بندہ ہَئی۔ اِیں کِیتے اُون٘دی حیاتی وِچ تاں تُرکاں کوں کامیابی نِھیں مِلّی۔ پَر اُون٘دے بعد ݙاہ ورھیں دے اندر ای اندر سلاجقاں نے دریائے سیحون دی بھوئیں کنوں نِکل تے سارے ایران کوں گھیر گِھدّا اَتے سمر قند کنوں گِھن تے اسیچین تئیں قبضہ کر تے محمود دے ایرانی مقبوضیاں کوں غزنی سلطنت کنوں وَکھ کر ݙِتّا۔ اُݙے اُوہ سارا کُجھ تِھین٘دا پِیا ہَئی پَر غزنی دے دربار وِچ ݙاڈھی اَزادی نال مَے خواری دی صحبت برپا تھین٘دی ہون٘دی ہَئی۔ ڄیکر خوش قسمتی نال مسعود کوں خواجہ حسن میمندی جیہاں وزیر نہ مِل وین٘دا تاں غالباً انتظامِ سلطنت درہم برہم تھی وین٘دا۔ خواجہ حسن، محمود غزنوی دا وی وزیر رہ چُکیا ہَئی۔ پَر بعد وِچ محمود نے اُوکوں قلعہ کامنجر وِچ قیذ کر کے حسک کوں اُون٘دی جاء لاء ݙِتا۔ جہڑیلے امیر مسعود تخت نشین تِھیا تاں اُوں نے خواجہ میمندی کوں اَزاد کر تے وزارت دے عہدے کِیتے سݙوایا۔ وَل جہڑیلے خواجہ میمندی دربار وِچ آیا تاں اُون٘دی ایہ شان ہَئی جو ہِک ارغوانی رنگ دی قُبا جین٘دے وِچ ݙاڈھے نازک تے نفیس کارِچوب کِیتا ڳِیا ہَئی زیب بدن ہَئی۔ سِر اُتے زرین حاشیہ دا باریک ململ دا وݙا جِیہاں عمامہ ہَئی۔ طلائی زنزیر ہِک ہزار اشرفی دے بار تے مُل دی کنڈھ وِچ ہَئی۔ جہڑیلے اُوہ اندر اَپڑیا تاں مسعود نے اُوکوں مبارکباد ݙِتّی اَتے اُوں نے بھوئیں تے ڈَھیہہ کے موتیاں دا ہِک قیمتی آویزہ پیش کِیتا۔ اُون٘دے بعد مسعود نے اُوکوں مہرِ وزارت ݙِتّی اتے ایہ اُوکوں سِر تے رکھ کے ٻاہر نِکل آیا۔ اُوں ویلے جہڑیلے خواجہ حسن میمندی اُتے انعام تے اکرام دی بارش تھین٘دی پئی ہَئی۔ خواجہ حسنک جین٘دے اُتے قرامطی ہووݨ دا الزام لایا ڳیا ہَئی سنگسار تِھیوݨ کِیتے کشاں کشاں وین٘دا پِیا ہَئی۔ اِیں حال وِچ جو سِر اُتے اُون٘دے ہِک عمامہ اَتے بدن وِچ اَزار ہَئی۔ ݙُون٘ہائیں ہَتھ کنڈھ اُتے ٻدّھے ہوئے ہَن۔ اُون٘دا سوہݨاں جُثہ چاندی آلی کار چمکدا پِیا ہَئی۔ اَتے اُون٘دا جُؤان ٻُتھاڑ اصلوں تصویر نظردا پِیا ہَئی۔ اَخِیر کار اُون٘دا سِر ہِک طشت وِچ مسعود دے سامھݨے پیش کِیتا ڳِیا اَتے اُون٘دا دَھڑ دار اُتے لٹکایا ڳِیا۔ جِتّھاں اُون٘دی ٻُڈھڑی اَمّاں رو رو تے آہدی پئی ہَئی جو:- "اَوے میݙے پُتر! توں وی کیہجاں خوش قسمت ہیں جو ہِک باشاہ (محمود) نے تیکوں ایہ دُنیا ݙِتّی اَتے ݙُوجھے باشاہ (مسعود) نے تیکوں ݙُوجھی دُنیا دا وی سردار بݨا ݙِتّا"۔ اِیں سبھ کُجھ دے ہون٘دے ہوئے مسعود وِچ ٻہوں ساریاں خوبیاں وی ہَن اَتے اُوہ کئیں حیثیتاں کنوں آپݨے پِیؤ دا صحیح جانشین ہَئی۔ اُون٘دی فیاضی تے دریا دِلی دا ایہ عالم ہَئی جو لوک اُوکوں علی ثانی آہدے ہَن اَتے شجاعت دی ایہ کیفیت ہَئی جو منعم ثانی اُون٘دا لقب پَے ڳِیا ہَئی۔ اُون٘دی جنگی تبر کوں کُئی بندہ چاء نہ سَڳدا ہَئی در آں حالیکہ اُوہ آپ ہِکّے وار نال ہاتھی کوں ٻِلھا ݙٰن٘دا ہَئی۔ اِنّھاں کنوں اَن٘ج عِلم تے ہُنر دا اُوہ وݙا مُربّی ہَئی اَتے سوہݨے اَمبارتاں ݙِھڳ ڳِݨَتری وِچ اُسروا کے آپݨے مُلک کوں کُؤار آلی کار سجا ݙِتّا ہَئی۔ انتظامِ سلطنت کنوں وہ اُوہ غافل نہ ہَئی۔ جہڑیلے وی کئیں نے سرکشی کِیتی، تاں آپ اَپِڑ کے اُوکوں سزا ݙِتّی۔ اِنّھاں سارے محاسن دے باوجود فضا اُون٘دے حق وِچ سازگار نہ ہَئی۔ کَم سِدّھا کرین٘دا تاں پُٹّھا تھی وین٘دا ہَئی۔

قرامطیاں دی جہد للبقا

محمود غزنوی نے جلم بِن شیبان دے پورے ٹَٻّر کوں غزنی سݙوا تے غور دے قِلعے وِچ نظر بند کر ݙِتّا ہَئی۔ محمود دے فوت تِھیوݨ تے جہڑیلے مسعود تخت تے ٻیٹھا تاں اُوں نے اِیں ٹٻّر دے لوکاں کوں جہڑے جِین٘دے رہ ڳئے ہَن، اَزاد کر ݙِتّا۔ ایہ ملتان وَل آئے۔ اَتے وَلا آپݨی حکومت بݨاوݨ دی کوشِت کرݨ لڳّے۔ این٘دے وِچ شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر دا ݙوترا عبد اللہ ڈھیر سرگرم ہَئی۔ اُوں نے اسماعیلیاں دی تائید تے حمایت حاصل کرݨا چاہی، پَر کیوں جو ہُݨ اُنّھاں دے اعتقاد ہر پاسے ظاہر تھی چُکّے ہَن۔ اِیں کِیتے اُوکوں کامیابی نہ تَھئی، کیوں جو اسماعیلیاں وِچ حکومت اَتے مذہبی عہدہ امام دی اجازت مُتُّوں کُئی نہ گِھن سڳدا ہَئی۔ اُنّھاں ݙیہاڑیاں اسماعیلیاں دا امام جبل دروز (شام) وِچ رہن٘دا ہَئی۔ اُوں نے اسماعیلیاں دی اَڳواݨی دا منصب شیخ سومرہ کوں ݙِتّا ہوئیا ہَئی۔ اُون٘دے بعد اُون٘دا چُھوہَر پال اڳواݨ مقرر تِھیا۔ دروزیاں دے امام نے این٘دے ناں جہڑا خط تحریر کِیتا ہَئی۔ اُون٘دا متن دا ہِک حِصّہ ایہ ہِے:- "ملتان اَتے ہندوستان دے مؤحداں دے ناں عام طور تے اَتے شیخ ابن سومرہ راجہ پال دے ناں خاص طور تے ۔۔۔۔۔۔۔۔ اے معزز راجہ پال! آپݨے ٹٻّر کوں چا، مؤحدین اَتے داؤد اصغر کوں سچّے دِین وِچ وَلا تے مسعود نے جو اِیکوں حال وِچ ای قیذ کنوں اَتے غلامی کنوں اَزاد کِیتا ہِے، اُوہ اِیں وجہ کنوں ہِے تاں جو توں اِیں فرض کوں انجام ݙے سڳّیں۔ جہڑا تیکوں اُون٘دے بھݨینڄے عبد اللہ اَتے ملتان وِچ سارے باشندیاں دے خلاف انجام ݙیوݨ کِیتے مقرر کِیتا ڳِیا ہِے۔ تاں جو تقدیس اَتے توحید کوں مَنّݨ آلے جہالت، ضِد، سرکشی اَتے بغاوت آلی جماعت کنوں اَنج تھی ون٘ڄِن!" اسماعیلیاں دے اِیں فرمان نال صاف ظاہر ہِے جو اُوہ قرامطیاں کوں جاہل، ضدی، سرکش اَتے باغی سمجھدے ہَن اَتے اُنّھاں دی کوشِت ہَئی جو قرامطی آپݨے بے ہودہ اعتقاداں کوں چھوڑ تے اسماعیلیہ مذہب وِچ وَل آوِن۔ اِیں کِیتے علامہ سیّد ابو ظفر ندوی لکھین٘دے ہِن جو:- "شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر دے ݙوترے عبد اللہ دیاں ایہ سرگرمیاں اسماعیلیاں دے منشاء دے خلاف ہَن!"۔ تہوں قرامطیاں نے اندری اندر سازشاں جاری رکّھیاں اَتے ملتان دی کلیدی اَسامی اُتے چھا ڳئے۔ یعنی بظاہر ملتان سومراں دے قبضۂ اقتدار وِچ ہَئی، پَر عملاً اُوہے قرامطی این٘دے کالے چِٹّے دے مختار ہَن۔ مسعود دے بعد غزنہ دے تخت اُتے جِتّی فرمانروا ٻیٹھے، سارے دے سارے اَرام طلب اَتے عیش پرست ہَن، اِیں کِیتے ٻہوں سارا علاقہ اُنّھاں دے قبضے وِچّوں نِکّل ڳِیا۔ اَتے محمود غزنوی دا کُئی پُتر ملتان کَن بھال نہ پاء سڳّیا۔

ٻِیا ݙیکھو

• ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ۔
• کوٹ بھاٹیہ اُتے محمود غزنوی دا حملہ۔
• ملتان تے علویاں دی حکومت۔
• شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر۔