علمی ثقافتی دور

قباچہ دا دور حکومت وی ملتان کیتے ہک خاصہ علمی دور ہا۔ قطب الدین ایبک دی وفات دے بعد ناصر الدین قباچہ بھٹنڈہ تے ایندے توں کجھ اُتے دے علاقہ توں، لیکن ٻیا ملتان تے سندھ تک ایندی حکومت اچ شامل ہا۔التمش تے قباچہ ݙونہیں قطب الدین ایبک دے ڄوانترے ہن۔ ہندوستان دی حکومت ایں طرح انہاں ݙونہاں اچ تقسیم تھئی۔ ملتان ایں ویلے اپݨے ثقافتی تے علمی وقار دے لحاظ نال ہندوستان دے ݙوجھے شہراں تے فوقیت رکھدا ہا۔ کیوں جو ملتان اچ ایں ویلے غوث بہاء الدین زکریاؒ تے ٻئے علماء دی وجہ نال علمی طورتے مرجع خلائق ہا تے جیڑھا وی عالم عرب وعراب توں رُخ کریندا سدھا ملتان پُڄدا۔ سُہر وردیہ تے چشتیہ دے صوفیاء تے مشائخ یاں شریعت و طریقت دی شمع روشن کیتے ہوئے ہن۔ مقامی علماء دے علاوہ ٻاہر توں اہل علم و دانش دیاں مجلساں گرمائے ہوئے ہن۔ تاں ایں عہد دے ملتان دا ذکر کریندے ہوئیں سیرالاولیاء دا مصنف لکھدا ہے:

’’قبہ دریں ایام ملتان قبتہ الاسلام عالم بود۔ فحول علماء آنجا حاضر بودند‘‘

ایویں تھیوݨا لازمی ہا۔ کیوں جو ایݙے التمش جیہاں پرہیز گار تے نیک دل بادشاہ تخت دہلی تے متمکن ہا جیندی مجلس اچ وݙے وݙے مشائخ تے عالم موجود ہن ایں سانگے قباچہ نے وی ملتان اچ علماء کرام تے ادباء دی دریا دلی توں دل نوازی کیتی تے ہر پاسے اہل فن چھک تے ملتان اچ جمع تھی چکے ہن۔ایندے علاوہ تاتاریاں دی قتل و غارت نال وی وݙے وݙے علماء جان دی حفاظت سانگے ہندوستان دا رُخ کریندے پے ہن۔ ملتان رَستے اچ پوندا ہا ایں سانگے انہاں دا قیام اول ملتان اچ تھیندا تے قباچہ انہاں دی وݙی تکریم کریندا تے انہاں کوں انعام و کرام ݙیندا ہا۔ اتھاں تک جو محمد عوقی جیہاں مؤرخ و تذکرہ نگار دی قسمت وی قباچہ دے دامن نال وابستہ ہئی تے او قباچہ دے علمی دربار دی ایں طرح عکاسی کریندے:

’’یہ دربار علماء و فضلاء توں پُر ہے، اے ہک ایجھا اَسمان ہے جئیں وچ ارباب کمال دے ستارے چمکدن ۔ اے ہک ایجھا بوستان ہے جتھاں فضل دی کلیا، تے ہنر دے شگوفے کھلئے ہوئے ہن۔‘‘

عوقی نے کجھ اہل علم دا تذکرہ وی کیتا ہے ۔ جنہاں اچوں الاجل المحترم شمس الدولہ والدین سید الندماء محمد الکاتب البلخی فخرالشعراء ضیاء الدین السنجری تے ملتان دے فضلی ملتانی قابل ذکر ہن۔ جنہاں دی شاعری تے علمی عظم ایں دور اچ مسلم ہئی۔ شمس الدین بلخی عالم و شاعر ہووݨ دے علاوہ اعلیٰ درجے دا خطاط ہا او اپݨے دور دے مشہور و معروف خطاط ابن البواب تے ابن مقلمہ توں خطاطی اچ ودھیا ہویا ہے۔ او ہک اینجھا نینگر ہے جیندی نظری چرخ پیر نے نی ݙٹھی۔ تے چکر لاوݨ آلے اسمان نے اینجھا جامع صفات کہیں ٻے کوں نی پاتا۔

اے حال تاں بلخی دی خطاطی داہا مگر ایندی شاعری دا وی ایہو حال ہا جو ایکوں انوری دا ہم پلا قرار ݙتا ڳیا۔ ’’شعر عدیل انوری ، اتھاں تک جو بلخی کوں تاج الفصلاء تے مفخر القدماء جیہیں القاب توں نوازیا ڳیا۔ قباچہ دی مدح اچ ایں جیڑھا کجھ شعر دی زبان اچ لکھیا تے سُݨایا ایں تے ایندی وݙی قدر کیتی ڳئی۔

خود علامہ عوقی مصنف ’’لباب الالباب‘‘ جئیںملتان دے دور دی علمی تے ثقافتی روداد قلمبند کیتی ۔ فضلی ملتانی دا ہم درس ہا۔ فضلی ملتانی نے جݙاں بخار ا تک دا حصول علم کیتے سفر کیتا تے اہل علم لوکاں توں فیض یاب تھیا تاں ایں زمانے اچ عوقی وی ہیں مکتب اچ انہاں دے نال شریک سبق ہن۔ امام فخر الدین رازی دی جامع النصیر اتھائیں حفظ کیتی۔ جݙاں فضلی ملتان واپس آیا تاں قباچہ نے ایکوں اپݨا مصاحب مجلس بݨا گھٖدا۔ فضلی دی علمی قابلیت نے ایکوں وݙے وݙے علماء دی صف اچ کھڑا کر ݙتا۔ تے خود قباچہ ایندی حد توں ودھ قد ر کریندا ہا ۔ فضلی نے وی قباچہ دی شان اچ قصائد لکھئے۔

حوالہ

کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء