فورٹ عباس دیاں وستیاں

رِگ وید اچ سرسوتی ( گھاگھرا ) تے ستدری (ستلج ) دا ذکر موجود ہے ۔ جنہاں دے کنارے تے وسݨ آلے لوکاں دی اپݨی زبان ، اپݨی تہذیب، اپݨا تمدن و ثقافت ہئی۔ پنجاب دی ایں قدیم تہذیب دے بعد منڈا قبائل پوادھی ، ادھی تے لمے پنجاب تے چھائے ریہے ۔ انہاں دے بعد دراوڑی عہد شروع تھیندا ہے جیرھا تقریباً 150 سالیں تے محیط ہے ۔ بعد اچ آریاواں اِیݙے دا رُخ کیتا ۔ آثار قدیمہ دے ماہر ڈاکٹر ایم رفیق مغل دی چولستان بارے ریسرچ دے مطابق پراݨے ٹھیٹھراں ، مدفناں توں ملݨ آلی ایشیاء ریڈیو کاربن ٹیسٹ دے بعد ہک ہزار توں پنج ہزار سال قدیمی ثابت تھئی ہن ۔ موہنجو دوڑو تے ہڑپہ دے درمیان چار سو میل دی طویل پٹی اچ گھاگھرا یا ہاکڑہ تہذیب دے آثار پاتے ویندے ہن ۔ فورٹ عباس بہاولنگر دے لمے اچ 105 کلومیٹر دی دوری تے چولستان اچ جینکوں مقامی طور تے روہی آکھیا ویندا ہے ، واقع ہے تے چاریں سمت اُچے اُچے ٹیلے ہن ، بعض مقامات تے ٹیلیاں دی بلندی 200 فٹ توں وی ودھ تھی ویندی ہے ۔ تقسیم پاکستان دے ویلھے ایہ علاقہ چھوٹی چھوٹی وستیاں تے مشتمل ہا۔

فورٹ عباس دا تعلق قدیم ترین تہذیب گھاگھرا توں ہے جیں کوں ہاکڑہ تہذیب وی آکھیا ویندے ۔ ایہ تہذیب دریائے گھاگھرا دے کنارے تے پھلی پھولی ہے جیں ویلھے زوال آشنا کیتا ۔ ہندو دیو مالا اچ دریائے گھاگھرا کوں سرسوتی دے ناں توں سݙیا ویندا ہے ۔ فورٹ عباس اپݨے تاریخی قلعیاں ولر ( سردار گڑھ ) پھولڑہ ، مروٹ ، جام گڑھ تے میر گڑھ دی وجہ توں خاصی اہمیت دا حامل ہے ۔ ایہ قلعے ہکو جہے کائنی بلکہ مختلف طرز تعمیر دے حامل ہن ۔ مثلاً قدیم ترین قلعیاں اچ سلھاں دی ساخت تے میٹریل ہڑپائی آثار نال مماثلت رکھیندے ۔کئی قدیم قلیعاں دی تعمیر بیکانیر تے جیسلمیر دے حکمرانیں دے ادواراچ وی تھئی ہئی۔ انہاں قلعیاں توں وابستہ لوک داستاناں انہاں قلعیاں دے ماضی دا حال سݨیندی آندی ہے ۔ قدیم تے جدید ادوار اچ ایہ علاقہ زیادہ تر دہلی تے لاہور دے زیر نگیں رہندا ہے ۔ مغل عہد اچ شیر شاہ سوری توں شکست کھاوݨ دے بعد ہمایوںمروٹ اچ پناہ گھدی ہے ۔ جین مت ، ہندو مت تے بدھ مت ایں علاقے دے وݙے مذاہب ریہے ہن ۔ قدیم کھنڈراں توں وی انہاں تہذیب دے آثار ملدے ہن، فورٹ عباس دا پراݨا ناں پھولڑہ ہا جیرھے شہر دے نیڑے پچادھ اچ تقریباً پنج کلومیٹر دے فاصلے تے قدیمی قلعے پھولڑہ دے ناں تے ہا ۔ بعد اچ ایں کوں نواب صادق محمد خان خامس دے پُتر عباس دے ناں تے فورٹ عباس ناں ݙتا ڳیا ۔ ایں علاقے اچ قدیم زماناں دے مدفن ہُݨ وی موجود ہے ۔ چولستان دی مشہور ݙہریں ( ٹیلیاں دے درمیان دا علاقہ ) ݙہر کالے کریں ، ݙہر آݙے والا ، ݙہر کھیرے والا ، شوانی ، مڈھی والا، کوݙے والا ، کھانوالا، رچھ والی ہن ۔ ایں طرح چولستانی علاقے اچ جیرھے پاݨی دے ٹوبھے پاتے ویندن انہاں اچ دھگانی ، ڈھیریاں والا ، ماہراں والا ، کیکر والا، موسی میر ، کنڈاوالا، چوڑی والا ،جگ پال ، افغان والا، پتوں والا، چاہ جلال سر ، قائم سر ، جام سر ،سائیاں والا تے ٻئے ٻہوں سارے ٹھوبے ہن ۔ نواب سر صادق محمد خان پنجم اپݨے پُترعباس دے ناں تے پھولڑہ دا ناں فورٹ عباس رکھ ݙتا ایں کوں 1927ء اچ نویں سنڄاݨ ݙتی ۔ فورٹ عباس دی وجہ تسمیہ ایہ ہے جو قلعے کوں انگریزی فورٹ آکھدن ۔ لہٰذا ایں دا مطلب تھیا عباس دا قلعہ ۔ فورٹ عباس اچ بے شمار پراݨے مدفن موجود ہن ۔ مثلاً چپلی والا ،گجرانوالی ، بہران شاہی ، جھلار والی ، احمد والا ، قادر والی ، خان سر ، قریش، خیرو الا ، سندھیانوالی تے ٻئے ۔ 1907ء تئیں فورٹ عباس نظامت منچن آباد دے تحت ہا جݙاں جو ایں توں پہلے ضلع بہاولپور دی ہک تحصیل ریہا ہے ۔ 1953ء اچ جݙاں بہاولنگر کوں ول ضلع دا درجہ ملیا تاں فورٹ عباس کوں ایں وچ شامل کر گھدا۔

حوالہ

کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء