قلعہ پھولڑہ

ایہ قلعہ قدیم ہے ، ایں دی بنیاد ریاست بیکانیر دی بنیاد توں وی پراݨی ہے ۔ 1166ھ اچ ایں قلعہ دی حالت ٻہوں خراب تھی ڳئی تاں ایںدی مرمت قائم خان دے پُتر کرم خان عربانی کرائی ہئی ۔ بانی قائم پور قائم خان ایں کوں مضبوط کیتا۔ پچادھی دیوار دے اندر پکا کھوہ ہا جیں دا پاݨی مِٹھا ہا ۔ قلعے دے ہر گوشے اچ ہک ہک برج ہا ، جیں اچ چھوٹے چھوٹے کمرے ہن ،اُبھے پچادھی برج پختہ سِلھاں نال بݨیا ہویا ہا ،قلعے دے ٻاہر مِٹھے پاݨی دے ترائے کھو ہن ، قلعے دے لمے پودھی حصے اچ ہک ترائے منزلہ مکان ہا ۔ جیں دی بالائی منزل ہک چھوٹا جیہابنگلہ نظرآندی ہئی، ایں بنگلے دی پیشانی تے ایہ الفاظ لکھئے ہوئے ہن ۔ ’’ مالک محل محمد اکرم خان داؤد پوتراہ در شہر رمضان 1166ھ ‘‘۔ پھولڑہ دا ناں ہندو راجہ پھول سنگھ ٹھاکر دے ناں تے رکھیا ڳیا ۔ جݙاں جو مقامی روایت دے مطابق ایہ قلعہ ’’ راجکماری پھول ‘‘ تعمیر کرایا ہا ۔ بعض روایات دے مطابق ایں راجکماری دا نان ’’ لاکھا پھولنی ‘‘ ہا ۔

ا ڄ وی قلعیاں دے نیڑے کھنگر سلھیں دے ٹکڑے ملدے ہن ۔ باقی قلعے ( قلعہ مروٹ ،قلعہ جام گڑھ ، قلعہ میر گڑھ ) اچ موجود حالات اچ کھنگھر سلھیں دا استعمال نی ملدا مگر قلعہ پھولڑہ دے ٻاہروں موجود ہک چھوٹے جہے کمرے دے کھنڈر اچ تعمیر دا جیڑھا انداز ورتیا ڳیا ہے، ایں اچ باہر درست سلھیں دی تہہ ول کھنگھر سلھیں دی تہہ ، ول گارے دی بھرتی ، ول کھنگر تے اندرلے پاسے ول درست سلھیں دا استعمال ہے ۔ ایں کمرے دی دیواراں دے چارے پاسے ہوا کیتے سوارخ رکھے ڳئے ہن ، ہر دیوار اچ ݙاہ ݙاہ سوراخ ہن ، جیں دا اندرلا قطر اڈھائی ضرب اڈھائی انچ ہے ۔ایہ قلعہ بالکل کھنڈر بݨ چکیا ہے ، ایہ آبادی اچ گھرا ہویا آبادی دے عین وسط اچ واقعہ ہے ۔ ایں دی 95 فیصد سلھیں غائب تھی چکیاں ہن ۔ حتیٰ کہ ایں دے دروازے دے اڳوں وی مقامی لوکاں گھر بݨا گھدے ہن ، ایہ قلعہ جیرھے جو کݙاہیں اپݨے کھڑکیاں تے جھروکیاں دی بدولت حسین تے پر شکوہ شان و شوکت دا مظہر ہے ۔ ہُݨ محض مٹی دا ڈھیر بݨ چکیا ہے ۔ تہہ خانہ مٹی توں بند تھی چکیا ہے تے محض ہک ٹھیٹر دی صورت رہ ڳئی ہے ۔ میسن دی رائے دے مطابق ریگستان دا او حصہ جیرھا بہاولپور توں بیکانیر تئیں چلیا ویندا ہے ، ایں اچ ٻہوں گھٹ پیدوار تھیندی ہے ، تاہم بعض قطعات ایجھے ہن جتھاں ریت نی پاتی ویندی ۔ پھولڑہ ، مروٹ ، موج گڑھ آباد مقامات ہن تے انہاں اچ اناج دی تجارت تھیندی ہے ۔ پھولڑہ ، بیکانیر دی سرحد تے واقع ہے تے ایں اچ بزار ہن لیکن ایں وچ خرید و فروخت زیادہ کائنی تھیندی ۔ جݙاں جو کرنل ٹاڈ دا آکھݨ ہے جو پھولڑہ تے مروٹ ہُݨ وی کجھ نہ کجھ اہمیت رکھیندے ہن ،پھولڑہ نہایت ای پراݨا ہے ۔ایں قلعہ دا جدید ناں فورٹ عباس ہے۔

حوالہ

کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء