عبدالحکیم اُچوی

سرائیکی زبان دے شعری ادب دا ہک ٻہوں وݙا ماݨ مولانا عبدالحکیم اُچوی ہے ۔ آپ دی مثنوی یوسف زلیخا کوں مقبولیت دے لحاظ نال ہمیشگی دی سند حاصل ہے۔ مولانا عبدالحکیم اُچوی مثنوی یوسف زلیخا لکھ تے سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں فارسی دی صدیاں پراݨی شعری روایت دے آمنے سامݨے آن کھڑا کیتا۔ مولانا عبدالحکیم اُچوی ‘ اُچ شریف دے تاریخی قصبے دے رہݨ والے ہن۔ آپ دی پیدائش 1161 وچ تھئی ۔ آپ مولانا قبلہ نور محمد مہاروی سئیں دے مرید تے خلیفہ ہن۔(45)۔ عبدالغفور قریشی انھاں کوں عباسی قریشی لکھدن۔(46)۔ تے میر حسان الحیدری عباسی لاڑ ݙسیندن البتہ مولوی عبدالحکیم اوچوی دے تفصیلی حالات زندگی تے خاندان دا اتہ پتہ نہیں لڳدا۔ جتنے حالات کتاباں وچ درج کیتے ڳئین او یا تاں قصہ یوسف زلیخا دے وچوں اخذ کیتے ڳن یا سب کجھ اندازیاں نال تحریر کر ݙتا ڳے۔ مولا بخش کشتہ پنجابی شاعراں دا تذکرہ وچ انھاں دا تھاں ٹکاݨاں ݙسیندیں ہوئیں لکھئے کہ او اوچ شریف تھانہ چانول دے رہن والے ہن۔ محمد عظیم بھٹی آہدن اوچ وچ ایں ناں دا کوئی تھانہ موجود کینی۔(47)۔ اساں خود اوچ انھاں دے خاندان دی اَتے مدرسے دی ڳول پھرول کیتی ہے مگر کوئی کامیابی نہیں تھئی۔ مولانا عبدالحکیم اوچوی دی مثنوی  توں ظاہرتھیندے کہ او عربی ‘ فارسی دے ہک وݙے عالم ہن۔ فارسی ادب نال انھاں کوں خاص لڳائو ہئی۔ انہاں اپݨی مثنوی وچ عربی تے فارسی الفاظ دا ٻہوں استعمال کیتے۔ بلکہ حضور نبی کریمؐ دی نعت شریف تاں پوری دی پوری فارسی وچ لکھی ہے ۔ مولانا عبدالحکیم اُچوی دا بہاول پور ریاست دے نواب بہاول خان ثانی 1186(1772) دا زمانہ ہے ۔ مولانا لطف علی تے مولوی عبدالحکیم ہک ٻئے دے ہمعصر شاعرہن تے ݙوہیں حضرت خواجہ نور محمد مہاروی دے مرید اِن ‘ حضرت خواجہ نور محمد مہاروی نال روحانی وابستگی نے یقینا مولوی عبدالحکیم دے مزاج ‘ سوچ تے فکر وچ درویشی فقر تے روحانیت پیدا کیتی ہوسی۔ تہوں انھاں دی مثنوی وچ ہک محبت نال رڄیا ‘ درد بھریا دل دھڑکدا ݙسدے ۔ مولوی عبدالحکیم اُچوی دی مثنوی صرف سرائیکی علاقے وچ اِی مقبول نہیں بلکہ حافظ محمود شیرانی آہدن ۔ کہ سب توں قدیم عبدالحکیم دی یوسف زلیخا ہے جو 1218ھ وچ حلیہ نظم ہے او راقم سطور آئندہ اوراق وچ ایں توں ٻہوں مدد گھدی ہے۔(48)۔ حافظ محمود شیرانی نے ایں کتاب وچ ٻہوں ساریاں جاہیں تے لسانی مباحث وچ مولوی عبدالحکیم اوچوی دی شاعری توں فائدہ چاتے انھاں دے حوالے پیش کیتے نیں۔ مثنوی نگاری وچ قصے دے کرداراں دی وݙی اہمیت ہوندی ہے ۔ عبدالحکیم اوچوی وی یوسف زلیخا وچ کردار نگاری دے شاندار نمونے ملدن ہر کردار جیندا جاڳدا اینویں اپݨی فطرت تے تقاضیاں دے مطابق بݨ سنور تے اساݙے سامݨے آندے۔ اینویں قصہ یعنی مثنوی دے پلاٹ وچ ہک تنظیم تے ترتیب ݙسدی اے ۔ حالات و واقعات دی تربیت تے انہاں دیاں کڑیاں وݙی فنی مہارت نال ملائیاں ڳئین۔ ایں توں علاوہ جذبات نگاری ‘ مرقع نگاری ‘ منظر نگاری تے جزئیات نگاری دیاں چساں جا جا تے قاری کوں اپݨی طرف متوجہ کریندن:

بھلا جادوگرا جادو کتوئی

زلف دی تار وچ قابو کتوئی

اساں کیتی کہیں چوری تساݙی

تساں دل کھس گھدی زوری اساݙی

بھلا زوراور اَہا زورا کتوئی

غریباں تے نماݨیاں کوں لٹیوئی

بھلا شئے میں تہاݙی کیا چرائی

جو میں تے فوج نیناں دی چڑھائی

تساں جو دل اساݙے نوں چرایا

ایہو جادوتسانوں کیں سکھایا

مولوی عبدالحکیم اوچوی دی یوسف زلیخا زبان دانی دے کمال دا نمونہ ہے۔ آپ قادر الکلام شاعر ہن۔ اشعار دریا دی روانی کار ہک ٻئے نال جُڑدن ویندے۔ اساکوں ڈاکٹر مہر عبدالحق دی ایں ڳالھ نال ہرگز اتفاق کینی ’’کہ عبدالحکیم دے کلام وچ او خوبیاں کینی جو ملتانی زبان دے ݙوجھے بلند پایہ شعراء وچ ہن۔ عبدالحکیم دے جذبات خالص کینی انھاں وچ تصنع تے تکلف ظاہر ہے ݙوجھا مثنوی وچ خوبیاں وی کم ہن۔ تشبیہات معمولی تے فرسودہ ہن۔ زبان عامیانہ ہے خیالات پست ہن تے کلام شیرینی توں خالی ہے۔‘‘(50)یوسف زلیخا جہی شاندار شعری تصنیف بارے ڈاکٹر صاحب دی اتنی سخت رائے اساݙی سمجھ توں ٻاہر ہے ۔ حضرت یوسف ؑ دی شخصیت ہووے یا مثنوی دے ݙوجھے کردار کہیں جا تے عبدالحکیم اُچوی دا قلم حد توں ٻاہر نی ڳیا بلکہ زلیخا بی بی دے حضرت یوسف ؑ نال وصل دی آرزو و اقرب دی خو اہش کوں عبدالحکیم اوچوی ہک سلیقے تے رکھ رکھائو تے عالمانہ شان نال بیان کیتے:

جو اے دلبر نہ ترسائو اساں نوں

تے قدماں نال رکھوائو اساں نوں

ٻہو آ دلبرا ہُݨ کول میݙے

سُݨو ہن عرض میݙی ڈھول میݙے

میں آئی در تساݙے تے سوالی

نہیں لائق ولاوݨ یار خالی

تساں جے دل اساݙے نوں چرایا

ایہو شیوہ تساں نوں کیں سکھایا

ہُݨ تائیں ادبی تذکریاں دے وچ عبدالحکیم اُچوی دی مثنوی یوسف زلیخا دا تذکرہ کیتا ڳئے ۔ پنجاب یونیورسٹی چھماہی کھوج لاہور دے قلمی نسخہ نمبر وچ پہلی واری انھاں دیاں ٻیاں لکھتاں سامݨے آئین۔ انھاں وچوں ہک ’’ہاڑے زلیخا‘‘ اے جیندا قلمی نسخہ کتب خانہ نوشاہیہ ساہن پال ضلع گجرات وچ موجود اے۔ تے ݙوجھی لکھت ’’مدح پیر‘‘ اے ‘ایندا ہک قلمی نسخہ ملئے تے ہک چھپیا ہویا چھپل نسخہ ہک مجموعے وچ شامل اے۔ جیندا ناں او شجرئہ طیبہ حضرات ’’چشت اہل بہشت‘‘ اے اینکوں منشی گلاب سنگ ہوراں مطبع مفید عام لاہور توں 1328ھ 1910ء وچ چھپوایا ہئی ۔ایندے کل حصیّ 32ہن اے ’’مدح پیر‘‘ مولوی عبدالحکیم اپݨے پیر و مرشد حضرت خواجہ نور محمد مہاروی دی شان وچ لکھی اے۔ ڈاکٹر شہباز ملک تے محمد عظیم بھٹی دیاں کوششاں نال اے نویں تحقیق توڑ پُنی اے۔ انھاں کوں جنھاں ایں کتاب دا مکمل ویورا تے مکمل متن چھماہی کھوج دے جنوری ۔ جون 88ء دے شمارے وچ چھاپ تے ہک مُل مہانگا تھورا لئے۔

نمونہ ’’مدح پیر‘‘:

خواجہ نور محمد سائیں

توں بن کینوں کوک سݨائیں

درد میݙا توں سنجھ صباحیں

کل آفت توں تُوں رکھائیں

بے آساں دی آس پڄائیں

خواجہ نور محمد سائیں

آیا نور محمد ہادی

گھر گھر دے وچ ہوئی شادی

پاتی دین عمارت ݙاڈھی

ملک تمامی تھئی آبادی

اُڄڑیاں جھوکاں پھیر وسائیں

خواجہ نور محمد سائیں

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان