فریدؒ تے ݙوہڑے

کہیں وی شاعر دا سارا کلام ہک معیاردا کائنی ہوندا ۔ عظیم شعراء غالبؔ تے اقبالؔ وی اپݨے کلام دے انتخاب دے بعد اشاعت دا بندوبست کیتا ۔ باقیاتِ اقبال وچ کلام اقبالؔ دا مطالعہ کیتا ونجٖے تاں ایں گاٖلھ دی تصدیق تھی ویندی ہے جو جملہ کلام دا معیار ہکو جیہا کائنی ۔ غالبؔ دا جیڑھا کلام ایں ویلھے دستیاب ہے او کڑے انتخاب دا نتیجہ ہے ورنہ غالبؔ دا کلام یقینا ایندے توں ودھ ہوسے جتنا ایں ویلھے دستیاب ہے۔

فریدؒ اگرچہ مختلف زباناں وچ شاعری کیتی پر اُنہاں دے کلام دا زیادہ حصہ سرائیکی ، اُردو تے فارسی اِچ ہے ۔ اُردو کلام فرید تے مختلف دانشوراں اپݨی کتب تے مقالات وچ اپݨی آرا دا اظہار کیتا ہے تے تنقیدی جائزہ وی گھدا ہے بلکہ کجھ اصحاب تاں ایہ وی رائے رکھیندے ہِن جو ایہ خواجہ سئیںؒ دا کلام اِی کائنی ۔ ایہ نظریہ خواجہ نال بھر پور محبت تے عقیدت دا نتیجہ تاں تھی سڳدا ہے پر ایہ گاٖلھ اپݨی موجود ہے جو ایہ اُنہاں دا اِی کلام ہے تے اُنہاندی حیات وچ انہاں دی وفات نال 17سال پہلے یعنی 1884ء وچ اُنہاندی اجازت نال اِی شائع تھیا ہے ۔ جیڑھا طبع گلزار محمدی چھاپیا ہئی ۔ ایجھی کوئی شہادت کائنی جو اُنہاں ایں بارے وچ کوئی اعتراض کیتا ہووے ایہ اُنہاں دا کلام کائنی۔

خواجہ فریدؒ دے ݙوہڑیاں دے بارے وچ کجھ ایں طرحاں دی صورتحال دا سامݨا ہے جو کجھ دانشور ایہ منݨ کیتے تیار اِی کائنی جو ایہ خواجہ سئیںؒ دا کلام ہے ۔ ایں سلسلے وچ فکری تے فنی خصائص دا حوالہ وی ݙتا ویندا ہے ۔ اِتھاں ایہ تذکرہ ضروری معلوم تھیندا ہے جو کہیں وی شاعر دے ہک زبان وچ کلام دے معیار نال ݙوجھی زبان وچ ایندی شاعری دا تقابل نئیں کیتا ونجٖ سڳدا ۔ کیونجو ضروری کائنی جو شاعر کوں ہر ݙو زبانیں وچ برابرمہارت تے مطالعہ حاصل ہووے ۔

دوہے جینکوں سرائیکی وچ ݙوہڑے آکھیا ویندا ہے دی روایت ایں علاقے وچ عرصہ قدیم توں چلی آندی ہے تے متقدین شعراء ایں صنف وچ طبع اَزمائی کریندے آندے ہِن ۔ حتیٰ کہ خواجہ سئیںؓ دے ہمعصر شعراء وچ دیوان ولایت مولوی احمد یار ، نوروز وغیرہ وی ایں صنف وچ طبع اَزمائی کیتی ہے ۔ ایں کیتے بظاہر ایجھی کوئی وجہ نظر نئیں آندی جو خواجہ سئیںؓ ݙوہڑے کائنی آکھیے۔

اے ٹھیک ہے جو ’’دیوان فرید‘‘ سرائیکی وچ کوئی ݙوہڑا کائنی لیکن ایندا مطلب ایہ کائنی جو ایندے علاوہ خواجہ سئیںؒ سرائیکی وچ ٻئی کہیں صنف وچ طبع اَزمائی کائنی کیتی ۔ انہاں گامݨ وی لکھیے ایں سلسلے وچ رسالہ ’’العزیز‘‘ شماہ جنوری 1942ء ملاحظہ کیتاونجٖ سڳدا ہے ۔ جیندے وچ ہک قلمی بیاض توں اُنہاندا کلام حاصل کرتے شائع کیتا ڳیا ہے ۔ ایں سلسلے وچ رسالہ ’’سویل‘‘ جون1997ء صفحہ 225وی ملاحظہ کیتا ونجٖ سڳدا ہے۔

خواجہ سئیںؒ اپݨے اُردو کلام وچ غزلاں دے علاوہ قطعات وی آکھیے ہن ۔ فارسی کلام وچ مولود شریف ، غزلاں ، منقبت تے قصیدہ وی آکھیا ہے ۔ ایں کیتے اُنہاندے دے بارے وچ ایہ نظریہ نئیں رکھیا ونجٖ سڳدا جو او سرائیکی وچ اپݨے آپ کوں کافی تے محدود رکھیسن۔

خواجہ سئیں اپݨے اُردو کلام وچ غزلاں دے علاوہ قطعات وی آکھیے ہن ۔ فارسی کلام وچ مولود شریف ، غزلیات ، منقبت تے قصیدہ وی آکھیا ہے ۔ ایں کیتے اُنہاندے بارے وچ ایہ نظریہ نئیں رکھیا ونجٖ سڳدا او سرائیکی وچ اپݨے آپ کوں کافی تک محدود رکھیسن۔

ݙوہڑیاں دے بارے وچ نامور ماہرین فریدیات شہاب دہلوی تے صدیق طاہر اپݨی کتابیں وچ سیر حالص بحث کیتی ہے تے ایہ نتیجہ اخذ کیتا ہے جو ݙوہڑے خواجہ سئیںؒ اِی دی تخلیق ہِن۔ صدیق طاہر صاحب تاں خواجہ سئیں دی اُنہتر(69)ݙوہڑیاں کوں اپݨی کتاب دا حصہ بݨایا ہے ۔ انہاںݙوہیں دانشوراں ہک ݙوہڑا جہڑا درج ذیل ہے دا حوالہ ݙتا ہے۔

لݙ ڳئے محرم راز دِلیں دے نال جنہاں دے رَلاّ

آپ وُٹھے وَنجٖ رنگ محلاں ساکوں چھوڑ کے کلھّا

نہ کوئی حال سُݨے نہ ݙیوے آس اُمید تسلّیٰ

مِلسوں پیر فریدؒ تݙاں جݙاں سانگ بݨیسی اللہ

شہاب دہلوی فرمیندے ہِن ’’ملتانی ادب دے نقاداں دی رائے درست جٖاپدی ہے جو اُنہاندے کجھ معتقدین خود آکھ تے اُنہاندے ناں نال منسوب کر ݙتے ہوون۔ نیز ’’پیر فریدؒ‘‘ دی ترکیب صاف ݙسیندی ہے جو ایہ اُنہاندی دے کہیں معتقد دی کارگزاری ہے ۔ ورنہ خواجہ سئیںؒ خود اپݨے کیتے پیر دا لفظ استعمال نہ کریندے۔

ایں ݙوہڑے کوں خواجہ سئیںؒ دا ݙوہڑا تسلیم نہ کرݨ دی وجہ ’’پیر فرید‘‘ دی ترکیب کوں ݙسیا ڳیا ہے ۔ خواجہ سئیں اپݨے کیتے یقینا پیر دا لفظ استعمال کائنی کریندے ایں حد تک کہیں کوں انکار نئیں تھی سڳدا کیونجو شخصیت اپݨے کیتے لفظ فقیر استعمال کرویندی ہووے بلکہ دستخط کریندے ہوئے وی ’’فقیر غلام فرید‘‘ دے الفاظ استعمال کریندی ہووے ایندے توں توقع نئیں کیتی ونجٖ سڳدی جو او اپݨے کیتے ’’پیر‘‘ دا لفظ استعمال کرے۔

ہُݨ جیکر ایہ ثابت تھی ونجٖے جو ایہ لفظ پیر بعد وچ ایں ݙوہڑے وچ شامل کیتا ڳیا ہے یا اصل لفظ نال مِلدے جُلدے ہووݨ دی وجہ نال غلطی نال شامل تھی ڳیا ہے تاں اُلجھ دور تھی ویندی ہے تے ایں ݙوہڑے کوں وی خواجہ سئیں اِی دی تخلیق منݨ وچ کوئی امر مانع نئیں رہ ویندا۔

لوک کوڑ مار سڳدے ہِن پر واقعات نئیں۔ میکوں ہک ایجھی قلمی ’’دیوان فریدؒ ‘‘تک رسائی تھئی جیڑھا سال 1316ھ یعنی خواجہ سئیں دی وفات توں ترائے سال پہلے لکھیا ڳیا ہا ۔ ایہ دیوان مولانا محمد حداد ساکن جٖامپور لکھیا ہے ۔ ایندے وچ خواجہ سئیںؒ دا جملہ کلام سرائیکی اُنہاندی فارسی غزلاں تے مولود شریف وی شامل ہِن ۔ علاوہ ازیں 7ݙوہڑے وی درج ہِن ۔ جیندے وچ متذکرہ بالا ݙوہڑہ وی ایں طرح درج ہے جیڑھا 7مصرعیاں تے مشتمل ہے۔

ٹُر ڳئے محرم راز دِلیں دے نال جنہاں دے رَلاّ

آپ وُٹھے وچ محلاں سانوں چھوڑ کے اَکلاّ

ناں کوئی حال سُݨے نہ ݙیوے آن اُمید تسلاّ

سینے سانگ ہجر دی لڳڑی زیرے زخم کللاّ

سُکھ لُک ویندے ݙیکھ تَتّی کوں ݙوکھ ہر آن سَوَلاّ

جے جٖمدیں پِیاں مونجھیاں پَلڑے واہ قسمت دا بَھلاّ

مِلسوں پھیر فریدؔ جݙوں وَل سانگ بݨیسی اللہ

ݙوہیں ݙوہڑیاں دا جائزہ گھدا ونجٖے تاں پتہ چلدے جو چھیکڑی مصرعے وچ لفظ ’’پھیر‘‘ دی بجائے لفظ ’’پیر‘‘ ورتیا ونجٖݨ یا شامل کیتے ونجٖݨ نال ایہ اشتباہ پیدا تھی ویندا ہے جو خواجہ فریدؒ دا ݙوہڑا کائنی ۔ ہک صدی توں ودھ دی تحریر دی گواہی دے بعد ایہ اُلجھن ہٹ ڳئی ہے جو ایہ خواجہ سئیںؒ دا ݙوہڑا کائنی ، جݙاں اساں ایں نتیجہ تے پُجٖدے ہیں تاں ایہ وی ثابت تھی ویندا ہے جو خواجہ سئیں ݙوہڑے تخلیق کیتے۔

اِتھاں ایہ تذکرہ وی ضروری ہے جو ایڈیٹر الفرید مولانا عبدالحق احسان فریدی وی ایہ ݙوہڑا حضرت خواجہ سئیںؒ دا اِی منیا ہے۔ جیڑھا رسالہ ’’الفرید‘‘ دسمبر1946ء وچ درج ہے تے ایندے وچ وی لفظ ’’پیر‘‘ دی بجائے ’’پھیر‘‘ درج ہے۔

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان