قرا مطی دور اقتدار

انھاں تاریخی شواہد توں معلوم تھیندے کہ ملتان تے سامہ بن لوئی دا خاندان 372ھ تئیں برسر حکومت ریہا۔ایندے بعد قرامطہ دا ملتان تے قبضہ تھی ڳیا تے جلیم بن شیعبان نے اِتھاں اسماعیلی حکومت دی بنیاد سٹی۔ ابوریحان البیرونی نے کتاب الہند 424ھ وچ ملتان اِچ قرامطہ دے اقتدار دا حوالہ ݙیندیں ہوئیں لکھیئے۔

’’جیڑھے ملتان تے قرامطہ قابض تھئے تاں جلیم بن شیعبان نے جیڑھا بزور قابض تھیا ہئی بنو اُمیہ دے وقت بݨݨ والی سابق جامع مسجد کوں بند کر ݙتا۔ اوندی جا تے ٻئی مسجد بݨوائی تے قرامطہ دے ظہور دا زمانہ اساݙے زمانے تے مقدم ہے تے اے تقدم تقریباً سو سال دا ہے ۔‘‘ البیرونی دے ایں بیان توں تاریخ سندھ دے مصنف اعجاز الحق قدسی کوں مغالطہ لڳے کہ ہک سو سال پہلے قرامطہ دے ظہور دا مقصد ملتان وچ ظہور مراد ہے حالانکہ البیرونی نے عراق تے خلیج فارس دے ساحل تے قرامطہ دے ظہور دی طرف اشارہ کیتے۔

بشاری مقدسی نے اپݨے سفر نامے وچ ہک ٻئی ڳالھ دی طرف اشارہ کیتے کہ بنو سامہ دے زمانہ حکومت دے دوران ملتان اِچ اسماعیلی داعی متواتر تبلیغ کریندے پے ہن تے انھاں دی تبلیغ دے نتیجے وچ اندرون شہر بغاوتاں تھیاں تے بنو سامہ دا اقتدار ختم تھی ڳیا تے اتھاں جلم بن شیعبان نے 373ھ 84)۔983ء) قرامطہ دی حکومت قائم کر ݙتی۔ قرامطہ صحیح معنی اِچ عرباں تے نبطیاں دی انھاں باغی جماعتاں دا ناں ہئی جیڑھے264ھ؍ 877ء توں عراق زیریں اِچ زبخ دی جنگ غلامی دے بعد منظم تھیاں۔ پُر جوش تبلیغ دے باعث ایں خفیہ جماعت دا دائرہ عوام ‘ کسان تے اہل حرفہ تک وسیع تھی ڳیا۔ الاحساء اِچ انھاں نے خلیفہ بغداد توں آزاد تھی تے ہک ریاست دی بنیاد رکھی تے خراسان ‘ شام تے یمن وچ انھاں دے مرکز قائم تھی ڳئے ۔ بعد وچ ہک اسماعیلی خاندان نے ایں تحریک تے قبضہ کیتا۔ اِنھاں نے297ھ؍ 910ء وچ خلافتِ فاطمیہ دے ناں نال ہک حریف سلطنت قائم کیتی۔ ایں تحریک دے اولین قائد قرمط نے واسط دے مضافات توں شروع کیتا۔277ھ ؍890ء وچ اُوں نے کوفے دے مشرق وچ ہک دارالہجرۃ (محفوظ محصور کمین گاہ) دی بنیاد سٹی۔287ھ؍ 909ء وچ عبید اللہ نے فاطمی خاندانی لقب اختیار کیتا تے ایں طرح عبداللہ نے اَذان دے خاتمے تے صلواۃ علیؓ النبی دی ترویج کیتی۔ (8)

قرامطہ دے دور اقتدار اِچ ایں علاقے وچ مرثیہ گوئی کوں ٻہوں رواج حاصل تھیا۔ قرامطیاں نے واقعاتِ کربلا دے حوالے نال ہندواں اِچ وی اپݨے عقائد دی تبلیغ کیتی تے انھاں کوں کئی مراعات وی ݙتیاں جیندے نتیجے اِچ ہندو آبادی وی ہندومذہب دے نال نال ذکر حسینؑ کرݨ لڳ پئی ۔ ایں طرح ملتان برصغیر پاک و ہند وچ مرثیے داپہلا مرکز بݨیا۔ ایں توں علاوہ واقعہ کربلا 61ھ دے بعد پورے عالمِ عرب وچ وݙے زور شور نال ایندا ردِ عمل شروع تھیا۔ بنو اُمیہ تے بنو عباس دے دورِ حکومت اِچ ٻہوں سارے عرب مہاجرین ہجرت کرتے وادیٔ سندھ اِچ داخل تھئے۔ سندھ دی پہلی عرب آبادی منصورہ دے علاوہ اوچ تے ملتان وچ کافی عرب مہاجرین آبادآن تھئے ۔ مہاجرین اِچ ڈھیر ساری تعداد سادات دی وی ہئی جیڑھے واقعات کربلا کوں اپݨے سینے نال لا تے اِتھاں آن وسیئے تے مقامی آبادی کوں اِنھاں حالات و واقعات دا سونہا کیتا۔ ملتان وچ اسماعیلی حکومت دے قیام ۔ اسماعیلی مبلغین دی تبلیغ ‘ سرائیکی علاقیاں وچ علوی ہاشمی خانداناں دی آبادی تے شیعیت دے وادھے نے ایں سارے سرائیکی علاقے اِچ کربلا تے اہل بیت دے ذکر کوں پھیلا یا۔ جیندے نتیجے اِچ یقینا اُوں ویلے اِتھاں ذاکری تے مرثیہ گوئی کوں فروغ ملیا ہوسی مگر افسوس جو ایں علاقے دے ابتدائی مرثیے بارے اساݙے کول کوئی تحریری شہادت موجود کائنی۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان