لَا حَولَ وَلا

حافظ کرم علی آپݨے اُستاد دے ساہمݨے تَرے مصلّے سُݨا گھدے تاں اوہناں اُس نوں اجازت ݙے چھوڑی جو ہُݨ اوہ امامت کر سڳدا ہے تے پکا حافظ تھی ڳیا ہے ۔ حافظ جی دی ماء ٻہوں خوش تھئی اُس استاد دی روٹی پکائی تے ٻہوں احسان مندی دا اظہار کیتوس ہائی وی وݙی ڳل۔ استاد فخرنال آکھیا:

’’ݙیکھو مائی بھولی ! اساں تیݙے اُکاّ بیکار پُتر نوں روٹی کماوݨ جوڳا بݨاچھوڑیا ہے ۔‘‘ تے مائی بھولی نوں اوہ وقت یاد آ یا‘ جس وقت اوہ کرم علی دیاں بیمار اَکھاں وچ غلط دوا پا ٻیٹھی ہائی تے وَت ٻہوں علاج کراوݨ دے باوجود حافظ کرم علی دیاں ݙوہائیں اَکھیاں ویندِیاں رہیاں ہن ہک اَکھ وچوں معمولی جیہی جِھیت پیندی ہائی ۔اُس ویلے کرم علی دے پیو سلطان علی بھولی نوں سِنڳاں تے چا گھدا ہائی ۔

’’او کم ذات رَنّ! تیں میݙے پُتر دی حیاتی تباہ کر ݙتی ہے۔ ہُݨ ایہہ پِنݨ سِوا کیہڑے کم دا ہے۔‘‘ ایہہ فقرہ روز ویہاں وار سلطان علی بھولی نوںسُݨیندا تے بھولی ݙسکارے بھرݨ لڳ پوندی ۔ خدا بھلا کرے مائی بھولی دی بھتریجی دے خاوند حافظ مولوی غلام موسیٰ دا ۔ اُس آکھیا:

’’تساں کرم علی نوں میݙے حوالے کر چھوڑو تے اللہ اُس نوں رنگ لاسی۔‘‘

سلطان علی تاں کݙوکݨا مر کھپ ڳیا ہائی ہُݨ ایہہ خوشی دا ݙینہ ݙیکھݨ کݨ ہِکا مائی بھولی رَہ ڳئی ہائی ۔

خیر حافظ کرم علی حفظ توں فارغ تھی ڳیا ہائی ۔ تھوڑے بوہت مسئلے وی جٖاݨدا ہائی۔ ہُݨ اُس نوں مسیت دی تلاش ہائی ایہہ مسئلہ وی خدا حل کر ݙتا۔ دین پور حافظ جی دا پَتریر ریلوے سٹیشن نال بجلی دی ہک دکان تے کم کریندا ہائی ۔ ہک ݙینہ اُس آݨ ݙسایا جو دین پورتوں پنج میل دے فاصلے تے چک14وچ مسیت خالی ہے کیوں جو اُتھوں دا پہلا امام مرڳیا ہے ۔ اِس چک تے مولوی غلام موسیٰ دا ہتھ لڳدا ہائی ۔ اوہناں ونجٖ کے چک دے نمبردار نال ڳل کیتی تے حافظ کرم علی دا کم بݨ ڳیا۔ حافظ جی نوں اوہناں دا پتریر قاسم علی نال گھن ڳیا۔ اس جوان شہر دی ہوا پھکّی ہوئی ہائی ۔ پنجابی فلماں وی ہر ہفتے ݙیکھدا ہائی۔ حافظ جی تے اوہ دین پور سٹیشن توں پیدل چک ݙائیں ونجٖݨ لڳے تاں اوہ پھکڑاں تے آ ڳیا۔

’’نہری چک ہے حافظا! عیشاں کریں۔ چھیریں چھوہریں کول پڑھسن ‘ چنڳا چوکھا کھاوݨ کݨ وی مِلسی تے ہور وی ٻہوں کجھ ہوسیا ۔‘‘ سارے راہ وچ اُس ایہہ جیہیاں واہیات تے بے ہودہ ڳلاں کیتیاں جو حافظ کرم علی داقرأت نال لاحول ولا پڑھدیاں پڑھدیاں سنگھ ݙکھݨ لڳ پیا۔ خیر حافظ جی چک پہنچ ڳئے تے امامت شروع کرݙتونیں۔ قرآن مجید تے اُوہناں نوں ݙاڈھا عبور ہائی ۔ آواز وی خدا دُنیا توں وکھری ݙتی ہائی ۔ مقتدی ݙاڈھے خوش تھئے۔ مسیت وی چنڳی کُھلی ہائی ۔ وچ بجلی پہنچی ہوئی ہائی لائوڈ سپیکر تے گرمیاں کݨ چار پکھے لڳے ہوئے ہن ۔ مسیت دے صحن وچ حافظ جی دی رہائش کݨ حُجرہ ہائی ۔ وݙے ویلے دا ناشتہ تے ݙوہیں وقت دی مزیدار روٹی مل ویندی ہائی تے ہک سو پنجاہ روپے مہینے دی تنخواہ توں علاوہ ہرفصل دے موقعے تے کجھ جنس وی حافظ جی نوں ݙیوݨی طے تھئی۔ مُکدی ڳل ہے حافظ جی دیاں مَوجاں ہَن۔

نمازی بس ڳݨے چُݨے ہَن ۔ وݙے ویلے دی نماز تے نمبردار وی آوندا ہا ۔ پیشیں ‘ دیگر تے نماشاں دیاں نمازاں ویلے پنج چِھیں ٻڈھے ٹھیڑے آ وڑدے ہَن ۔ خُفتاں (عشاء) دی نماز تے رونق ودھ ویندی ہائی ۔ لوک کم کار توں فارغ ہوندے ہن تے مسیت وچ آکے اِݙوں اُݙوں دیاں ڳلاّں چا ٻہندے ہن ۔ اَٹھ ݙاہ ݙینہاں وچ حافظ جی ہک شے نوٹ کیتی۔ مسئلے مسائل دی ڳل ہووے ہا ‘ مہنگائی دا ذکر چھڑے ہا ‘فصلاں تے موسم دا قصّہ ہووے ہا ‘ ڳل مُکدی اتھائیںہا جو اس چک واسطے پھاپاں کمہاری ہک لعنت ہے تے کݙاہیں اُس دا عذاب پورے چک نوں تباہ کر ݙیسی ۔ حافظ جی روز ایہہ ڳل سُݨدے ‘ کَیںویلے پھاپاں دی بدمعاشی کیں نال ݙسائی ونجٖے ‘ کَیں ویلے کَیں نال ۔ حافظ جی دے دِل وچ کھوج  پیدا تھئی اوپھاپاں ہے کوݨ تے کیوں مسیت وچ اس دے گِلے تھیندے ہن ۔ بھلا وَت اوہ لاحول پڑھ کے چُپ تھی ویندے ہَن ۔ اُس دے بارے کَیں توں کِنج پُچھݨ ۔ایہا جھجھک اوہناں نوں چُپ کرا ݙیندی ہائی ۔ راتیں نفل پڑھدیاں وی اوہناں نوں پھاپاں دا خیال آ وینداہائی تے وَت ٻہوں وار لاحول پڑھݨی پوندی ہائی ۔

ہک ݙینہ دیگر ویلے حافظ جی ٻالاں نوں قرآن پئے پڑھاوندے ہَن جو ہک چھوہَر آکھیا ’’جی ایہہ پھاپاں کمہاری آئی ہے تے تہاݙے نال ڳل کرݨا چاہوندی ہے۔‘‘

حافظ جی دادِل کجھ اوپرے جیہے طریقے نال دھڑکݨ لڳ پیا تے وَت ہک ٻہوں رَس بھری آواز آئی جیویں گھڑا وجٖاندیاں کچ دیاںونگاں چھݨکیاں ہوݨ۔

’’حافظ جی ! میݙے پُتر جمالے نوں وی پڑھایا کرو‘‘۔ ہک ہک لفظ زبان وچوں اِنج نِکلیا جِنج اتھلی جھیل وچ پکیاں ہوئیاں خرمانیاں تھوڑے تھوڑے وقفے نال ڈھیہہ کے فضا نوں بے لفظ تے پُر مفہوم گیتاں نال بھر ݙیوݨ۔ اَنھّے لوک حُسن دی پہچاݨ آواز توں کر گھندے ہِن تے اس آواز حافظ جی تے ایہو جیہا اثر کیتا جو اوہناں دیاں بے نور اَکھیاں روشن تھی ڳئیاں تے اوہناں پھاپاں دے جسم دا ہک ہک اَنگ ݙیکھ گھدا اوہناں ݙوں جمعے پڑھائے ہن تے کئی وار بانگ تے صلوٰۃ وچ وی اوہناں دی آواز نال اوہناں دا دِل وی ڳاوندا رہیا ہائی ۔ اوہناں سمجھیا  میݙی ایسے آواز پھاپاں نوں چِھک آندا ہے ۔ بھلا ایہہ شیطانی خیال ہائی ‘ حافظ جی لاحول پڑھ کے آکھیا:۔

’’سارے ٻال پڑھدے ہن ‘ تیݙا جمالا وی آیا کرے۔ ‘‘

’’حافظ جی مَیں بے سہارا جیہی عورت ہاں ‘ میݙے سِر تے چَھتر کوئی نہیں۔ جمالے دا پیو جیل وچ ہے ۔ میݙے پُتر نال سارے چھیریں چھوہر نفرت کریندے ہن تے اُس نوں بے گناہ مریندے کُٹیندے ہِن۔ مہربانی کرکے تُساں میݙے پُتر نوں کول ٻلھایا کرو ۔ ایہہ دیر نال آیاکریسی تے ݙوجھے ٻالاں توں پہلے اس نوں چُھٹی ݙتی کرو‘‘۔ آخری فقرے آکھدیاں ہویاں اس متوجہ کرݨ کݨ حافظ جی دے سجٖے موڈھے تے ہتھ وی رکھیا تے حافظ جی دے جسم وچ کجھ ہور طرح دی ٹھنڈ کِھنڈ ڳئی ۔ جیویں کیں ٻلدے انگاریاں تے برف دیاں ݙلیاں رکھ چھوڑیاں ہوݨ ۔ اوہناں دے متھے دے سجّٖے تے کھٻیّ پاسیوں ݙوہائیں کنپٹیاں تے نِیلیاں رڳاں تڑپݨ تے پھڑکݨ لڳ پئیاں۔اوہناں دے سانولے رُخساراں تے اوہناں دے دِل وچوں اچھلیا ہویا خون انج کِھنڈ ڳیا جنج کیں شفق دی لالی تے ریشمی شام نوں ہک ݙوجھے وچ گھول ݙتا ہووے۔ اوہناں دیاںانھیّاں اَکھّاں وچوں کَیں خواب جھاتی پائی ۔ پر ایہہ خواب شیطانی ہائی ۔ اوہناں وَت لاحول پڑھی تے آکھیا:

’’جو ایہہ ڳل ہے تاں وَت توں آپ اِس نُوں چھوڑ جایا کر تے وَت چُھٹی ویلے گِھن جایا کر۔‘‘

ڳل اوہناں دے مونہہ وچوں تاں نکلی پر اوہناں سوچیا ایہہ ڳل اوہناں دی نہیں ‘ ایہہ اندر ٻیٹھے ہوئے ابلیس لعین دی ہے… …ہا خنّاس دی ڳل ہے …… ایہہ بدمعاش قاسم علی اُٻرا ہے۔اوہناں وَت لاحَول پڑھی۔

’’چھوڑݨ میں آپ آیا کریساں ‘ چُھٹی تُساں پہلے ݙتی چا کرو میں وَت وَت نہ آ سڳدی۔‘‘پکیاں خرمانِیاں وَت جھیل دے اتھلے پاݨی وچ ٹپ ٹپ ڈَھٹھیّاں۔

’’اچھا حافظ جی میں ویندی ہاں‘‘۔ اوہ لڳی ڳئی ’’میں ویندی ہاں‘‘ آکھ کے تے حافظ جی دے اندروں کَیں آکھیا ’’اَزل توں چا کے اَڄ تائیں انسانی زباناں جتنے فقرے آکھݨ اوہناں وچوں سبھ توں زیادہ ظلمی ‘ بے رحم تے زہریلا فقرہ ایہا ہے ۔ ’’میں ویندی ہاں‘‘ تے وَت اوہناں لاحَول پڑھی ۔

اَڄ خُفتاں دی نماز توں بعد وَت اوہا ڳلاں ہَن ۔ نمبردار دے منشی رحیم بخش آکھیا:

’’ایہہ پھاپاں پورے چک کݨ ہک مصیبت بݨ ڳئی ہے‘‘۔ کریانے دے دکاندارمحمد یار آکھیا :

’’قہر خدا دا یارو ‘ جٖݨا جیل وچ ہے ‘ آمدݨی دا کوئی ذریعہ نہیں تے ہر روز جمالا میں کول روپے دیاں شرینیاں کھڑیندا ہے۔‘‘

صوفی غلام حسین ݙاڑھی تے ہتھ پھیر کے آکھیا :

’’بھائیو ایہہ چک دے سارے نوجواناں نوں خراب پئی کریندی ہے ۔ اس دا کجھ کرو۔‘‘

حاجی غلام محمد ڳلے دا کھنگھار صاف کرکے اُٻریا:

’’روز ڳلاں کریندے ہائو تے اڳیرے نائو تھیندے ۔ نپو چوٹی توں تے اس کنجری نوں کڈھوپَرے۔‘‘

نمبردار دے منشی رحیم بخش آکھیا:

’’قانون دی ڳل کیتی کرو حاجی صاحب ! اُس دا آپݨا مکان ہے ۔ اس نوں بھلا اساں کِنج کڈھ سڳدے ہاں۔‘‘

حافظ جی آکھیا :

’’ایہہ کوݨ رَنّ ہے ۔ تے اس دا گھر والا کیوں جیل وچ ہے۔‘‘

منشی رحیم بخش وضاحت کیتی:

’’اوہ جی جیل وچ نہیں حوالات وچ ہے ۔ اوہ دین پور دے ہک آڑھتی کول کم کریندا ہائی تے آڑھتی چار ٻوریاں کݨک دیاں اُس دے متھّے لائیاں ۔ ست سو روپے دی کݨک ہائی ۔ آڑھتی اُس تے کیس کرݙتا ۔کیس دا فیصلہ نہیں تھیا ۔ آڑھتی آہدا ہے اوہ اَٹھ سو روپے مینوں ݙیوے چا تاں میں صلح نانواں لکھ ݙیناں ۔ بھلا اوہ اَٹھ سو کِتھوں گھنِے۔‘‘

بہادر خان کݙاہیں ہک اَدّھی نماز پڑھݨ آ وڑدا ہائی ۔ اُس آکھیا:

’’حافظ جی پھاپاں دا گھر والا ٻہوں نیک آدمی ہائی ۔ اصل ڳل ایہہ ہائی جو ہک ݙینہ پھاپاں دے پیکیاں وچ کَیں دی شادی ہائی ۔اُس کوئی کپڑے گھنݨے ہَن تے شہر آپݨے گھر والے کول ڳئی ۔ آڑھتی بدمعاش تے کمینہ آدمی ہائی ۔ اُس اُس نوں ݙیکھ گِھدا تے وِٹل ڳیا ۔ پھاپاں نوں اندرچا ٻہایوس تے اُس دے گھر والے اللہ داد نوں کَیں کم بھیجٖ ݙتوس۔ پھاپاںنال چھیڑ چھاڑ کیتوس تاں اس جُتی لاہ گھدی ۔ بس اوسے ݙینہ اللہ داد چور بݨ کے جیل لڳا ڳیا تے آڑھتی پھاپاں نوں آکھوا بھیجٖیا ۔ ’’ہُݨ میݙی جُتی ہوسی تے تیݙا مونہہ ہوسی تے توں مجبور تھی کے مونہہ کالا کرویسیں۔‘‘ پر پھاپاں لوکاں دے گھر ٻوہاریاں ݙیوݨیاں تے اوہناں دے کپڑے دھووݨے قبول کر گھدے ۔ میںتاں آہدا ہاں ‘ اوہ ہُݨ وی ایݙی گندی نہیں جتنی ایہہ لوک آکھدے ہِن۔‘‘

’’بہادر خاناں! تینوں وی اوس کوئی آس لائی ہوسس جو اُس کنجری دیاں پساں پیا چَینا ایں۔‘‘حاجی غلام گج کے وسیا۔

’’حاجی! مونہہ سنبھال کے ڳل کر تے آپݨے ڳلمے وچ جھاتی پا۔‘‘ بہادر خان آکھیا ۔ ’’غلامے نائی نوں تیݙے گھروں میں تے اللہ داد کڈھیا ہائی تے باقی جیہڑے شریف ٻیٹھے ہو سارے میݙے اَڳے ننگے ہو۔‘‘

’’بھائیو ایہ مسیت ہے ‘‘ حافظ جی ڳل ودھدی ݙٹھی تاں اُٻر پئے ۔’’ اتھے اللہ رسول دا ناںچایا کرو ‘ مسئلے مسائل دی ڳل کیتی کرو ۔ دفع کرو پھاپاں نوں۔‘‘ ڳل ختم تھی ڳئی تے ہر کوئی آپݨے گھر لڳا ڳیا۔

حافظ جی وی آپݨے حُجرے وچ منجے تے ونجٖ لیٹے تے سمݨ دی کوشش کیتی پر اوہناں نوں نیندر نہیںآوندی ۔ اِنج معلوم تھیندا ہائی جو اینہاں دے دماغ دی اتھلی جھیل وچ پکیاں خرمانِیاں ٹِپ ٹِپ پئیاںڈَھیہندیاں ہن تے نویں نویں سُر پَے وجٖدے ہن۔ بیگانے بیگانے ساز جاڳ پئے ہن تے ساری کائنات پھاپاں پھاپاں دیاں آوازاں نال بھر ڳئی ہے ۔ بدمعاش پھاپاں ‘ کنجری پھاپاں ‘ چک دے جواناں نوں خراب کرݨ والی پھاپاںتے حافظ جی وی جوان ہن تے وَت بسترے وچ اوہناں نوں سی لڳݨ لڳا کیوں جو سارے جسم دا خون نُچڑی نُچڑی کے کَیں ہور پاسے جمع تھیوݨ لڳ پیا ہائی۔

ایہہ بڑی بے چین رات ہائی ۔ ایہہ اوہا رات ہائی جیہڑی پہلے ݙینہ زہرہ کنجری نوں ݙیکھݨ توں بعد ہارُوت تے مارُوت تے گذری ہائی ۔ ایہا کجھ فرق ہائی جو ہاروت تے مارُوت تے ایہہ رات اَسمان تے گذری ہائی ۔ حافظ جی نوں ہاروت مارُوت دا قِصہ یاد آڳیا ۔ جیہڑے زہرہ کنجری توں اسم اعظم وی کھوہا ٻیٹھے تے قیامت تک واسطے چاہِ بابل وچ پُٹھے ٹنگی کھلے ہن ۔ حافظ کرم علی آپݨے تے غور کیتا ۔ اُس دے سینے وچ وی قرآن شریف ہائی ۔ ݙوہاں جہاناں دا نور ہائی ‘ بھلا وَت اُس نوں پھاپاں دا خیال آ ویندا ہائی ۔ ایہہ لمبی رات اُس لاحَول پڑھدیاںگزاری ۔ ݙوجھے ݙینہ سویرے اوہ ٻالاں نوں قرآن پڑھاوݨ لڳا تاں پھاپاں آپݨے جمالے نوں گھن کے آ ڳئی۔

’’حافظ جی میں ٻہوں ݙکھی عورت ہاں ۔ جمالے دا پیو تاں وݙیاں اُمیداں تے آساں رکھیندا ہائی ۔ اوہ تاں آہدا ہائی جو جمالے نوں کالج تائیںپڑھیساں تے اوہ وݙا افسر لڳسی پرخدا نوں انج منظور نہیں ۔ خیرقرآن پاک پڑھ ونجٖے تاں وی کوئی تھوڑا ہے ‘ اللہ تاں راضی تھیسی ۔ حافظ جی تہانوں آپݨے پاک سوہݨے رسول صلی اللہ علیہ والہٖ وسلم دی کملی دا واسطا۔ میݙے ٻچے نوں پیارنال پڑھائو ۔ میں غریب ہاں ۔ایہا کجھ پھردی ہم جو ایہہ پنج روپیاںدیاں پُھلیاںگھن آئی ہاں۔ایہہ ٻالاں وچ ونڈو تے دُعا کرو جوخدا میݙے ٻچّے تے مہربانی کرے۔‘‘

اَڄ پھاپاں دی آواز انج ہائی جیویں کِسے ہنجھواں بھرے تھال وچ اُس دے دِل تے جگر دے ٹوٹے ٹپ ٹپ پئے ڈھہیندے ہوݨ تے ساری کائنات خدا دی ہسدی وَسدی کائنات ہک اتھر وواں بھری ݙسکاری بݨ ڳئی ہووے تے وت اُس پُھلیاں دی ڳنڈھڑی کھول کے حافظ جی دے اَڳے رکھ ݙتی ۔ تے حافظ جی دا گرم گرم ہتھ نپ کے پُھلیاں تے پھیرایاجِنج اوہ پُھلیاں نہیں اَسمانی تارے اوہناں دے حوالے پئی کریندی ہووے۔

’’حافظ جی میںغریب ہاں پر تہاݙی اوہ خدمت کریساں جو تُساںخوش تھی ویسو۔‘‘

ہتھ نپّݨ توں بعداُس آخری فقرے دے معنے حافظ جی اخذ کرݨ لڳے تاں اوہناں دے دماغ وچ قاسم علی وڑ ڳیا۔ تے واہیات ڳلاں کرݨ لڳا اوہناں وَت لاحَول پڑھی تے دُعا منگ کے ٻچیاں وچ پُھلیاںتقسیم کرݨ لڳے۔

’’پھاپاں توں ٻیٹھی رَہ تے خیال رکھیں کوئی شیطان ݙوجھی وار نہ پیا گھنے۔‘‘ پتہ نہیں ایہہ فقرہ وَت کِنج حافظ جی دے مونہہ وچوں نکل ڳیا ۔ اوہناں سوچیا ایہہ اوہناں دا اندر والا کرم علی پیااُٻردا ہے اوہ نہیںچاہوندا جو پھاپاں اُٹھی کے لڳی ونجٖے ۔ پھاپاںٻیٹھی رہی تے پُھلیاں ونڈیندیاں رہیاں۔ پھاپاں دے ساہ دی آواز حافظ جی سُݨدے رہے ۔ کیوں جو جَیں دیاں اَکھیں کوئی نہ ہوݨ اوہدی سُݨݨ دی طاقت ٻہوں تیز تھی ویندی ہے۔ اَکھیّاں والے تاں اکھّاں دی بین الاقوامی زبان ورتدے ہن تے انھّے ساہواں دی زبان سمجھیندے ہن ‘ اوہناں دے مفہوم اخذ کریندے ہن ۔ پُھلیاں ونڈِیاں ڳئیاں تے وَت اوہا ظلمی‘ بے رحم تے زہریلا فقرہ سُݨݨ دا لمحہ آڳیا: ’’اچھا حافظ جی میں ویندی ہاں۔‘‘

ݙوپہراں ویلے حافظ جی روٹی کھا کے لیٹے تاں اوہناں دا دماغ لنگھیاں گھڑیاں دی گرفت وچ آ ڳیا۔ پھاپاں اوہناں دا ہتھ نپ کے ہُݨ وی آہدی ٻیٹھی ہائی ’’حافظ جی میں غریب ہاں بھلا اوہ خدمت کریساں جو تُساںخوش تھی ویسو۔‘‘ تے وَت سارا ݙینہ ساری رات اوہ ’’خدمت‘‘ دامفہوم اخذ کردے رہے ۔ رات دی نیندر وی اوہناں توں رُس ڳئی ۔ آخر تنگ آ کے اوہناں ٹھنڈے پاݨی نال وضو کیتا ۔ مُصلّے تے کھلوکے ݙو نفل پڑھے تے سجدے وچ سر رکھ کے آکھݨ لڳے ’’مولا ! میں تے ترس کر۔میںتے رحم کر ۔ میںتے ایݙی وݙی آزمایش نہ سٹ ۔ میں ککھّاں تے کپاہ دا گھوڑا ‘ بھاہ دا ایہہ دریاکِنج پار کراں۔‘‘

ایہہ رات وی گزر ڳئی۔ ݙوجھے ݙینہ پھاپاں جمالے نوں چھوڑݨ آئی ۔ حافظ جی جمالے نوں کول ٻلھا گِھدا تے ٻہوں پیار نال اُس نوں سبق اَکھویندے رَہے ۔ ݙینہ تاں جِنج تِنج کرکے گزر ڳیا وَت لمبی رات آ وندی پئی ہائی تے کنڈیاں بھرا بسترا حافظ جی دا انتظار پیا کریندا ہائی۔

نماشاں دی نماز توں بعد حافظ جی آپݨے حُجرے وچ روٹی کھاوݨ ٻیٹھے تاں نہاموں جیہے اتھلی جھیل وچ پکیاں خرمانیاں ٹپ ٹپ ڈھاوݨ لڳ پئیاں تے فضا بے لفظ تے پُرمفہوم گیتاں نال بھر ڳئی ۔

’’حافظ جی میں تہاݙے کݨ کٹواں دا لَوݨ (شوربا) گھن آئی ہاں۔ نال والے وانڈھے وچوں میݙی بھیݨ میں ݙائیں مُتا ہائی۔‘‘ پھاپاں گرم گرم لَوݨ حافظ جی دے اَڳے رکھیاتے اوہناں دا ہتھ نپ کے برتن کول کھڑیا۔

’’پھاپاں تَیں ایہہ تکلیف کیوں کیتی ہے؟‘‘

’’واہ حافظ جی واہ ۔ تکلیف کیہڑی ‘ میݙا دِل آہدا ہے میںآپݨے پُتر دے اُستاد توں ہر شے قربان کر ݙیواں۔ جمالا تہاݙے پیارنال پڑھاوݨ دی ٻہوں تعریف پیا کریندا ہائی۔‘‘ تے ایہہ فقرے وَت حافظ جی دے اندر ٻہو ںسارا رولا جڳا ڳئے۔

’’ہر شے قربان کر ݙیواں‘‘ دا مفہوم اخذ کرݨا پَے ڳیا  تے حافظ جی دے اندر کرم علی تے قاسم علی گڈ مڈ تھی ڳئے تے ٻاہر والے حافظ نوں کنبݨ وارا لڳ پیا۔

’’اچھا حافظ جی میں ویندی ہاں‘ برتن وݙے ویلے گھن ویساں‘‘ وَت اوہا ظلمی فقرہ ‘ ویندی ہوئی بہار دے پَیراں دا کِھشکار بݨ کے شام دے سُرمئی ہنیریاں وچ گھم تھی ڳیا۔

ہفتہ پورا انجے گزر ڳیا۔ پھاپاں روز وݙے ویلے جمالے نوں چھوڑݨ آ ویندی ہائی تے کوئی نہ کوئی ایہو جیہا فقرہ آپݨے پچھے چھوڑ ویندی ہائی جیہڑا ٻاہر والے کرم علی تے اندر والے کرم علی وچ لڑائی دا سبب بݨ ویندا ہائی تے ہررات نیندر تاں آ وندی ہائی جو اندر والا کرم علی فتح یاب تھیندا ہائی تے اُس نوں ایہہ آکھ کے وِلا گھندا ہائی جو ݙوجھے ݙینہ اُس دے حکم تے عمل کیتا ویسی ۔ پر وݙے ویلے وَت رات دا پاڑا ہویا خول سِوی کے حافظ جی دے مونہہ تے چڑھ ویندا ہائی ۔ وَت وی ایہہ منݨا پوسی جو حافظ جی آپݨے اندربیٹھے ہوئے خنّاس دے ساہمݨے ݙینہہ بݙینہہ کمزور تھیندے ویندے ہن ۔ ہُݨ ہر وقت اوہناں دے خیالاں وچ پھاپاں وسدی ہائی ۔

ہک جمعے نوں قاسم علی آوڑیا ۔ اَڄ حافظ جی نوں مہینے دی تنخواہ ڈھئی ہائی تے اوہ ٻہوں سارے محل اُسریندے پئے ہن ۔ ’’ایہہ پیسے میں پھاپاں نُوںچا ݙیساں ۔اُس نوں آکھساں اینہاں نوں سنبھال کے رکھ میں ہر مہینے ایسے طرح پیسے ݙیندا آساں تے وَت ہک ݙینہہ اوہ وی آسی جو اساں اللہ داد نوں چُھڑا آݨساں۔

قاسم علی آیاتاں خیر خیریت توںبعد آپݨی عادت دے مطابق وَت اُس واہیات ڳلاں شروع کر ݙتیاں۔ حافظ جی اُتوں اُتوں اُس نوں جھڑکیندا تے ناراضگی دا اظہار کریندا رہیا پر وچوں اوہ وی چاہوندا ہائی جو ایہہ جیہاں ڳلاں تھیندیاں رہوݨ۔ اتفاق نال جمالے نوں گھن کے پھاپاں وی آ وَڑی۔

’’حافظ جی ذرا جمالے نوں دَم رکھو ‘ راتیں ایہہ ٻہوں ݙردا رہیا ہے۔‘‘

حافظ جی دم رکھیاتے چھیتی نال پھاپاں نوں ٹورݨ والی کیتوس۔ قاسم علی تاڑڳیا ۔ عشق دی وݙی نشانی تاں ایہا ہوندی ہے جو حُسن نوں وی آپݨی ملکیت سمجھ کے آپݨے کݨ مخصوص کرݨا چاہوندا ہے۔ ہِیرؔ وی تاں ایہاآکھیاہائی:

رانجھا وے توں مکھݨ مانجھا ݙولی پا رکھائیں وے

ہک تاں ݙیکھی سوہݨا سائیں ݙوجھی میں ݙکھائیں وے

قاسم علی آکھݨ لڳا:

’’واہ حافظ واہ ! بھئی کمال ہے ۔ واہوا مال ماریا ہئی۔‘‘

’’نہ یار ایہہ ڳل نہ کر ۔ ایہہ شوہدی ٻہو ںݙکھی تے غریب عورت ہے۔‘‘ وَت حافظ جی پھاپاں دی ساری کہاݨی اُس نوں سُݨاݙتی۔

اُس آکھیا :’’حافظ اَٹھ سو روپے دی کیہڑی ڳل ہے توں بھر ݙے۔‘‘

’’قاسم علی بھلا اتنی رقم میݙے کول کتھوں آئی۔‘‘

’’توں اِنج کر مسیت دے پکھّے لاہ کے ویچ ݙے۔‘‘

’’لاحَول ولا ۔ ظالم کجھ سوچ کے ڳل کر۔‘‘

’’ݙیکھ سردیاں وچ بھلا ایہناں پکھیاں دی کیہڑی لوڑہے۔ ہک غریب آدمی دا کم بݨ ویسی ۔ اوہ مصیبت توں چُھٹ ویسی تے تیݙا پیسہ وی خرچ نہ تھیسی ‘ اُلٹا ایہہ پھاپاں تیݙی ساری عمراں دی غلام بݨ ویسی۔‘‘

’’یار بکواس نہ کیتے کر ‘ پکھّے کِنج لَہہ سڳدے ہِن۔‘‘ حافظ جی ذرا ڈِھلی ڳل کیتی۔

’’سوکھی ڳل ہے ‘ مَیں چَونہاں پکھیاں نوں کھول کے پیٹی وچ بند چا کریساں تے سائیکل تے رکھ کے اَڑنچھو تھی ویساں ۔ جیہڑے ویلے توں جٖاݨے میں دُور نِکل ڳیاں تاں توں لائوڈ سپیکر تے اعلان کر ݙیویں۔ لوکو کوئی ݙوں آدمی ہن ہِک میݙے حُجرے دے ٻوہے تے بندوق تاݨ کے کھلا ہے تے ݙوجھا مسیت وچ کوئی چوری کریندا ودا ہے۔ لوک آ وڑسݨ ‘ ݙیکھسݨ تاں مسیت دے پکھے کوئی نہ ہوسݨ ‘ اوہ مینوں کتھوں ڳولیسݨ ۔ تھوڑی دُور توں پکّی سڑک شروع تھی ویندی ہے ۔ او تھے میݙے سائیکل دے نشاݨ کوݨ ڳولیسی ۔ میں ایہناں پکھیاں دا پنج سو روپیہ تینوں ݙیساں۔ ایہناں دا ویچݨا میݙا کم ہے۔‘‘

’’بس بس بکواس نہ کر۔‘‘ حافظ جی آکھیا

پُورے تَرے چار گھنٹے قاسم علی سمجھیندا رہیا ۔ ڳل تاں حافظ جی نوں سمجھ آ ڳئی پر عمل تے آمادگی نہیں پئی تھیندی ۔ قاسم علی ݙوپہراں دی روٹی کھا کے لڳا ڳیا ۔ حافظ جی ݙونگھیاں سوچاں وچ غرق تھی ڳئے ۔ اَڄ جمعے دی تقریر دا موضوع ’’غریباں دی امداد‘‘ رہیا۔

شام دی نماز توںبعد پھاپاں وَت جمالے نوں دَم کراوݨ آئی حافظ جی نوں ٻہوں حوصلہ آ ڳیا ۔ اوہناں آکھیا ’’ہُݨ دم دا وقت نہیں میں خُفتاںدی نماز توں بعد آپ تیݙے گھر دم کرݨ آساں۔‘‘

’’نہ حافظ جی میݙے سر دا چھتر کوئی نہیں ۔ لوک اَڳے ڳلی ڳلی بھونکدے ہن ۔ ہُݨ ایہا جیہڑے ٻہوں نمازی بݨدے ہن تے وݙے پرہیز گار سݙیندے ہن ایہا مینوں لالچ ݙیوݨ لئی وار وار آئے تے میں آکھیا جے میں اس طرح دی عورت ہوندی تاں آڑھتی میݙے گھر والے نوں جیل کیوں بھجٖیندا۔ ایہناں میں توں لِتر کھادے تاں ہُݨ میݙے پِچھے بدنامیاں لاوݨ لڳ پئے ۔ اَڄ وی مینوں کریانے دے دُکاندار محمدیار آکھیا ہے ’’جو توں میݙی ڳل نہ مَنّی تاں تینوں ٻہوں وݙی سزا مِلسی۔‘‘ ایہہ آکھ کے پھاپاں تاں لڳی ڳئی پر حافظ جی دیاں اُمیداں دے تاج محل ریت دیاںجُھڳیاںوانگ ڈھہہ ڳئے۔

راتیں گیاراں وجٖے قاسم علی آیا۔ اُس سائیکل دے پچھّوں وݙی ساری پیٹی ٻدھی ہوئی ہائی ۔ اُس سمجھیا ہائی جو عشق حضور ہوراں حافظ جی دی کھوپڑی وچ ڳل پا ݙتی ہوسی تے اوہ پکھے لہاوݨ تے تیار ہوسݨ ۔ حافظ جی قاسم علی نوں کُھلّھ کے ڳلاں ݙسیندا پیا ہائی جو ہک درد ناک چیک فضا نوں چیر ڳئی ۔ لوک بھجٖ کے ٻاہر نکلے ‘ قاسم علی وی ٻاہر آیا تے لوکاں دے نال بھجٖیا ۔ کِسے آکھیا ایہہ چیک پھاپاں دے گھروں اُٹھی ہائی ۔ سارے اُوتھے ڳئے تاں ݙٹھا جو پھاپاں آپݨے کوٹھے دی مواٹھی تے رَت ورتی پئی ہئی ۔ اوہ تاں اوتھے موئی پئی ہائی تے اُس دے اندر والی پھاپاں خدا توں پُچھݨ ڳئی ہائی جو’’اوہ غریباںنوں حُسن ݙے کے اس کمینی دُنیا وچ کیوں مُنجٖیندا ہے۔‘‘

چک14۔ دے پاوے تے پرہیز گار ایہہ منظر ݙیکھ کے پئے آہدے ہن:

’’بدمعاش تے فاحشہ رَن ہائی ‘ کیں عاشق آپݨے رقیب نال مونہہ کالا کریندی ݙٹھی ہوسی تے چُھرالنگھا ڳیا ہوسس۔‘‘

قاسم علی حافظ جی نوں واقعہ آݨ ݙسایا تے چک والیاں دے ریمارکس وی ݙسائے ۔

حافظ جی آکھیا : ’’کمینے پھاپاں نوں بدمعاش آکھدے ہن لاحَول وَلا۔‘‘

٭…٭…٭

حوالہ

کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان