فریدؒ تے نظریۂ وحدت الوجود

کلامِ فریدؒ وچ نظریۂ وحدت الوجود دے حوالے کثرت نال مِلدے ہَن۔ ایں نظریہ دی تریخ بیان کرݨ ہک وسیع موضوع ہے لیکن عام قاری کیتے اینکوں جتنا مختصر تے جامع انداز وچ بیان کیتا ونڄے اُتنا اِی فریدؒ فہمی دے حوالے نال مفید ہے کیونجو مقصد فریدؒ فہمی ہے نہ کہ ایں نظریہ تے بحث۔

فریدؒ ایجھے عارفِ کامل ہَن جنہاں فنا فی اللہ دی منزل تے پُڄ تے اپݨی شاعری دا موضوع نظریۂ وحدت الوجود کوں بݨایا۔ایں نظریہ کوں ہمہ اوست دا ناں وی ݙتا ڳیا ہے ۔ عشقِ الٰہی دی ایں منزل تے کل کائنات وچ ہر طرف پاک ذات دا جلوہ نظر آندا ہے۔

خواجہ فریدؒ دا تعلق چشتیہ سلسلے نال ہا ۔ ایں سلسلے دے بانی ابواسحقؒ ہَن جیرھے خراسان دے قصبے چشت دے رہݨ والے ہَن ۔ برصغیر وچ ایں سلسلے دے بزرگاں وچ خواجہ معین الدین چشتی ؒ ، خواجہ بختیار کاکی ؒ ، بابا فرید الدین گنج شکرؒ، خواجہ نظام الدین اولیا ؒ ، فخر الدین دہلوی ؒ تے خواجہ نور محمد مہارویؒ شامل ہن ۔ مشائخِ چشتیہ وحدت الوجود دے قائل ہن ۔ خواجہ فریدؒ دے بزرگاں وچ قاضی محمد عاقلؒ ، خواجہ احمد علیؒ تے خواجہ خدا بخشؒ معرفت وچ اُچے مقام دے حامل ہن ۔ گویا ایں طرحاں خواجہ سئیںؒ کوں نظریہ وحدت الوجود وراثت وچ ملیا ہا۔

اپݨی شاعری وچ خواجہ سئیںؒ نظریہ وحدت الوجود دی بھر پور ترجمانی کیتی ہے تے جاہ جاہ ابن العربی ، منصور حلاج تے ٻئے صوفیاںدا تذکرہ کیتا ہے ۔ انہاں اپݨی شاعری وچ ایں نظریے دا اتنا تذکرہ کیتا ہے جو ایویں محسوس تھیندا ہے جیویں توحید وجودی انہاں دے شعور تے لاشعور وچ رچی وَسی ہوئی ہے تے اینکوں انہاں دی شاعری توں جُدا کرݨا نہایت مشکل ہے ۔ ابن العربی کیتے اُنہاں ٻہوں عقیدت دا اظہار کیتا ہے ۔ تے اہلِ دِل دا اُنہاں کوں اُستاد آکھیا ہے۔

بیشک ہن اُستاد دِلیں دے

ابن العربی تے منصور

ابن العربی دی رکھ مِلّت

ٹھپ رکھ فقہ اصول ، مسائل

وحدت الوجود دے مسلک دے ہر پیشرو کوں ہر شے وچ خدا دا جلوہ نظر آندا ہے ۔ ہجر و وصال ، جلوت ، خلوت وچ کوئی فرق نئیں رہ ویندا ۔ اَلام وچ راحت محسوس تھیندی ہے ۔ حق تعالیٰ دی ذات واحد ہے تے وہ کثرت وچ اپݨی وحدت دا جلوہ ݙکھیندی ہے ۔ مقام فنا فی اللہ وچ محویت تے استغراق دی وجہ نال سالک اپݨے آپ کوں بُھل ویندا ہے ۔ ساری کائنات کوں بُھل تے صرف ذاتِ حق وچ محو تھی ویندا ہے ۔ سالک رب دے جتنا نیڑے ہوندا ہے ایندے پُر کیف حقائق وی اوں حساب نال زیادہ ہوندے ہِن۔

خواجہ سئیںؒ ابن العربی کوں اپݨا امام منیندے ہن تے مذاہب دے ناں تے صوفیاں کوں وحدت الوجود دے مسلک توں پرے رہݨ دی تلقین کرݨ والیاں کوں تنقید دا نشانہ بݨیندے ہَن ۔

مُلواݨے دے وعظ نہ بھاݨے

بیشک ساݙا دین ایمانے

ابن العربی دا دستور

ایں نظریہ دے حوالے نال ݙو شخصیات دا مختصر تعارف اِتھاں ضروری معلوم تھیندا ہے ۔ اوہ ہِن ابن العربی تے منصور حلاج ۔ ابن العربی دا نا ںمحمد بن علی بن محمد ہے تے او اندلس اِچ ڄم پل تھیا جیڑھے تقریباً 100کتاباں دے مصنف ہن۔ قرآن کریم دی تفسیر وی لکھی ۔ وجودی فلسفے (ہمہ اوست) دے مبلغ تے پیشرو ہن ۔ وقت دے علماء اُنہاں تے فتویٰ وی لایا ۔ جݙاں جو علماء ، صوفیانہ مصطلحات کوں سمجھدے ہَن انہاں فلسفہ ہمہ اوست دا امام تے وقت دا ابدال تسلیم کیتا ۔ ابوالمغیث حسین بن منصور حلاج خراسان وچ پیدا تھئے ۔ کجھ مدت جنید بخدادیؒ دی صحبت وچ ریہے ۔ حج کیتے مکہ مدینہ ڳئے ۔بعد ازاں ماوراء النہر۔

اوچ ، دہلی ، ملتان دا سفر کیتا ۔ او حلول تے اتحاد دے قائل ہن ۔ حلول یعنی اللہ دا انسان دے مادی جسم وچ داخل ہووݨ ہے جݙاں جو اتحاد اللہ دے بندے دا ہک ذات وچ کٹھا تھی ونڄݨ ہے۔

علماء دے فیصلے دے نتیجے وچ انہاں کوں 922ھ وچ پھاسی ݙے ݙتی ڳئی۔ صوفیاء دے ہک ٻہوں وݙے گروہ کوں حسین منصور متاثر کیتا تے جنید بغدادیؒ دے بعد اُنہاں کوں تصوف دا امام سمجھیا ڳیا۔

خواجہ سئیںؒ اپݨے اُردو کلام وچ وی نظریہ وحدت الوجود دا پرچار کیتا ہے۔

میں نے ہر قطرہ کو دریا سے زیادہ سمجھا

ذرّہ کے نُور کو خورشید سے بالا سمجھا

بُت خانے میں کنشت میں کعبے میں دیر میں

دلدار کے سوا تو کوئی رونما نہیں

ہر رنگ میں ظہور ہے بیرنگ یار کا

پَر تو ہے گر خزاں کا تو جلوہ بہار کا

فوائدِ فریدیہ میں خواجہ سئیںؒ لکھدے ہِن جو ہر صورت وچ وہی ذات پاک جلوہ نما ہے جیڑھی ہر مرتبہ اِچ وکھرے ناں رکھیندی ہے۔ ٻس چاہئے کہ عبودیت دے مراتب دے اسماء دا اطلاق الوہیت دے مرتبہ تے نئیں کرݨا چاہیدا ۔ نہ ہی رُتبہ الوہیت دے اسماء دا اطلاق مراتب عبودیت تے کیونجو ایہ کفر ، الحاد تے بے دینی ہے۔

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان