عظیم سرائیکی رسم الخط

عظیم سرائیکی رسم الخط

لکھت: سیف اللہ بیقرار

ہِک عرصے توں ایہ سِک ہئی جو سرائیکی زبان کوں کہیں اینجھے رسم الخط نال جوڑیا ونڄے جو لکھݨ تے پڑھݨ اچ اسانی ہووے تے سرائیکی زبان دیاں مخصوص اوازیں تے پورا اُترَݨ دے قابل وی ہووے اتے اُوندے اُتے کَم شروع کیتا ونڄے الحمدللہ او اَڄ تکمیل دے مرحلاں وچوں لنگھدا پَئے سرائیکی زبان جیہڑی دنیا دیں باقی زبانیں توں نہ صرف وکھری ہے بلکہ ایندیاں مخصوص اوازاں وی دنیا دیں زبانیں توں انج مقام رکھیندیاں ہن اَتے شناخت ݙیوݨ اچ ٻہوں اُچے رتبے دے قابل ہن جیندے وچ سَت صوتی اوازاں اینجھیاں ہن جو بنیادی طور تے صرف اہلِ زبان ای اسانی نال اُچار سڳدن. ایہ سَت اکھر ہن جنہاں تے سرائیکی زبان دی سنڄاݨ قائم ہے کُجھ ورہیاں پہلے جھوک مُلتان ڳے ہاسے تے اُتھاں رات کوں عید احمد دھریجے نال سرائیکی زبان دی کمپیوزنگ دے حوالے نال ڳالھ مُہاڑ تھی اَتے میں آکھے اڄوکے سرائیکی رسم الخط اچ مکمل صوتی اوازاں آلے حروف تاں کوئے نیں تساں ایہ کمپیوزنگ کیویں کریندے وے تے اُنہائیں آکھیا جو یار کیݙا چنڳاں ہوندا جو سرائیکی دا کوئی اینجھا آپݨا رسم الخط ہووے ہا جیندے کولوں اعراب تے نُقطیاں کَنیں ڄاݨ چُھٹ ویندی اُوندی ایہ ڳالھ سُݨݨ سہتی میݙی توجہ ابڑغت اینجھیاں ای رسم الخط بݨاوݨ دے پاسے لڳی ڳئی جیندے اچ اعراب تے نقاط وی نہ ہوون اَتے برصغیر اچ ٻولݨ آلیاں زباناں دے رسم الخطوط توں وی انج سنڄاݨ تھیوے اُنہاں آکھیا جو ہِک قاعدہ تاں ملک وارث نائچ وی جھوک توں چھپوایا ہا اَتے اُونکوں نہ کوئی پذیرائی ملی تے ہے نہ اُوندی حوصلہ افزائی تھئی بلکہ اوندا مذاق اُݙایا ڳیا ایہا وجہ ہے جو کوئی ایں کم دا اَہر کائنی کریندا کیوں جو ہُݨ تَائیں سرائیکی ادبی چھپائی دا جتنا وی کَم تھئے اوہ عربی رسم الخط اچ تَھئے جیندیاں کتاباں ایں رسم الخط اچ چَھپ چُکن اُنہاں کوں خدشہ اے جو اُنہاں دیاں چَھپیاں ہویاں کتاباں دا کیا بݨسے. وارث نائچ مرحوم دے قاعدے بارے معلومات حاصل کیتے تے قاعدہ وی مل ڳیا. جہیں کولوں میݙے کیتے آسانیاں پیدا تھیاں. ݙوجھی رات ملک وارث کہیں کم دے سلسلے وچ جھوک آئے تے میݙا اُنہاں دے نال ایں سلسلے وچ تعارف تھیا اوہ رات اساں کَٹھے لنگھائی تے مرحوم نال اُوں قاعدے بارے سیر حاصل ڳالھ مُہاڑ تھئی میں اُنہاں کوں یقین ݙوایا جو حیاتی رہی تاں میں ایں رسم الخط دیاں کمیاں بیشیاں کَڈھ کرائیں اینکوں لکھݨ تے پڑھݨ کیتے آسان بݨاوݨ دی کوشش کریساں ملک صاحب نے ݙسیا جو ایں قاعدے دی حروف تہجی دی جِہری ترتیب ݙتی ڳئی ہے ایندے حرفاں دی شکل شکول وادی سندھ نال وابستہ خطہ سرائیکستان دے آثار قدیمہ توں مختلف مقامات دی کھاٹی دے دوران ملݨ آلیاں بَٹھیاں دیاں پکیاں ہویاں سلّاں تے پتھراں اُتے لکھیاں ہویاں تختیاں جنہاں تے قدیم زمانے دیاں لکھتاں ہن اُنہاں وچوں انج شکلاں دے حرفاں کوں شامل کیتا ڳئے جہڑے جو بابل تے نینوا دی تہذیب نال رَلدے ملدن. متاں اُوں زمانے وچ وادئ سندھ لکھت اچ عالمی شہرت نال سُنڄاپوں ہئی ایہ اُنہاں وچوں انج شکلاں دے حروف ترتیب ݙتے ڳین مَلک دے تجویز کردہ حروف وچوں وکھرے اکھراں دی تعداد اَٹھ ہے اُنہاں چوں ہِک حرف جیکنوں وسیب دے کُجھ لوک الیندن تے ایندی سُنڄاپوں آواز مشہور سَت سُنڄاپوں آوازاں نال ملدی جُلدی ہے ایں کیتے عظیم سرائیکی ترمیمی رسم الخط اچ صرف سَت سُنڄاپوں صوتی اکھراں دا اندراج کیتا ڳئے جنہاں کوں سارے سرائیکی مادری زبان دے ورتے ٻولیندن تے ݙوجھیاں ہمسایہ قوماں ٻولݨ اچ دقت محسوس کریندن. اےاو وکھرے صوتی اَکھر ہن جہرے دنیا چہ لسانی طورتے سرائیکی کوں الڳ زبان شناخت کرویندن تے انہاں حرفاں دی روشنی وچ سرائیکی رسم الخط تےسرائیکی حروفِ تہجی دی تختی تے کم شروع کیتا. بعض حرفاں دیاں شکلاں بَدَلݨیاں پئین ،ایں کیتے کُجھ رَدوبدل دےبعدبُنیادی الفابٹ کوں ابتدائی طورتے سوشل میڈیا تے وائرل کیتا ڳئے جنہاں کوں سوشل میڈیا دے ناظرین نے ڈھیر پسند کیتے اُنہاں پسند کرݨ آلے دوستاں دے نہایت ای شکرگذار ہیں جنہاں ساݙی ٻَہوں حوصلہ افزائی کیتی اے وائرل تھیوݨ آلی حروف تہجی دی تختی 38حرفاں تے مشتمل اے. عظیم سرائیکی ترمیمی رسم الخط کوں روہی تھل دامان تے ملتان سمیت مختلف علاقیاں وچ ٻولی ونڄݨ آلی زبان دیاں صوتی آوازاں نال جوڑا ڳئے جیکوں سرائیکی آکھا ویندے. عظیم دالفظ ایں کیتے استعمال کیتا ڳئے جو ہِک تاں پاکستان اچ ٻولݨ آلیاں زباناں چوں واحد زبان اے جو ملک دےچَواہاں صوبیاں سمیت ہندوستان اچ وی ٻولی ویندی ہیے. اےدنیا دی واحد زبان اے جہری لسانی، ثقافتی ،سماجی، سیاسی ،عسکری تے بین الاقوامی وانج تے تشدد دے باوجود بغیر کہئں سرپرستی دے آپݨے آپ کوں جیندا رَکُھس. اَتے ہُݨ تئیں آپݨی قدیم لسانی ثقافتی تہذیب نال وابستہ اے. ترمیمی دا لفظ ایں کیتے شامل کیتا ڳئے جو ایں خط دیاں کُجھ شکلاں دا بنیادی تعلق وارث نائچ دے قاعدے نال ملدا جُلدے _ اے حروف دنیاں دی کہئں وی حروفِ تہجی نال نی ملدے_ اللہ غریق رحمت کرے ملک صاحب کوں ڄَئیں حروف دی بݨاوٹ اچ بھرپور کردار ادا کیتا. تے بندہ ناچیز نیں ایندے ودھارے وچ آپݨا کردار ادا کرݨ دی حسب توفیق کوشش کیتی اے _تجویز کردہ حروف تے رسم الخط اچ روائتی طرز تے نہ زبر،نہ زیر نہ پیش نہ مَد تے نہ نُقطیاں دے وَرتارے دی لوڑ رَہی اے ٻس سنگھ اچوں جہری آواز نکلے اُوں آواز نال ملدا جُلدا حرف موجود اے اُو حرف تختی چوں ڳول کے لیندے ونڄو لکھیندے ونڄو لفظ پورا تھیوݨ تے تَلوں آپَت اچ ڳنڈھیندے ونڄو ،پورے جملے دی مُوہر اچ بُنیادی حروف وَݙے حرف کوں لا کے مکمل لفظ کوں جوڑ کے سپیس ݙیو تے چھوٹے حروف پیندے وَنجو ایں رسم الخط کوں کھٻے توں سَجے پاسے لکھو آسانی نال لکھیندے - اے وکھرے اعرابی اَکھر یعنی زَبر،زیر تے پیش وغیرہ دا کردار کہئں وی زبان دے مکمل ہووݨ اچ بنیادی ضرورت ہوندے- تجویز کردہ طرز تحریر اچ پَنج اعرابی شکلاں کوں باقاعدہ طورتے مستقل ورتاوے آلے حروف دا ٻانہہ ٻیل تصور کیتا ڳئے لکھݨ اچ " اَ ،او ، ای ،اے ،اُو ؛" دے بغیر سرائیکی لکھݨ ممکن نئیں چاہےاہل زبان ای کیوں نہ ہووے ایں کیتے انہاں حرفاں کوں عظیم سرائیکی رسم الخط اچ مستقل ورتاوے آلے حروف با،تا،جا،فا،لا،ما،نا،نوں غنہ دے بݨݨ آلے الفاظ دا معاون تے مددگار تصور کرکے مکمل حروف دا درجہ ݙتا ڳئے اُڑدو طرز تے مروجہ رسم الخط اچ سَت مخصوص بنیادی حروف جنہاں دی وجہ توں سرائیکی شناخت قائم اے. اُنہاں چوں پَنج حروف "ٻ ،ݙ ،ڄ ،ڳ تے ݨ پا کے باقی ݙو حرف غائب کر ݙتے ڳئن حالانکہ 1953وچ چَھپَݨ آلے ملتانی زبان دے قاعدے وچ او ݙوہیں حرف جہڑے" ڄ" تے" ڳ" دے قریب شمار تھیندن اُوں ملتانی قاعدے وچ نشابر ہن اُنہاں ݙو حرفاں کوں اُڑدو بطور سرائیکی رسم الخط اچ شامل نہ کرݨ دا کردار کہیں پنجاپی ،سندھی یا سرائیکی جاگیرداراں دا نئیں بلکہ اُنہاں سرائیکی زبان نال وابستہ قلم کاراں تے نام نہاد دانشوراں دا اے جہرے ہُݨ تئیں ایندے فروغ اچ رُکاوٹ دا کردار ادا کریندے آندن تے اے عمل مُتاد جاری اے ہِک مافیا اے جوسرائیکی ادبی لسانی ،ثقافتی تے سیاسی سرگرمیاں تے چھایا ہویا اے جیندی پشت پناہی سرائیکی مخالف پارلیمانی گروہ کریندن حیرت ایں ڳال دی اے جو شاعر ادیب تےماہرین لسانیات سب خاموش ہن مکمل سَت حرفاں دےفروغ کیتے جدوجہد وی کائنی تھیندی پئ زیادہ توجہ جھومریاں تے اے حالانکہ کَہئں وی زبان دی شناخت کیتے اُوں زبان دیاں صوتی آوازاں دی روشنی اچ بݨݨ آلیاں حرفاں دیاں شکلاں ای اونکوں ممتاز تے باقی زبانیں توں انج شناخت کراوݨ دا سبب بَݨدن اردو خط نستعلیق اچ لکھی ون٘ڄݨ آلی سرائیکی زبان دی لکھت کوں اردو دے سرائیکی پروفیسر وی پڑھݨ کولوں کتریندن چونکہ اردو دے جملے تے گرائمر سرائیکی زبان توں اخذ تھئ ہوئی اے تے اردو کوں سرکاری طور تے وسائل مہیا ہن ایں کیتے سرائیکی دی بجائے اردو کوں برتری حاصل اے اگرچہ پشتو،بلوچی ،پنجاپی ،سندھی ،کشمیری تے بلتی وی پاک وہند دیاں زباناں ہن لیکن انہاں دی اردو نال مماثلت ٻہوں گَھٹ اے جبکہ سرائیکی دی اردو نال باقی زباناں دی نسبت زیادہ قُربت اے مروجہ اُردو رسم الخط اچ شمولیت دی وجہ توں سرائیکی زبان ودھارہ پاوݨ دی بجائے گھاٹے دا شکار تھی ڳئ اے لکھت اچ مخصوص حروف مکمل نہ پاوݨ دی وجہ توں سرائیکی صوتی آوازاں وڳڑدیاں ویندن جیں تے قابو پاوݨ تمام لسانی ثقافتی تے سرائیکی سیاسی گروہاں دی ذمہ داری اے - ہُݨ تاں ملک اچ تعلیمی سرگرمیاں بین الاقوامی ادارہ یونیسکو دے تعاون نال مادری زباناں کوں فروغ ݙیوݨ اچ کم کریندیاں پئن تے سرائیکی سماج اچ سرائیکی پڑھاوݨ تے کم وی تھیندا پئے تے وَت ضروری اے جو عظیم سرائیکی رسم الخط دے ذریعے سرائیکی زبان کوں لکھت اچ ہک انج شناخت ݙتی ونڄے تاں جو مستقبل اچ آپݨی مٹی آپݨی شان،آپݨا خط آپݨی زبان _آپݨی سُن٘ڄاݨ ،سرائیکستان کوں وی زمانے اچ نشابر مقام حاصل ہووے۔