قصہ یا کہاݨی

قصہ یا کہاݨی ناول کیتے بنیادی چیز ہے۔ ایندے بغیر ناول دا وجود ممکن کے نی۔ ای ایم فورسٹردے نیڑے:‘‘واقعات کوں زمانی تسلسل دے اعتبار نال بیان کرݨ کہاݨی اے’’ (46)

قصے دی منطقی ترتیب تے ایندے درجہ بدرجہ ارتقاأ دے بغیر ناول دی کامیابی ممکن نی تھی سڳدی وڈے توں وڈا ناول وی قصے دے بغیر ناول نئیں بݨ سگدا۔ بھانویں اونِدے اچ قصے دے آثار بہوں نشابر کیوں ناں ہوون۔ قصہ دی وجہ توں ہی ناول کوں ناول آکھیا ویندے۔ میری برچرڈ تے ولسن قصے دی سادہ تعریف کریندے ہوئیں آہدن۔‘‘ کہاݨی توں مراد کہیں عمل اچ چند افراد دی شرکت دا بیان اے ’’ (47)

انسان شروع توں قصے اچ دلچسپی گھندا آئے تے جے تک ایں دنیا اچ انسان دا وجود باقی ہے او دلچسپی گھندا راہسی یعنی قصے توں لطف تے سواد گھنݨ انسان دی فطرت اچ شامل ہے۔ قصے دا عنصر دراصل انسان دے اندر فطری طور تے موجود جذبہ تجسس دی تسکین دا سبب بݨدے تے ایہا تسکین پڑھݨ آلے دے دل وچ لطف، مسرت تے خوشی دی کیفیات کوں پیدا کر ڈیندی اے ۔ ہر قصے دا منڈھ کہیں واقعے  نال ٻدھیندے قصہ اگوں تے ٹردے وَل کجھ درمیانی واقعات آندن تے وَل آخر اچ آموز نتیجہ نکلدے۔ ایندے اچ وقت دے حساب نال ترتیب ضروری اے۔ قصے اچ وقت دا شمار اتےتانگھ یا تجسس دی خلش ٻہوں ضروری ہے۔ جتنا زیادہ تانگھ دی خلش ہوسی قصہ اتنا ہی زیادہ دلچسپ ہوسی۔ بعض قصے دلچسپ تےمَن چھکویں اَتے بعض بے مزہ تے غیر دلچسپ ہوندن واقعات جتنے آپس اچ گنڈھے ہوئے ہوسن قصہ اتنا ای دلچسپ تے مزیدار ہوسی۔

‘‘ دنیا دی سب توں اعلی قصہ گو اِلف لیلی دی شہزادی شہرزاد گزری اے۔ کیونکہ اوندے قصے اوندے ظالم بادشاہ خاوند دا دھیان آپݨیں طرف پھیر گھندے ہَن تے سویر تک قصہ نہ مکݨ دی وجہ توں او ہک ݙینہ کیتے اوندی جان بخشی کر ݙیندا ہا۔ حتی کہ بادشاہ نے آپݨیں ظالمانہ حرکت ہمیشہ کیتے چھوڑ ݙتی ’’ (48)

ناول دے واقعات اچ قصہ پیدا کرݨ تے قصے کوں ودھ توں ودھ دلچسپ تے من چھکواں بݨاوݨ نہ ہر بندے کوں آندے تے نہ ہر بندہ سِکھ سڳدے۔ کجھ بندے تاں آپڑیں پوری محنت توں باوجود وی قصے کوں من بھانوݨا ں نی بݨا سڳدے۔ ایں گالھ کنوں نشابر تھیندے جو قصے وچ جتنی زیادہ دلچسپی ہوسی اوپڑھݨ آلیں کوں اتنا آپݨیں وَل چھکیسی۔

پلاٹ:پلاٹ انگریزی زبان دالفظ اے۔ ایندا مطلب او ذہنی خاکہ ہے جیڑا ناول نگار کہاݨی دے منڈھ کنوں اْسرݨ ، واقعات دی ترتیب ، اَتے اونچ نیچ تے کہاݨی دے مُک ونجݨ دے بارے آپݨیں  آپ بݨیندے۔ پلاٹ خام مواد دی ترتیب یا مختلف واقعات دے ربطے کوں آہدن۔ اے رابطہ ایویں بݨایا ونجے جو ہر اگوں آوݨ آلا واقع پچھوں گزرے ہوئے واقعے دا نتیجہ ڈساوے۔ ناول دا قصہ ہک جاندار وانگوں جمدے، ودھدےتے کھنڈدا ہے تے ول اَپݨی منزل تک پجدے۔سلیم اختر دے مطابق:

‘‘ داستان ، ناول تے افسانہ اچ مختلف واقعات دیاں کڑیاں کو ملاوݨ دے فن دا ناں پلاٹ اے ۔ پلاٹ کوں کہیں ماڑی (عمارت) دے نقشہ دی مثال نال سمجھیا ونج سگدے۔ یعنی او نقشہ جیندے اْتے ساری عمارت دی تعمیر تے ترتیب دا نحصار ہوندے۔ ایویں ناول اچ پلاٹ کھنڈ ے ہوئے واقعات کوں آلپسی رلاوݨ والی کڑیاں یا روابطہ مہیا کریندے تے ایندے اچ ایندی اہمیت لکْی ہوئی اے۔ ’’ (49)

احسن فاروقی لکھدن:‘‘ کہاݨی زمانی تسلسل دے مطابق ترتیب ڈتے ہوئے واقعات دا بیان ہے۔ پلاٹ وی واقعات ہی دا بیان ہے پر ایندے اچ اسباب و علل تے زیادہ توجہ ݙتی ویندی اے۔‘ بادشاہ مَر گیا تے وَل ملکہ مَر گئی ’ اے ہک کہاݨی اے ۔‘ بادشاہ مرَ گیا تے وَل اوندی موت دے غم اچ ملکہ مرَ گئی’۔ اے ہک پلاٹ ہے ایندے اچ زمانی تسلسل موجود اے لیکن علت تے معلوم دا شعور ایندے اتے غالب ہے۔’’ (50)

علی عباس حسینی دے مطابق:‘‘ پلاٹ واقعات دے اوں خاکے کوں آہدن جہڑا شروع توں ای ناول نویس دے پیش نظر راہندے ۔ قصہ دی ساریاں دلچسپیاں ایندی ترتیب اُتے ہوندن۔ ’’ (51)

سہیل بخاری لکھدن:‘‘ پلاٹ دی وحد ت دا تقاضا ہے کہ ایندے اچ اینجھی ڳالھ یا تفصیل درج ناں کیتی ونجے جیندا مرکزی قصے نال کوئی منطقی رابط نہ ہووے یعنی جہڑا قصے دی فطری نشو ونما اچ معاون نہ ہووے کیونکہ ایویں کرݨ نال قاری دی توجہ مرکزی قصے توں ہٹ ویندے اے تے پلاٹ دےمجموعی تاثر کوں نقصان تھیندے’’( 52)

ڈاکٹر اسلم عزیز درانی دے مطابق :‘‘ قصہ مختصر پلاٹ دی بݨاوٹ جتنی زیادہ مضبوط تے دلکش ہوسی اتناہی چنگا پلاٹ ہوسی۔ پلاٹ تخلیقی بصیرت توں زیاہ فنی رِیاضت منگدے ۔ اکتساب و ریاضت دے ذریعے بہتر پلاٹ بݨاوݨ دے فن تے قدرت حاصل کیتی ونج سگدی اے۔ مختصراً اے آکھو کہ جے پلاٹ دے فنی تصور کوں ملحوظ نہ رکھیا ونجے تاں ناول آپݨیں صحیح تے اصلی شکل اچ سامݨے نہ آسی ’’ (53)

اے گالھ وی سچ ہے جو ہݨ ناول دے پلاٹ تے اْو جتی زور نی ݙتا ویندا جتنا پہلے ہا۔ جیکر پلاٹ دے بغیر ناول کوں لکھݨ نا ممکن نی تاں اوکھا ضرور اے۔

کردار نگاری :کئی وی کہاݨی کر داریں دے بغیر وجوداچ نی آ سگدی۔ ناول معاشرے دا عکس چھکیندے ایں واسطے ایندے اِچ ہر طراں دے کرداریں دا ہووݨ ضروری اے۔ انہیں دے کم کار تے عمل تے ردِ عمل نال ای ناول آپڑیں اصلی شکل اِچ آندے۔

ڈاکٹر سلیم اختر لکھدن:‘‘ جیویں زندگی دی رونق تے معاشرے دی رنگا رنگی افراد نال ہوندی اے ایویں ناول اچ وی کرداراں دے اعمال تے گفتگو نال افسانہ اچ ہک جہان آباد ملدے۔ پلاٹ دے بغیر ناول ممکن تھئ  سگدے پر کردار دے بغیر ناول دا تصور وی محال اے۔ بلکل  ایویں جیویں افراد دے بغیر زندگی، قوم، وطن تے معاشرہ بے رنگ ہوندن ’’ (54)

ڈاکٹر عبدالسلام دے مطابق:‘‘ ناول کینجھی  ہی ہئیت کیوں نہ اختیار کر گھنے ایندے اچ گالھ زندگی ہی دے بارے کیتی ویسی تے زندگی دنیا اچ وسݨ والے افراد دی ہی کہاݨی ہوندی اے۔ اتھاں ہر انسان ہک ݙوجھے توں وکھرا ہوندے۔ کہیں وی انسان  دی خصوصیات دا مجموعہ دنیا دے مجموعے دے مساوی نئیں ہوندا۔ اتھاں ہر انسان منفرد ہے۔ ناول اچ ایں قسم دے انسان ݙسدن تاں انھاں کوں کردار آکھیا ویندے۔ ’’ (55)

کردار نگاری کیتے لازمی اے کہ ناول دے کرداریں کوں عام فطری انداز اچ ݙکھلا یا ونجے ۔ اے کردار عام بندیں وانگوں ہووݨ ۔ سچے کرداریں دی یاداساڈے دل اِچ ہمیشہ راہندی اے۔ ای ایم فارسڑ آہدن اساڈی زندگی ݙو زندگیاں نال رَل کے بݨی اے۔ہک زندگی وقت دے حساب نال تے ݙوجھی کجھ خاص قدراں دے حساب نال لیکن ناول وی اُوہومَن بھانوݨاں ہوندے جیندے اچ ݙوجھی قسم دی زندگی تے زور ڈِتا ویندے۔

سہیل بخاری لکھدن:‘‘ کرداراں دی خوبی تے کردار نگاری دی کامیابی ایں گالھ اچ لکُی ہوئی اے کہ ناول دے کردار ذات وصفات اچ حقیقی انسان نال مشابہ ہوون ۔ انساناں دا صحیح صیحح عکس ناں ہوندیاں ہویاں وی اُنہاں اُتے حقیقی دنیا دے باسیاں دا گمان ہووے تے او اُساکوں ایں طراں آزادی نال سُچیندے عمل کریندے تے جیندے جاگدےݙسن جیویں انسان نظردن۔’’ (56)

اعلی کردار نگاری کیتے ضروری ہوندے جو کرداریں اچ فطری ارتقاأ ہووے۔ کردار زندگی دے نیڑے تیڑے ہوون۔ تے آپڑیں ماحول نال رَلدے ملدے ہوون۔ کامیاب ناول نگار کیتے ضروری اے جواْو کرداریں کوں مختلف تبدیلیاں تے ارتقائی منازل وچوں لنگھدا ہویا ݙکھا لےتے اے وی ڈکھاوے جو ماحول یا معاشرے دی تبدیلی کردار تے کیڑھے اثر چھوڑین ۔ جو انہیں کرداریں اچ نیکی تے بدی، کامیابی تے ناکامی، سہیݨ تے کوجھے، بہادری تے بزدلی، محبت تے نفرت، خوشی تے غمی، وغیر ہ اچ توازن ضروری اے۔ ناں تاں ناول بے رنگ، بے کیف ، تے بےمزہ تھی ویسی۔ اگر کردار جاندار ہوسن تاں ناول وی زندہ رہسی۔

حوالہ

سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی