ماء ۔ سرائیکی لوک قصیاں وچ گھریلو کردار
لوک قصے کہاݨیاں وچ ماء دا کردار ٻہو ںجاندار تے شاندار ہے ۔ ایہ بالکل اینویں ہے جینویں حقیقی مانواں اپݨیاں دھیاں پُتراں تے صدقے گھولے تھیندن تے اپݨی اولاد کوں اپݨی جان کنوں وی ڈھیر پیار ا ڄاݨدن تے انہاںدے سُکھ کیتے اپݨی حیاتی قربان کرݨ کیتے تیار راہندِن اَتے انہاں دے ݙکھ وچ خود وی مویاں لیکھے تھی ویندن یااولاد دے ݙکھ کٹݨ کیتے دھیہاں نال وی مقابلہ کرݨ کوں تیار تھی ویندن۔
پیئو دے کردار وچ تاں بھانویں مثبت دے نال نال منفی ضرور کھڑے جیڑھا ݙوجھا ذال دے پِچھوں لڳ تے اپݨی حقیقی اولاد کوں کوہوݨ کیتے تیار تھی ویندے ۔پر ماء دا کردار بالکل مثبت تے جان ݙیوݨ آلا ہے لوک کہاݨیاں وچ وی ماء دے ݙو کردار نظردن ہک حقیقی ماء دا تے ݙوجھا مترائی ماء دا ۔ سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ مترائی ماء کوں ماء اِی نئیں سمجھیا ویندا کیوںجو مترائی ماء دا کردار ݙیݨ آلا ہے ۔ اِتھاں اساں پہلے حقیقی ماء دے کردار تے ڳالھ مہاڑ کریندے ہیں تے اوندی قربانی ، جانفشانی ، محنت و مشقت ، پیار و محبت ، نشوونما دے عملی مجسمہ ہووݨ کوں بیان کریندے ہیں ۔ آکھیا ویندے جو نثری لوک ادب مرداں دی پیداوار ہے اَتے شعری لوک ادب تریمتیں دی ۔ قصیاں دا تعلق وی نثری لوک ادب نال بݨدے او قصے وی زیاد ہ تر مرداں دی پیداوار ہن پر انہاں سارے قصیاں وچ ماء دا کردار انتہائی محبت عقیدت تے حقیقت آلا لیکا ڳیا ہے ۔ لوک اَکھاݨیں وچ وی ماء دیاں انہاں خوبیاں کوں بیان کیتا ڳئے تے مانواں دے ڈھیر سارے اَکھاݨ مِلدن۔
مانواں ٹھڈیاں چھانواں۔
ماء مر تے وی اولاد دی خیر منگدی ہے۔
ماء راضی تے رب راضی۔
ماء مارے مارݨ نہ ݙیوے۔
پیکے مانواں نال تے ماݨ بھرانواں نال۔
ماء خدا دا ݙوجھا ناں۔(8)
سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ماء دا کردار اتنا ڈھیر کائنی جتنا جو پیئو دا کردار ہے ۔ اوندی وجہ مرداں دا قصہ گو ہووݨ ہے۔
اللہ توں بعد پیدائش دی ݙوجھی وݙی وجہ ماء ہے تہوں دھیان سنبھال تے خیال رکھݨ دا عمل وی ماء دے کول پیئو کنوں ڈھیر ہے ۔ اِتھوں دیاں مانواں اپݨی جند ݙے تے ٻالاں دی حفاظت تے خیال رکھیندن ۔ سرائیکی لوک قصیاں وچ تاں جناں تے دھیہاں دی ماء وچ وی ممتا ݙکھائی ڳئی ہے ۔
طاہر غنی دی بیان کردہ کہاݨی ’’آجڑی‘‘ جیندے وچ کہاݨی دا ہیرو بدر منیر دھیہ دے گھر ونڄ پُڄدے تے اوندے اڳوں ہاڑہ منتاں کریندے تاں دھیہ دی ماء وی اوندے تے وِس پوندی ہے تے اونکوں رات ٹکاوݨ تے اوندے سوالیں دے جواب دھیہ کنوں ݙیواوݨ دا وعدہ کریندی ہے ۔ دھیہ دی ماء اونکوں مکھی بݨا ݙیندی ہے تے جݙاں دھیہ گھر پُڄدے تاں او آدم بو ، آدم بو ۔ ہو ۔ ہوکریندا تے ناس مریندا تے گجدا آندے تاں ماء اونکوں آہدی ہے جو پتر ٻہہ اَرام کر روٹی ٹکر کھا ۔ اِتھاں کتھے آدم زاد ۔ دھیہ اَرام نال ٻہہ تھیندے ۔ روٹی ٹُکر کھاندے تے وَل ماء دی جھولی وچ سِر رکھ تے سُم پوندے ۔
دھیہ دا ماء دی جھولی وچ سر رکھ تے سُمݨ درحقیقت ماء دی ممتا دا اظہار ہے۔
اینویں اِی ماء ݙکھی سُکھی رہ تے وی اپݨے ٻالیں کوں اُٹھرا پُٹھرا رکھیندی ہے ۔ جینویں ساکوں عبداللہ عرفان دی بیان کردہ کہاݨی ’’تیوت تے تلواڑا‘‘وچ نظردے ۔ تیوت ہک رنڈر مئی ہے جیڑھی ٻال بچڑ دار ہے پئے دے مرݨ دے بعد او اپݨا سبھ ولتݨ ویچ تے ٻالیں کوں کھوا چھڑیندی ہے اَنت اَپݨے بھرا دے گھر نوکراݨی کھڑو ویندی ہے ۔ بھرڄائی ہک ݙیݨ شخصتیاݨی تریمت ہوندی ہے جیڑھی بھورا تیں نئیں چاوݨ ݙیندی تے بھرا دے وی اوندے خلاف کن بھری رکھدی ہے تے اَنت انہاں حالات وچ او اپݨے ٻالیں کوں کیویں پلیندی ہے ۔اوندا منظر وی ݙیکھو:
’’تیوت شودی دی ننڈھڑے کوں گوݙے تے لُݙیندی تے سیاݨیاں کوں گھرکیاں ݙے ݙے تے چُپ کرویندی جُوٹھ پچھوگ دی تانگھ اِچ پہر رات مارے توڑیں ٻیٹھیں ٻیٹھیں گِھلاں کھاندی رہے ہا ۔ وَت اِنہاں دے ونڄݨ تے اُٹھے ہا ۔ کُنی ٹھوٹھے پھیلیاں پونچھ پانچھ تے گھیر میر کٹھی کرے ہا ۔ تے ٹُکراں تے چپے بھورے تے دانگی دے ساڑ چھی اے رکھتے نندرائے ٻالاں دے مونہہ اِچ گِراں وی تُنے ہا تے اپݨے لیکھاں کوں وی رووے ہا۔‘‘(9)
جینویں پیئودے کردار وچ عقل و دانش تے محنت و مشقت نظردی ہے ۔اونویں ماء دے کردار وچ دلی جذبات و احساسات اَتے ایثار و قربانی دے روئیے اَتے رجحانات نظردے ہن ۔ ’’سوجھل قصے‘‘ وچ بیان کیتی ڳئی ہک کہاݨی ’’ماء مرتے وی اولاد دا بھلا منگدی ہے‘‘ وچ تاں مامتا دھرت اَسمان دیاں حداں پار کیتی کھڑی ہے ۔ ہک ڄݨا پسند دی شادی کریندے تے وَل رن مرید بݨ ویندے ۔ ذال دی فرمائش موجب ماء کوں مار تے اوندیاں ہاں ٻکیاں کڈھیندے اَتے ایہ سبھ کجھ پُتر دی خشی کیتے ماء رضا مندی نال قبول کریندی ہے جو گھن پُترا! میݙا ہاں ٻکّیاں کڈھ ونڄ ۔ ڄݨا ہاں ٻکیاں کڈھ تے ویندا پئے تُھݙا جو آندے تاں ماء دے ہاں ٻکیاں وچوں اَلا آندے۔
’’ہائے ہائے میں صدقے تھیواں! میݙے پُتر کوں سٹ تاں نئیں لڳی‘‘
ذرا منظر نامہ ݙیکھو بندے دا اپݨا ہاں تے ٻکیاں ٻاہر آندیاں ہِن۔
’’پُتر ݙردیں ݙردیں ایݙے اُݙے ݙٹھا تے وَل کھیسے اِچوں کاتی کڈھیُس تے ماء کوں لِٹا کے اوندی ڳچی تے چھری چا پھیریُس، اوندا ڈڈھ ، پاڑ تے ا وندیاں ہاں ٻکیاں کڈھیندا ہک کپڑے اِچ پیندا تے بھڄ پیا ۔ اپݨی وستی آلے پاسے ۔ ہُݨ ماء کوں مُکا خوشی کنوں بھنا ونڄے جو اجھو وستی پُنم۔ حکیم صاحب دا ٹوݨا پورا تھیا تے میݙی ذال اُٹھی ٻہسی ۔ ہِیں خُشی اِچ تُھݙا جو لڳیُس ۔ کھاݙے اِچ ونڄ ڈَٹھا ۔ ڳنڈھڑی ہک پاسے ونڄ پئی تے ماء دے ہاں اِچوں اَواز اَئی ’’ہائے ، ہائے میں صدقے تھیواں ! میݙے پُتر کوں سٹ تاں نئیں لڳی۔‘‘(10)
اِتھاں اساں ہُݨ مترائی ماء دے کردار دا ویورا کریندے ہیں جینویں اساں پہلے ڳالھ کر چکے ہیں جو ہندوستان تے پاکستان وچ مترپ دا مسئلہ قدیم ، سماجی تے تہذیبی ہے ۔ تہوں تاں لوک اَکھاݨیں وچ وی مترپ بارے دانشمندانہ تے تہذیبی ڳالھیں کیتیاں ڳیاں ہِن۔
سیاݨے آہدن:
’’مترپ ست پشتیاں تئیں پندھ کریندے
مترئی چنگی مترپ مندا
مترپ مکھݨ دا وی ماوݨ دا نئیں ہوندا
متراپا ست جھڳے ساڑیندے‘‘(11)
ہِیں سانگوں سرائیکی لوک قصیاں وچ مترائی ماء دا کردار ٻہوں منفی ہے بھل ہک ݙیݨ تے بلاں آلا ہے جیڑھی ٻالاں کوں گھر بدر تے ݙیس نکالی ݙیوا چھڑیندی ہے (ہک ہا بادشاہ) تے کوہا تے مروا چھڑیندی ہے ۔جینویں(ماء مترائی تے پیئو قصائی )۔
آر سی ٹیمپل’’ حکایت پنجاب‘‘مترائی ماء دے کردار تے بھرویں ڳالھ کریندے ہوئے لکھدن:
’’بعض کہانیوں کا آغاز سوتیلی ماں کی دشمنی سے ہوتا ہے ۔ یہ موضوع بھی ہندوستانی لوک کہانیوں میں عام طور پر پایا جاتا ہے ۔ اگرچہ اوپر جن مجموعہ حکایات کا ذکر ہو چکا ہے ان میں کوئی ایسی کہانی نہیں دی گئی ۔ مگر اس کا باعث یہ ہے کہ یہ مجموعے بچوں کے لئے اکٹھے کئے گئے ہیں۔ اس سے یہ نتیجہ اخذ نہیں کیا جا سکتا کہ ان علاقوں میں جن سے وہ کہانیاں متعلق ہیں ۔ یہ موضوع نایاب ہے ۔ یہاں اصل کہانی یہ ہوتی ہے کہ ہیرو کا باپ کسی نوجوان لڑکی سے شادی کرلیتا ہے جو اپنے سوتیلے بیٹے کے عشق میں مبتلا ہو جاتی ہے ۔ ہیرو اس کی خواہش پوری کرنے سے انکار کرتا ہے تو وہ اس کے خلاف ہو جاتی ہے ۔ یورپ میں شاید ایسی کہانی ناقابل یقین تصور ہو مگر یہاں ہندوستان میں ایسا نہیں ، کیوں کہ یہاں راجے مختلف وجوہ کی بناء پر ، جن میں سے زیادہ سیاسی ہوتی تھیں ۔ آخر عمر تک شادیاں کرتے رہتے تھے ۔ اور ان کی بعد کی بیویاں بالعموم نوجوان لڑکیاں ہوتی تھیں۔ جو اپنے خاوندوں میں کوئی دلچسپی نہ رکھتی تھیں ۔ اس لئے وہ اپنے خاوند کے خاندان کے نوجوان افراد کے لئے مصیبت کا باعث بن جاتی تھیں۔ بہت سے کہانیوں میں ان سوتیلی مائوں کا ذکر آتا ہے جو اور یہ عموماً ہیرو یا ہیروئن کی دشمن ہوتی ہیں ۔ کبھی تو یہ شادی پہلی بیوی کی موجودگی میں کی جاتی ہے اور کبھی اس کی موت کے بعد ۔‘‘
آر سی ٹیمپل اپݨی کتاب ’’حکایت پنجاب ‘‘ دی جلد سوئم دے دیباچے وچ مترائی ماء دے کردار بارے مزید لکھدن:
’’ضرر رساں ہیروئنوں کی قسم میں سوتیلی ماں بھی آتی ہے ۔ ہندوستانی لوک کہانیوں میں سوتیلی ماں بہت اہم اور عجیب کردار ادا کرتی ہے کیوں کہ یہاں کے حکمران ، دولت مند اوربڑے بڑے لوگ ایک سے زیادہ بیویاں رکھتے ہیں ۔ ایسی مائیں بالعموم ہیروئوں کی ماں کی سوتیں ہوتی ہیں جو اس کو بُرا سمجھتی ہیں اور اس کی زندگی اور کہانی میں دو خاص طریقوں سے دخل دیتی ہیں یا تو وہ ہیرو سے ناجائز تعلقات قائم کرنے کی متمنی ہوتی ہیں اور اس کے انکار پر اُلٹا اپنے خاوند سے اس کی شکایت کر دیتی ہیں اور یا اس کی ماں سے حسد رکھنے کے باعث اس کی تباہی کے درپے ہو جاتی ہیں ۔ دوسرے سبب کی بنا پر ہیروئن بھی اپنی ایک یا متعدد سوتیلی مائوں سے نقصان اُٹھاتی ہیں ۔ بالعموم سوتیلی مائیں اپنے ان مقاصد کی تکمیل کے لئے انسانی طریقے ہی اختیار کرتی ہیں۔‘‘
مترائی ماء دے کردار وچ جنسی بے راہ روی وی کھڑی ہے تے من دی منشا پوری نہ تھیوݨ تے او پُتراں کوں ݙیس نکالی تئیں ݙیوا ݙیندی ہے ۔ ایہ ڳالھ اساں پہلے وی کر چکے ہیں جو بادشاہ ݙوجھی شادی لوی چھوہر نال کریندے جیڑھی اوندے پُتراں دی ہم عمر ہوندی ہے تہوں تاں او اپݨے مترائے پتراں کوں اپݨی جنسی ہوس دی ڳاری وچ پھساوݨ دی کوشش کریندی ہے ۔قصہ ’’راہب تے صاحب‘‘ وچ مترائی ماء دا کردار ݙیکھو:
’’جیڑھے ویلے او ڳیا کُھدا چاوݨ ۔ ماء عاشق تھی ڳئی۔ اوں تُھݙا ماریا کُھدے کوں او اندر ونڄ پیا ۔ او اندر وڑااوںوَل ٹاݨا مارا ۔ اینویں کریندے کریندے اوں کوں ݙوجھے تریجھے کمرے وچ گھن ڳئی ۔ جیڑھے ویلے اوندے ہتھیں پیریں پووݨ پئی تاں اوں آکھیا ’’خبردار! توں میݙی ماء ہیں ، میں تیݙا پُتر ہاں ۔ غلط نگاہ نہ ݙیکھ میں دو۔‘‘(14)
’’کہاݨی گانموں دی‘‘ وچ مترائی ماء دا کردار ݙیکھو جو اَپݨے پُتراں کوں کینویں پلیندی ہے تے مترائے شودے گانموں نال کیا حال کریندی ہے۔‘‘
’’گانموں دے پاروں محرم خان ݙوجھی شادی چا کیتی۔ محرم سدھا سادھا ہا تے بھلے مانس ڄٹ ہا۔ پر اوندی ذال اللہ وسائی ٻہوں سخت تے کرخت ۔ اللہ وسائی پُتراں دی لام لا چالائی ۔ حاجی ، گاجی ، داد ، مراد ، میر داد …… حیر دے ست پُتراں کوں چوݨواں کھواوے ، چوݨواں ہنڈواوے ، لاݙے پیار، نہ کم نہ کار ، پڑھائی نہ کسب ، چھوہر سارا ݙینہ کوݙی کھیݙن تے ݙٹکے وڄائیݨ نہ کہیں سمجھایا تے نا کملی ماء مت ݙیوݨ ݙتی …
اللہ وسائی دے ٻچڑے عیش کرن تے شودے گانموں دا ہائے جیویا ہووے ۔ گانموں کیتے مترائی مہاڑا ، رُکھا سُکھا کھاوݨ کوں ݙیوے تے پاٹا پُراݨا پاوݨ کوں ۔ کاوڑ تے ساڑ توں گانموں نوں گم ڈھڈݨ سݙے ۔ دھمی نال جڳا تے ، پڑھݨ گھلے ، گھر دے کم کرائے ، نقصان کرے ، تاں چمڑی لہائے۔‘‘
حوالہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان