فریدؒ تے بخاریؒ

امیرِ شریعت سیّد عطاء اللہ شاہ بخاری دی شخصیت دا مذہبی تے سیاسی پہلو برصغیر دے ہر ذی ہوش بندے تے روز ِ روشن دی طرحاں واضح ہے ۔ او بے مثل خطیب ہَن ۔ اُنہاں کوں برصغیر دے عظیم مقرراں مولانا ظفر علی خان ، مولانا محمد علی جوہر ، مولانا ابوالکلام آزاد ، نواب بہادر یار جنگ اُنہاندی دی خطابت تے خراج تحسین پیش کیتا ہے ۔ مولانا محمد علی جالندھری دے بقول مولانا اشرف علی تھانوی فرمایا ہا جو عطاء اللہ شاہ دی کیا گاٖلھ کریندے وے اُنہاں دیا ںگاٖلھیں تاں عطائے الٰہی ہوندی ہِن۔

بخاریؒ جہیں شخصیت دا کہیں ٻئے شخصیت توں متاثر تھیوݨ تے اونکوں خراج عقیدت پیش کرݨ کفئی معمولی واقعہ کائنی ۔ او متاثر وی تھیندے ہِن تاں اوں شخصیت توں جیندا علمی مرتبہ اتنا اُچا ہا جو ہک ایجھی علمی بحث دے جیندے وچ مولانا محمود الحسن جہیں شخصیت شرکت کریندی پئی ہووے ، حکم مقرر ہوون۔

فریدؒ تے کلامِ فریدؒ نال بخاری دی محبت دی ہک جھلک ایہ وی ہے جو او اپݨے سفری تھیلے وچ قرآن شریف، دیوان غالبؔ تے دیوان فریدؒ رکھیندے ہَن ۔ مشہور ماہرِ فریدیات مولانا محمد بشیر اختر (مصنف فقر فرید) ہک ملاقات وچ راقم نال فرمایا ہا جو بخاری سئیںؒ دے سفر و حضر وچ پندھراں سال ریہے تے مندرجہ بالا کتاباں سفری تھیلے وچ رکھݨ دی تصدیق کیتی۔ ایہ وی فرمایا جو شاہ صاحب دوران تقریر اچانک فرمیندے ’’واہ فرید واہ‘‘ تے کلامِ فریدؒ خالص لہجے تے تلفظ وچ پڑھݨ لڳ ویندے ہَن:

شاہ صاحب جٖام پور تے راجن پور دے دورے تے ہَن جو خواجہ فیض احمد ہک عرس دے سلسلے وچ کوٹ مٹھݨ اِچ ہَن ۔ مریدین دی کوشش نال شاہ صاحب تے خواجہ فیض احمد دی ملاقات دا انتظام کیتا ڳیا ۔ خواجہ فیض احمد صاحب شاہ صاحب کوں ݙسایا جو او اپݨے مریداں توں گناہواں دی توبہ کرویندے ہِن تے تزکیہ نفس دے بعد نماز تے اللہ اللہ کی تلقین کریندے ہِن ، کیا ایندے تے تہاکوں اعتراض ہے ۔ شاہ صاحب رووݨ لڳ پئے تے خواجہ فیض احمد صاحب نال لپٹ ڳئے تے غلط فہمیاں دور تھی ڳیاں۔

شاہ صاحب شعار وی ہَن تے ندیمؔ تخلص کریندے ہَن ۔ فریدؒ نال عقیدت دا اظہار انہاں ہک نظم دی صورت وچ کیتا ہے جیندے یارہاں شعر فارسی اِچ ہِن ۔ عام طور تے ست شعر اِی شائع تھیندے ریہے ہِن ۔ ایں نظم دی شان ورود دے بارے وچ شاہ صاحب فرمیندے ہن:

’’ربیع الاوّل 1365ھ فروری 1946ء دا واقعہ ہے الیکشن دے بعد ملتان ڈویژن دا دورہ ہا ۔ بہاولپور وچ منشی محمد حسین چغتائی دے مکانب تے ٻیٹھے ہَن کہ ظہر دا وضو کریندے ویلے اچݨ چیت خیال آیا جو دماغ وچ ہک مصرعہ وی آ ڳیا جو:

مرغ فکرم ز آشیاں بہ پرید

وَل نماز پڑھ تے لیٹ ڳئے تے پلنگ تے لیٹے لیٹے ایہ ساری نظم آکھ ݙتی ۔ مکمل نظم ایں طرحاں ہے:

گلخنِ عشقِ چشتیاں بہ طپید

شُعلہ اش خواجۂ غلام فریدؒ

ہر کہ از عشق جرعہ نہ چشید

او چہ داند کہ چیست خواجہ فریدؒ

مرغ فکرم ز آشیاں بہ پرید

نالہ ہائے فریدؔ چوں بشنید

رہبرِ عاشقان پاک سرشت

شاہدِ عاشقانِ بزمِ وحید

ہر کسے سُوئے منزل است رواں

کے آ نجا رسید و کس نہ رسید

خواجہ در ذات آ نچناں پیوست

ہمچوں آں ذات نزد حبلِ ورید

خواجہ را داند آں حبیب کہ او

جرعۂ عشقِ ذاتِ پاک چشید

دیگراں بخیہ کار و خواجۂ ما

جامۂ عشق پارہ پارہ درید

سُرمۂ چشم شد بخاری را

خاکپائے غلامِ خواجہ فرید

حسرتے از دل ندیمؔ نہ رفت

کہ نصیبش نہ شد نگاہِ فرید

ہر کہ بد گفت خواجۂ مارا

ہَست او بے گماں یَزید پلید

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان