ماء دھرتی دا پارتی : عاشق بزدار

ترائے صدیاں پہلے ’’مِہرماچھی‘‘ دے وسوں کیتے ڳوٹھ ’’مِہر والہ‘‘ دی اڄوکی سُنڄاݨ عاشق بزدار دے ’’مِہرے والہ‘‘ نال تھیندی ہے جتھاں پچھلے ترائے ݙہاکے ہر سال لڳݨ والے ثقافتی میلے دے گواہ ہِن ۔ عاشق بزدار سرائیکی لوک سانجھ دے بانی رکن ہِن تے میلے ٹھیلے سرائیکی لوک سانجھ دی روح دا حصہ ہِن ۔ مہرے والے دے ایں میلے وچ ڈراما ، تقریراں ، مشاعرہ ، موسیقی ، جھمر تے کھیݙاں جتھاں وسیبی روایت کوں اڳونہاں کرݨ وچ آپݨا آپݨا کردار ادا کریندِن اُتھاں سرائیکی ادب دی ٹور ٹورݨ سانگے کتابیں دی نمائش وی میلے دا حصہ ہوندی ہے۔

جے تئیں عاشق بزدار دی شاعری دا تعلق ہے تاں دھرتی نال جُڑی اے سرائیکی شاعری ایں ڳالھ دا جِیندا جاڳدا ثبوت ہے جو دھرتی دے ایں پُتر دا ڳانڈھا ما ٻولی تے ماء دھرتی نال ایں طرحاں ڳنڈھیا ہوئے جو اینکوں کوئی اَنج نئیں کر سڳدا ۔ ویہویں صدی وچ آکھی عاشق بزدار دی اے ڳالھ اکویہویں صدی دے ݙوجھے ݙہاکے وچ نویں نکور تے اڄوکے دور دی نمائندگی کریندی ہے:

ہُݨ تاں شام تھیوݨ توں پہلے لوکی گھر سُم ویندے

تارے ، چندر ، ہوا دے جھولے پِھردِن روز اوارے

1986ء وچ چھپ کے آوݨ والی عاشق بزدار دی کتاب ’’قیدی تخت لہور دے‘‘ سرائیکی وسیب دا نوحہ پیش کریندی ہے ۔ہک مُدت لنگھ ونڄݨ دے باوجود وی اے کتاب پڑھݨ والے وَل وَل پڑھݨ چاہندن ۔ جدید نظم دے رنگ وچ رنگیے ایں شعری مجموعے دے بعد لکھاری دی ٻئی تخلیق ’’گونگی دھرتی گونگے لوک‘‘ دی شدت نال تانگھ تانگھی ویندی پئی ہے ۔

عاشق بزدار کوں حیاتی دے حوالے نال تاں آپݨے ملک دا سینگا آکھ سڳدے ہئیں بھل عاشق بزدار سرائیکی وسیب کوں کوہ سلیمان دا ہم عمر آکھ کے واضح کیتے جو اے دھرتی آپݨی نویکلی تاریخ رکھیندی ہے ۔ ایں سلسلے دی طویل نظم ’’سلیمان پہاڑ دی گواہی‘‘ دے شروع وچ آکھیا ڳئے:

اے دھرتی ہے میݙی سینگی

اساں ݙوہیں لکھیں سالیں کولوں کٹھے

حیرت دے وچ

ہک ݙوجھے کوں ݙہدے آیوں

عاشق بزدار دی شاعری سرائیکی وسیب دی تاریخ تے ثقافت کوں نشابر کریندی ہے ۔ ایں سلسلے وِچ روہی تھل دمان دی تاریخی عظمت تے من موہݨے منظر پیش کریندیں ہوئیں ماء دھرتی نال ڳوڑھے ڳانڈھے دا ثبوت ݙتے:

اساں ڄئے سرائیکی ݙیس دے

ساݙی دھرتی ماء لکھ پال

ایندے سینے سِندھ پیا کھیݙدا

ایندے پیریں چھاچھڑ کاک

اے بھاڳ وندیں دی بھاڳ وند

ایندا پاݨی کِھیر دی کار

ایندے تھل ، چترانگ ، ملہیر

جھر ، جنگل ، ٻیلے ، ٻیٹ دیاں

کیا رِیساں شہر کرِن

ایندی روہی آسݨ روح دا

ایندے ٹِٻے طُور ݙسن

’’قیدی تخت لہور دے‘‘ دی زیادہ شاعری جیویں جو عنوان توں ظاہر ہے ، مزاحمت تے قوم پرستی نال عبارت ہے ۔ پہلی پہلی نظم ’’وسیب‘‘ سندھ وادی تے پنج پاݨی دے علاقیں دا موازنہ ایں طرحاں کریندی ہے جو اے فرق کُھل کے سامݨے آ ویندے ۔ نظم ’’اساں قیدی‘‘ دی اِبتدا وچ تاں وسیب دے ڳݨ ڳݨوائے ویندن پر اے نظم مزاحمت دے رنگ وچ خوب رنگی ہوئی ہے ۔ ’’شِجرے‘‘ وچ دھرتی تے دھرتی واسی موضوع بݨائے ڳئین جیندے وچ ایں ڳانڈھے دے نال نال ماء دھرتی نال تھیوݨ والی بے نرواری کوں واضح لفظیں وچ مزاحمتی رنگ نال پیش کیتا ڳئے ۔ ایں توں وسیب دی عظمت تے اوندی کلھ نہ تھیوݨ دی ڳالھ ٹُریندیں آکھیا ڳئے:

صدیں کولوں اساں ایں دھرتی دے پاندھی

اپݨی ڄاݨ سُنڄاݨ دے رستے رُلدیں رُلدیں

جوڳی بݨ کے

اپݨے شِجرے

شہر ݙراور ، اُچ راݨی دے

کِردیں بُھردیںکندھیں دے ایریں وچ ڳولین

عاشق بزدار پچھوال دے اولوں وچ آپݨے وسیب دے ڳݨ ݙیکھݨ دے علاوہ ایں وسیب نال روا رکھیے سلوک کوں کݙاہیں نئیں وِساریا۔ رنجیت سنگھ دی شاہی توں گھن کے اڄوکے دور تئیں تھیوݨ والی بے نرواری کوں ’’قیدی تخت لہوردے‘‘ وچ کئی موقعیں تیں بھرویں انداز نال بیان کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ وݙیں وݙیں نظمیں دے نال نال نِکیاں نِکیاں نظماں وچ وی آپݨی ڳالھ کوں نویکلے انداز نال ٹورݨ دی کوشش کیتی ہے ۔ جیویں جو ہک نکی جھیں نظم ’’میں تے توں‘‘ وچ آکھیے:

میں روواں تاں رو نئیں سڳدا

توں تاں کِھل، ہئیں کِھلݨ جوڳا

دھرتی رب دی تیݙے حصّے

میݙے حصّے

بُکھ دے قصّے

آپݨی ایں ڳالھ کوں ہک ٻئی نظم ’’غربت جڳ بدنام‘‘ وچ خاص رنگ نال پیش کریندیں ہوئیں ݙاڈھیں دے ݙڈھپ کوں سامݨے گھن آندا ڳئے:

ساݙیاں اَکھیں رَت پیاں سِمدیاں

ساݙے من ماندے ݙینہ رات

ودے رُلدوں جھر بر جنگلیں

اساں ماریے مال دی کار

ساݙی ݙاڈھیں دے ہتھ واڳ

ݙاڈھیں دے ہتھ واڳ آ ونڄݨ دے بعد کیا تھیندا ہوندے تاں اے سب ڄاݨدن ، وَل اُنھائیں دی مرضی چلدی ہے جو جیݙے واڳ ولاوِن تے ایندا اَنت اے تھیندے جو ہر ویلھے ہر خاص قسم دا ݙر ہوندے ، خوف ہوندے تے وِسواس لڳا رہندے ۔ کݙاہیں ایں ݙر دے ماریے ساہ بچاوݨ وی اوکھا تھیندے ۔ ساہ دا تھورا گھنݨ سانگے کئی پاپڑ ویلݨے پوندِن:

اساں پاندھی راہ وسیڑو

رستے دے آسیب توں ݙر کے

اپݨا ساہ بچاوݨ سانگے

ہکی گھوراِچ

کٹھے تھی ڳیوں

اَحٖ جے کر پچھوال دی ڳالھ نال اڄوال کوں جوڑیا ونڄے تاں ایویں لڳدے جو ساݙے وسیب دے ہر واسی کوں اے وِسواس کھادی ویندے:

شہر دا منظر ݙیکھ کرائیں

اینویں لڳدے

جیویں

اِتھاں دیہہ لہہ آئوسی

جیرھا جِیندے بندے کھائوسی

ݙوجھے لفظیں وچ عاشق بزدار ایں وسیب دے مستقبل بارے کئی خدشے سامݨے رکھین ۔ کئی سوال کیتن تے کئی سوالیں دے جواب وی سوالیں دے اندر شامل ہِن جیویں جو ہک کافی دے ٻول ہِن:

جھوک وساوݨ والا آوے اللہ سئیں آں

درد ونڈاوݨ والا آوے اللہ سئیں آں

میں مونجھا میں ماندا پکھڑو

چوڳ وٹاوݨ والا آوے اللہ سئیں آں

پکھیں دے پئے آلھݨے سڑدِن

بھا وِسماوݨ والا آوے اللہ سئیں آں

عاشق بزدار دی شاعری وچ جتھاں ما ٻولی تے ماء دھرتی دے ماضی ، حال تے مستقبل بارے اظہار مِلدے اُتھاں ایں دھرتی نال ڳانڈھا رکھݨ والے واسی وی اُنھاں کوں پیارے ہَن ۔ جے کر اُنھیں دے کلام وچ دھرتی توں وِچھڑیے پار پوادھ ونڄ کے وسݨ والے دھرتی ڄائے اِتنے عزیز ݙسدن جو اُنھیں کوں نہ مارݨ دے جرم وچ ہتھیں ہتھکڑی لڳ ونڄݨ دی پرواہ کائینی تاں ایں دھرتی توں جھوک لݙا ونڄݨ والے کئی سنگتیں بارے اپݨے تاثرات کوں وی آپݨی شاعری وچ سمو ݙتے ۔ جیویں جو سرائیکی لوک فنکار ’’فقیرا بھگت‘‘ بارے لکھی ہوئی ہک نظم ہے:

روہی روح کوں رُنڑکا لاوے

ماندے من وچ راند رساوے

ہر پاسوں ہِن پھوڳ پھلی کِھپ کھار دے لُرکے

دھامݨ ، کِترݨ ، ٻوئی دے ٻرکے

ساری روہی خشبو ، خشبو

ݙاہر ملھیراں ٹوبھے تاݙے

تھل چترانگ تے ڳوپے سالھیں

ساری عشق دے مُلخ دی وسوں

کوٹ شہر دے بنرے دی جاگیر ݙسیندی

روہی یار مِلاوڑی دے کیا منظر موکھاں

جِنتے ݙیکھاں ، ہر منظر وچ

چپڑیں دی سُر تال وچالے

ݙسدے کافی ڳاندا ہویا

فقیرا بھگت

’’اساں کنوں دل چایو وے یار

جا پے کتھاں ونڄ لایو وے یار‘‘

عاشق بزدار کوں سرائیکی دی جدید نظم دا مہاندرا شاعر آکھیاویندے ۔ جݙاں جو اُنھیں دے کِھنڈیے پُنڈیے کلام وچ غزل دے علاوہ سرائیکی دیاں خاص اصناف کافی تے ݙوہڑہ وی پاتا ویندے ۔ غزل تے کافی دے حوالے تاں ایں تحریر وچ شامل تھی چُکن تے ’’ݙوہڑہ‘‘ دا ہک نمونہ وی حاضر ہے جیندے وچ سرائیکی ثقافت دا رنگ واضح جھلکدے:

جے نچݨیں تاں ٻئی خار کہئیں اُتھ اِتھ جِتھ کِتھ میکوں یارنچا

پِڑ پتݨ بزار دی شرط نئیں اُروار تے بھاویں پار نچا

ایویں آکھ ہاں نچ ، میں نچ پوساں دل آکھی تاں نتھ مار نچا

میکوں عاشق نچݨ توں عار نئیں تیݙا ناچا ہاں لکھ وار نچا

عاشق بزدار دی سرائیکی شاعری دا کوئی وی رنگ ہووے او وسیب دے کہیں نہ کہیں رنگ وچ رنگیا ہویا ہوندے ۔ ماء دھرتی تے عاشق بزدار لازم تے ملزوم ہِن۔ جے کراے آکھوں جو اُنھیں آپݨی حیاتی ما ٻولی تے ماء دھرتی کیتے وقف کر ݙتی ہے تاںغلط نہ ہوسی۔ ڳالھ اِتھائیں مُکدی نئیں بلکہ اُنھاں تاں آپݨے بعد آوݨ والی نسل کوں وی آپݨی دھرتی دی پارت ݙتی ہے۔ ماء دھرتی دے ایں پارتی دی نظم ’’لالݨ‘‘ دے ابتدائی مصرعے تے چھیکڑی مصرعے رلائے ونڄن تاں اُنھاں دی ’’پارت‘‘ دے مختصر لفظ ایں بݨدِن:

لالݨ!

میݙے من ماندے کوں

تیݙے آوݨ دی چِنتا ہئی

اپݨی قیدِݨ ماء دھرتی دی پارت ہووی

ایندے ݙکھڑے سُکھڑے سارے

آپ سنبھالیں

مآخذ

٭…جمشید احمد کمتر احمداݨی ، پاندھی ٹُردا ڄل ، رسول پور (جام پور): بزم کمتر ، 1996ء

٭…حمید اُلفت ملغاݨی ، پاندھی پُچھاں واٹیں تکاں ، ملتان: سنجوک پبلی کیشنز، 1998ء

٭…سجاد حیدر پرویز ، ڈائریکٹری سرائیکی مصنّفین ،مظفرگڑھ : مجلس سرائیکی مصنّفین ، 1993ء

٭…عاشق بزدار ، قیدی تخت لہور دے ، راجن پور : سرائیکی لوک سانجھ ،1986ء

٭…محمد نواز صدیقی ، وکھرے پتر وسیب دے ، ملتان : دستک پبلی کیشنز ،2012ء

٭…کتاب لڑی : جیوݨ جوڳ ، ملتان ،2002ء

٭…کتاب لڑی : سُنڄاݨ ، اِسلام آباد،2003ء

٭…کتاب لڑی :عصائے کلیم دِڳا، کوٹ مٹھݨ ، 1993ء

٭…روزنامہ ’’خبریں‘‘ ملتان ،12؍ مئی 2013ء

حوالہ

لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان