محمد بخش فائق

محمد بخش فائق ملتان دے ہک صاحبِ علم و کمال شخص گزرن۔ آپ1257ھ مطابق 1839ء وچ پیدا تھے تے انہتر سال دی عمر پاتی۔ آپ پیشہ دے لحاظ نال طبیب ہن۔ آپ دینی علوم تے چنگی چوکھی دسترس رکھدے ہن۔ سئیں فائق دی شخصیت سرائیکی شاعری دے ارتقاء وچ ہک ٻہوں وݙا موڑ ثابت تھیندی اے۔ اساں ݙیہدے ہیں کہ سرائیکی شاعری دا بھانویں پہلا دور ہووے ۔ بھانویں ݙوجھا دور یا اے تریجھا دور اساکوں دینی ‘ صوفیانہ تے عاشقانہ موضوعات تے تاں ڈھیر سارا کلام مل ویندے مگر عصری ضرورتاں کوں سامݨے رکھ تے کہیں وی شاعر بھر پور انداز وچ اپݨے عہد تے زمانے دے سماجی مسائل کوں اپݨے افکار تے اشعار دا موضوع نئیں بݨایا۔ محمد بخش فائق ایں طرح سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ اپݨے کلام تے اسلوب نال ہک نواں ایرا ٻدھیندن جیندے اُتے اڳی تے ونڄ تے ہک وݙی مضبوط عمارت قائم تھیندی اے۔ سئیں محمد بخش دی نظم ’’تیرھویں صدی‘‘ اساݙی توجہ اپݨی طرف کرویندی اے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق دے مطابق اے پاکستانی زباناں وچ پہلی شہر آشوب اے جیکوں سرائیکی زبان دے ایں محسن 1326ھ مطابق 1908ء دے نیڑے تیڑے قلمبند کیتے۔(94)۔ تیرھویں صدی دا اے نوحہ جیں وچوں اساݙا حساس شاعر گزردے۔ سیاسی ‘ اقتصادی تے سماجی ابتری ‘ اخلاقی پستی ‘ نویاں تہذیبی قدراں دے روونیں ‘ بے عملی ‘ حصول انصاف وچ تاخیر ‘ قانون شکنی ‘ مہنگائی ‘ سٹے بازی ‘ دنیا داری ‘ کاہلی جہیں موضوعات کوں ہک نظم اِچ یکجا کر تے اپݨے عہد دا نقشہ چھکیا ڳیا ہے۔ فائق سئیں دے ایں نظم دی کل سٹھ بنداِن۔ ایں طرح مثنویاں کوں چھوڑ تے اے ہک طویل ترین سرائیکی نظم دی حیثیت وی رکھدی اے۔

محمد بخش فائق دے پوترے سئیں حبیب فائق دے آکھݨ موجب محمد بخش فائق دا بے شمار کلام غیر مطبوعہ انھاں کول موجود ہے۔ ایں سارے کلام کوں مرتب کر تے سرائیکی زبان دے ایں مہاندرے شاعر دا صحیح مقام متعین کیتا ونڄ سڳدے۔ محمد بخش فائق عربی تے فارسی دے چنگے عالم ہن۔ نظماں توں علاوہ آپ ݙوجھیاں اصنافِ سخن وچ وی مُل مہانگے وادھے کیتے۔

نظم تیرھویں صدی توں نمونہ:

سُݨو ملتان دا قصہ او قصیاں دے سُݨݨ والے

پراݨیاں تے نویاں ڳالھیں دے نکتے ٻہہ چݨݨ والے

قدیمی شہر ہے ملتان ‘ لکھیا وچ کتاباں دے

لمبے چوڑے اے قصے ہُݨ نی آندے وچ حساباں دے

ٻہوں ادوار اِتھ گزرئیے عذاباں تے ثواباں دے

نہیں طے جملہ تھی سڳدے توڑے لکھ ڳئے لکھݨ والے

اڳوں ملتان دی شہرت تے اِتھوں دے حالات دا ذکرہ ایں کریندن:

ہر ہک چھوٹے وݙے دے مونہہ وچ اے ڳالھ مشہورے

جو تحفے چار ہن ملتان دے سچ ہے نہ کجھ کوڑے

گورستان تے گدا گر ‘ گرد ٻیا گرمی دا تندورے

گرانی گاف پنجواں ہُݨ انھاں چَوں وچ رلݨ والے

انھاں گافاں پنجاں دے وچ ہوئے گردان ملتانی

گویا ’’مل طعن‘‘ باقی رہ ڳیا ملتان دا ثانی

نہ کوئی منصف نہ کوئی عادل برائے نام دیوانی

گواہ بدخواہ ݙوں کافی آپے پُچھسن پچھݨ والے

محمد بخش فائق صرف انھاں سماجی برائیاں دی نشاندہی نیں کریندا بلکہ ہک وݙے فنکار دی طرح آخر وچ ایندا حل وی تجویز کریندے تے کفایت شعاری ‘ سادہ گزران تے قناعت تے زور ݙیندے۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان