عباسی خلافت دے ملتان دے حکمران

ملتان اُتے عباسی دور خلافت (750ء توں 855ء) دے عاملاں دا تفصیلی جائزہ

1. تعارف

ملتان، جنوبی ایشیا دے قدیم ترین شہراں وچوں ہک ہے جیندے دی تاریخ ہزاراں سالاں اُتے پھیلی ہوئی ہے۔ اوندے دی قدامت ہڑپہ اتے موہنجوداڑو دی تہذیب دے ہم عصر ݙسی ویندی ہے، اتے اے ہمیشہ توں ہک اہم تجارتی اتے ثقافتی مرکز رہیا ہے۔ اوندے دی تاریخ سکندر اعظم دے حملے (326 قبل مسیح) توں وی بٖہوں پہلے دی ہے، اتے اے مختلف ہندو راجیاں اتے ہخامنشی سلطنت دے زیرِ اثر وی رہیا ہے۔ مسلماناں دی آمد محمد بن قاسم دے ذریعے 712ء وچ تھئی، جیرھی کہ ملتان دے طویل تاریخی سفر دا ہک اہم موڑ ہئی. عباسی خلافت 750ء وچ بنو امیہ دا تختہ الٹݨ دے بعد قائم تھئی اتے جلدی ہی اسلامی دنیا دی ہک وݙی اتے طاقتور سلطنت بݨ ڳئی. عباسی دور دے پہلے حصے (750ء توں 861ء) کوں خلافت عباسیہ دا عروج دا دور سمجھیا ویندے، جیندے وچ علم، ادب اتے تہذیب و ثقافت دی غیر معمولی ترقی تھئی.  

عباسی خلافت دے تحت، ملتان دی انتظامی حیثیت سندھ دے وݙے صوبے دے ہک اہم حصے دی ہئی۔ محمد بن قاسم دے 712ء وچ فتح کرݨ دے بعد ملتان اتے سندھ مسلماناں دے زیرِ اثر آ ڳئے ہن، اتے عباسی دور وچ، اوندے دے گورنر براہ راست بغداد توں مقرر تھیندے ہن. صوبائی گورنر دی حیثیت نال، سندھ دے حکمراناں دی ذمہ داری ہئی جو اندرونی امن و امان برقرار رکھݨ دے نال نال بیرونی حملیاں توں صوبے دا دفاع کرݨ اتے ہند (ہندوستان) وچ حملے کرݨ دی وی اجازت رکھدے ہن.  

ملتان دی تاریخ عباسی دور توں بٖہوں پہلے شروع تھیندی ہے، جیویں کہ مختلف تاریخی ماخذاں توں پتہ چلدا ہے۔ اے نہ صرف ہڑپہ اتے موہنجوداڑو دا ہم عصر ہئی، بلکہ سکندر اعظم، ہخامنشی سلطنت اتے مختلف ہندو راجیاں دے زیرِ اثر وی رہیا ہے۔ مسلماناں دی آمد اوندے طویل تاریخی سفر دا ہک حصہ ہئی۔ عباسی دور (750ء-855ء) وچ ملتان دی حیثیت ہک صوبائی مرکز دی ہئی، جیرھا کہ سندھ دے وݙے عباسی صوبے دا حصہ ہئی۔ ایں توں اے ظاہر تھیندے کہ عباسی حکمرانی ملتان دی پہلے توں موجودہ گہری تاریخی اتے ثقافتی شناخت اُتے ہک نویں تہہ چاڑھی، نہ کہ اوندے وجود دی بنیاد رکھی۔ ایں سانگے، عباسی عاملاں دا مطالعہ ملتان دی وسیع تر تاریخ دے تناظر وچ کیتا ویسی، جیرھا کہ اوندے لچکدار اتے متنوع کردار کوں اجاگر کریسی۔

اوندے علاوہ، ملتان مرکزی مسلم سلطنتاں دے کنارے اُتے رہیا۔ ایں دا مطلب اے ہے کہ بھانویں اے عباسی حکمرانی دے تحت ہئی، لیکن بغداد وچ مرکزی طاقت دا مرکز کائنی ہئی. ایں پردی حیثیت دا مطلب اے ہئی کہ ملتان دے حکمراناں کوں مقامی حالات، خاص طور اُتے اوندے تجارتی اتے زائرین دی معیشت دی وجہ توں حکومتی حکمت عملیاں کوں ڈھالݨا پوندا ہئی۔ ایں نال حکومتی ڈھانچے وچ ہک لچک پیدا تھئی، جیرھی کہ بعد وچ مقامی خودمختاری دے ابھرن دی بنیاد بݨی۔  

2. سندھ اتے ملتان اُتے عباسی حکمرانی (750ء توں 855ء)

عباسی خلافت 750ء وچ اموی خلافت دے خاتمے دے بعد قائم تھئی، جیندے نال ہی سندھ، جیندے وچ ملتان وی شامل ہئی، عباسی سلطنت دا حصہ بݨ ڳیا. عباسی دور وچ، سندھ دی انتظامی نگرانی خراسان دے گورنر جنرل دے ذمہ ہئی، جݙاں کہ اموی دور وچ اے عراق دے وائسرائے دے ماتحت ہئی. ایں تبدیلی دا مقصد انتظامی ڈھانچے کوں بہتر بݨاوݨ ہئی اتے مرکزی خلافت دی گرفت کوں مضبوط کرݨ ہئی۔  

عباسی دور (750ء-855ء) دے 105 سالاں وچ، سندھ وچ تقریباً 31 گورنر مقرر تھئے ہن. انہاں وچوں کجھ دا دور حکومت صرف کجھ مہینے یا کجھ ݙینھ دا ہئی، جݙاں کہ کجھ سندھ دی دھرتی اُتے قدم وی نہ رکھ سڳے۔ ایں توں اے ظاہر تھیندے کہ عباسی خلافت دا سندھ اُتے مرکزی کنٹرول وقت دے نال نال کمزور تھیندا پیا ہئی، جیرھا کہ گورنراں دی بار بار تبدیلی اتے عدم استحکام دی وجہ بݨیا. ایں عدم استحکام نے مقامی طاقتور گروہاں کوں خودمختاری حاصل کرݨ دا موقع ݙیتا، جیرھا کہ ایں دور دے اختتام اُتے بنو منبہ اتے حباری خانداناں دے ابھرن دی بنیاد بݨیا۔  

گورنراں کوں بغداد دے خلفاء ولوں مقرر کیتا ویندے ہئی، جیویں کہ ابو العباس السفاح، ابو جعفر المنصور، مہدی، ہارون الرشید، مامون، معتصم، واثق اتے متوکل۔ انہاں دا تقرر مرکزی خلافت دی طاقت اتے اختیار کوں ظاہر کریندا ہئی. سندھ ہک سرحدی صوبہ ہئی، ایں سانگے گورنراں دی ذمہ داری بیرونی حملیاں توں دفاع کرݨ اتے ہند وچ حملے کرݨ دی ہئی، جیرھا کہ اوندے فوجی اتے تزویراتی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہئی.  

ایں دور وچ سندھ اتے ملتان وچ قبائلی جھگڑیاں دا عباسی حکمرانی اُتے گہرا اثر پیا۔ خاص طور اُتے داؤد بن یزید المہلبی دے دورِ حکومت (800ء-820ء) وچ قیسی اتے یمانی قبائل دے وچکار شدید قبائلی جھگڑیاں دا ذکر ملدے، جیرھے کہ عباسی اختیار کیتے ہک وݙا چیلنج ہن. اوندے علاوہ، 841-842ء وچ یمانی اتے حجازی قبائل دے وچکار جھگڑے دا وی ذکر ملدے، جیندے نتیجے وچ عمران بن موسیٰ برمکی دا قتل تھیا. ایں توں اے ظاہر تھیندے کہ عباسی گورنراں کوں نہ صرف بیرونی خطرات دا مقابلہ کرݨا پوندا ہئی بلکہ اندرونی قبائلی تقسیم اتے جھگڑیاں کوں وی سنبھالݨا پوندا ہئی۔ ایں اندرونی عدم استحکام نے مرکزی حکومت دی گرفت کوں کمزور کیتا اتے مقامی سرداراں کوں طاقتور بݨݨ دا موقع ݙیتا، جیرھا کہ عباسی دور دے اختتام اُتے خودمختار ریاستاں دے ابھرن دی ہک وݙی وجہ بݨیا۔  

عباسی دور (750ء-855ء) وچ سندھ دے گورنراں دی فہرست

ایں جدول وچ عباسی دور خلافت (750ء توں 855ء) دے دوران سندھ دے تمام گورنراں دے ناں، انہاں دے دورِ حکومت اتے انہاں دے اقتدار دے خاتمے دی نوعیت درج کیتی ڳئی ہے۔ چونکہ ملتان ایں دور وچ سندھ دے صوبے دا حصہ ہئی، ایں سانگے سندھ دے گورنر ہی ملتان دے "عاملاں" دے طور اُتے خدمات انجام ݙیندے ہن۔ اے جدول قارئین کوں ایں دور دے انتظامی تسلسل اتے حکمراناں دی تبدیلی دی ہک جامع اتے واضح تصویر پیش کریندا ہے۔

ناں	دور حکومت (عیسوی)	اقتدار دے خاتمے دی نوعیت	نوٹس
منصور بن جمہور الکلبی	747–751	بغاوت	اموی مخالف باغی دے طور اُتے سندھ اُتے قبضہ کیتا، بعد وچ عباسیاں ولوں گورنر مقرر تھیا، لیکن بغاوت کر ݙتی۔
مغلث العبدی	751(?)	قتل	السفاح یا ابو مسلم ولوں مقرر تھیا۔
موسیٰ بن کعب التمیمی	752–754	مستعفی	السفاح یا ابو مسلم ولوں مقرر تھیا۔
عیینہ بن موسیٰ التمیمی	754–760	بغاوت	موسیٰ بن کعب دا پتر۔
عمر بن حفص ہزرمرد	760–768	برطرف	مہلبی خاندان دا فرد، المنصور ولوں مقرر تھیا۔
ہشام بن عمرو التغلبی	768–774	برطرف	المنصور ولوں مقرر تھیا۔
بسطام بن عمرو التغلبی	774(?)	برطرف	ہشام بن عمرو دا بھرا۔
معبد بن الخلیل التمیمی	774-775/6	فوت	المنصور ولوں مقرر تھیا۔
محمد بن معبد التمیمی	775(?)	برطرف	معبد بن الخلیل دا پتر۔
روح بن حاتم المہلبی	776–778	برطرف	مہلبی خاندان دا فرد، المہدی ولوں مقرر تھیا۔
نصر بن محمد الخزاعی	778–781	فوت	المہدی ولوں مقرر تھیا۔
الزبیر بن العباس	781(?)	برطرف	المہدی ولوں مقرر تھیا، کݙاہیں سندھ نہ ڳیا۔
صفیہ بن عمرو التغلبی(?)	781–782	برطرف	ہشام بن عمرو دا بھرا، المہدی ولوں مقرر تھیا۔
لیث بن طریف	782–785	برطرف	المہدی ولوں مقرر تھیا۔
محمد بن لیث	785–786	برطرف	لیث بن طریف دا پتر، الہادی دے دور وچ مقرر تھیا۔
لیث بن طریف	786 توں	برطرف	دوبارہ مقرر تھیا، ہارون الرشید ولوں۔
سالم الیونسی/برنوسی	780s	فوت	ہارون الرشید ولوں مقرر تھیا۔
ابراہیم بن سالم الیونسی/برنوسی	780s	برطرف	سالم دا پتر۔
اسحاق بن سلیمان الہاشمی	790 توں	برطرف	ہارون الرشید دا چچا زاد، اوندے ولوں مقرر تھیا۔
محمد بن طیفور الحمیری(?)	790s	برطرف	ہارون الرشید ولوں مقرر تھیا۔
کثیر بن سلم الباہلی	790s	برطرف	قتیبہ بن مسلم دا پوتا، اپݨے بھرا سعید بن سلم کیتے نائب گورنر۔
محمد بن عدی التغلبی	790s	مستعفی	ہشام بن عمرو دا بھتیجا، بصرہ دے گورنر ولوں مقرر تھیا۔
عبدالرحمٰن بن سلیمان	790s	مستعفی	ہارون الرشید یا محمد بن عدی ولوں مقرر تھیا۔
عبداللہ بن علاء الضبی	790s	غیر متعین	عبدالرحمٰن بن سلیمان ولوں مقرر تھیا۔
ایوب بن جعفر الہاشمی	800 تک	فوت	ہارون الرشید دا چچا زاد، اوندے ولوں مقرر تھیا۔
داؤد بن یزید المہلبی	800–820	فوت	مہلبی خاندان دا آخری گورنر، ہارون الرشید ولوں مقرر تھیا۔
بشر بن داؤد المہلبی	820–826	بغاوت	داؤد بن یزید دا پتر، المامون ولوں عہدے دی تصدیق تھئی۔
حاجب بن صالح	826	کڈھ ݙیتا	المامون ولوں مقرر تھیا۔
غسان بن عباد	828–831	مستعفی	المامون ولوں مقرر تھیا۔
موسیٰ بن یحیٰ البرمکی	831–836	فوت	برمکی خاندان دا فرد، غسان بن عباد ولوں مقرر تھیا۔
عمران بن موسیٰ البرمکی	836 توں	قتل	موسیٰ بن یحیٰ دا پتر۔
عنبسہ بن اسحاق الضبی	840s	برطرف	اتاخ الترکی کیتے نائب گورنر۔
ہارون بن ابی خالد المروذی	854 تک	قتل	المتوکل ولوں مقرر تھیا۔
عمر بن عبدالعزیز الحباری	854–861 (خودمختار گورنر 861–884)	المتوکل دے قتل دے بعد خودمختار تھیا، 884 وچ فوت تھیا	المتوکل ولوں مقرر تھیا۔

 

ایں جدول وچ گورنراں دی مختصر مدت اتے عباسی مرکز دے کمزور ہوندے کنٹرول دا ہک واضح نمونہ ݙیکھیا ویندے ہے۔ ایں توں اے پتہ چلدا ہے کہ عباسی خلافت دا سندھ اُتے مرکزی کنٹرول وقت دے نال نال کمزور تھیندا پیا ہئی، جیرھا کہ گورنراں دی بار بار تبدیلی اتے عدم استحکام دی وجہ بݨیا۔ ایں عدم استحکام نے مقامی طاقتور گروہاں کوں خودمختاری حاصل کرݨ دا موقع ݙیتا، جیرھا کہ ایں دور دے اختتام اُتے بنو منبہ اتے حباری خانداناں دے ابھرن دی بنیاد بݨیا۔

3. ملتان دے اہم عباسی عاملاں اتے انہاں دیاں پالیسیاں

عباسی دور وچ سندھ اتے ملتان اُتے حکمرانی کرݨ آلے کئی گورنراں نے ایں خطے دی تاریخ اُتے گہرے اثرات چھوڑے۔ انہاں وچوں کجھ اہم عاملاں اتے انہاں دیاں پالیسیاں دا جائزہ پیش کیتا ویندے ہے۔

ابتدائی عباسی گورنراں وچ منصور بن جمہور الکلبی (750ء-751ء) شامل ہن، جیرھے اموی مخالف باغی دے طور اُتے سندھ اُتے قبضہ کیتا ہئی اتے بعد وچ عباسیاں ولوں گورنر مقرر تھئے، لیکن جلدی ہی بغاوت کر ݙتی. اوندے بعد موسیٰ بن کعب التمیمی (752ء-754ء) آئے، جیرھے السفاح یا ابو مسلم ولوں مقرر تھئے اتے مستعفی تھئے. عمر بن حفص ہزرمرد (760ء-768ء) مہلبی خاندان دے ہک فرد ہن اتے المنصور ولوں مقرر تھئے. اوندے دور وچ قبائلی جھگڑے دوبارہ شروع تھئے، خاص طور اُتے یمنیاں اتے نزاریاں دے وچکار، جیرھے کہ ایں خطے دے انتظامی چیلنجاں کوں ظاہر کریندے ہن.  

ہشام بن عمرو التغلبی (768ء-774ء) ہک غیر معمولی باصلاحیت گورنر ہن جینکوں خلیفہ المنصور ولوں 768ء وچ مقرر کیتا ڳیا ہئی. اوندے چھ سالہ دورِ حکومت وچ ہشام نے کئی کامیابیاں حاصل کیتیاں۔ اوندے انہاں ساریاں علاقیاں کوں دوبارہ عباسی خلافت وچ شامل کیتا جیرھے کہ اوندے پیشرو دے دور وچ بغاوتاں دی وجہ توں وکھ تھئے ہن۔ خاص طور اُتے، اوندے ملتان اُتے حملہ کیتا اتے اونکوں دوبارہ خلافت وچ شامل کیتا. اوندے علاوہ، اوندے کارکوٹہ خاندان دے علاقیاں اُتے وی حملہ کیتا اتے سونا اتے غلام حاصل کیتے۔ اوندے بھروچ دے نیڑے گندھار اُتے وی حملہ کیتا اتے اونکوں خلافت وچ شامل کر ݙیتا، جتھے اوندے ہک مندر کوں مسمار کر تے ہک مسجد تعمیر کیتی. اوندے دورِ حکومت دی ہک اہم خصوصیت اے ہئی جو اوندے اسلامی اثر و رسوخ کوں ہند دے علاقیاں وچ پھیلاوݨ دی کوشش کیتی۔ اوندے سندھ اتے عرباں دے وچکار فکری تعلقات قائم کرݨ وچ وی وݙا کردار ادا کیتا، جیرھا کہ بعد وچ عرب-اسلامی خلافت دے ݙوجھے حصیاں کوں وی مثبت طور اُتے متاثر کیتا. ایں توں پتہ چلدا ہے کہ ہشام صرف ہک فوجی فاتح کائنی ہئی، بلکہ ہک وژنری منتظم وی ہئی جیرھا عباسی ثقافتی اتے فکری توسیع کوں ہند دے سرحدی علاقیاں وچ فروغ ݙیوݨ چاہندا ہئی۔ اوندے اقدامات نے نہ صرف عباسی اختیار کوں مضبوط کیتا بلکہ ایں خطے وچ اسلامی تہذیب دے بیج وی بوئے۔  

داؤد بن یزید المہلبی (800ء-820ء) خلیفہ ہارون الرشید ولوں 800ء وچ سندھ دے گورنر مقرر تھئے اتے اوندے 20 سال توں ودھ عرصے تک حکومت کیتی، جیرھا کہ عباسی دور دے ابتدائی گورنراں وچوں سب توں طویل دور حکومت ہئی. اوندے دورِ حکومت دا آغاز سندھ وچ قیسی اتے یمانی قبائل دے وچکار شدید قبائلی جھگڑیاں اتے سیاسی سازشاں دے وچکار تھیا. داؤد نے شروع وچ اپݨے بھرا المغیرہ کوں منصورہ دا کنٹرول سنبھالݨ کیتے بھیجیا، لیکن شہر دے لوکاں بغاوت کر ݙتی اتے اونکوں کڈھ ݙیتا۔ بعد وچ داؤد خود وݙی طاقت نال سندھ وچ داخل تھیا اتے منصورہ دا محاصرہ کیتا، جیندے اُتے اوندے کجھ مہینیاں بعد قبضہ کر ݙیتا. اوندے قیسی قبائل دے خلاف سخت کارروائیاں کیتیاں اتے منصورہ وچ 20 ݙینھ تک قتل و غارت دا بازار گرم رہیا۔ اوندے ایں سخت ہتھیں کارروائی کوں خلیفہ ہارون الرشید دی حمایت حاصل ہئی. اوندے دورِ حکومت وچ بٖہوں سارے سکے جاری کیتے ڳئے، جیرھے کہ اوندے مرکزی انتظامی کنٹرول اتے سندھ کوں عباسی معاشی نیٹ ورک وچ شامل کرݨ دی گواہی ݙیندن. داؤد بن یزید المہلبی دا تقرر سندھ وچ شدید قبائلی جھگڑیاں دے تناظر وچ تھیا ہئی۔ اوندے سخت ہتھیں کارروائیاں، خاص طور اُتے قیسی قبائل دے خلاف، نے عباسی اختیار کوں دوبارہ قائم کیتا اتے صوبے وچ ہک حد تک استحکام ݙیتا۔ اوندے طویل دورِ حکومت اتے سکے جاری کرݨ نال اوندے مضبوط انتظامی کنٹرول دا پتہ چلدا ہے۔ تاہم، اوندے تشدد آلے اقدامات اتے قبائلی جھگڑیاں وچ ہک فریق دی حمایت کرݨ دا مطلب اے ہئی جو اوندے حکمرانی نے ہک گہری تقسیم چھوڑی ہوسی۔ ایں توں اے ظاہر تھیندے کہ عباسی مرکز سندھ وچ اپݨی گرفت برقرار رکھݨ کیتے طاقت دے استعمال توں گریز کائنی کریندا ہئی، لیکن ایں طرحاں دی پالیسیاں نے مقامی آبادی اتے قبائل دے وچکار ناراضگی پیدا کیتی ہوسی، جیرھا کہ بعد وچ مرکزی اختیار دے کمزور ہوندے ہی مقامی خودمختاری دے ابھرن دی ہک وجہ بݨ سڳدی ہئی۔  

9ویں صدی دے وسط تک، عباسی اختیار دی کمزوری واضح تھئی۔ عمران بن موسیٰ البرمکی، جیرھے موسیٰ بن یحییٰ برمکی دے پتر ہن اتے اوندے بعد گورنر بݨے ہن، اونکوں 841-842ء وچ یمانی اتے حجازی قبائل دے وچکار ہک جھگڑے وچ قتل کر ݙیتا ڳیا. ایں عدم استحکام دا فائدہ عمر بن عبدالعزیز الحباری (854ء-861ء) نے چاتا۔ اونکوں خلیفہ المتوکل ولوں 854ء وچ گورنر مقرر کیتا ڳیا ہئی۔ المتوکل دی 861ء وچ موت دے بعد تھیوݨ آلے انتشار دے بعد، عمر بن عبدالعزیز نے خودمختاری دا اعلان کر ݙیتا، بھانویں اوندے خطبہ عباسی خلیفہ دے ناں اُتے پڑھݨا جاری رکھیا۔ ایں طرحاں عمر حباری خاندان دا بانی بݨیا، جیرھا کہ سندھ اُتے 861ء توں 884ء تک خودمختار حکمرانی کیتی. ایں توں اے ظاہر تھیندے کہ 855ء دی آخری حد صرف ہک انتظامی تبدیلی کائنی ہئی، بلکہ عباسی خلافت دی سندھ اُتے گرفت دے خاتمے اتے مقامی خانداناں (جیویں کہ حباری اتے بنو منبہ) دے ابھرن دی شروعات دی نشاندہی کریندی ہئی۔ ایں دا مطلب اے ہئی کہ ملتان، جیرھا کہ سندھ دا حصہ ہئی، وی ایں وݙی تبدیلی توں متاثر تھیا اتے اوندے حکمرانی دی نوعیت وچ تبدیلی آوݨ لڳ پئی۔  

4. عباسی دور دے اختتام اُتے ملتان دی خودمختاری اتے بنو منبہ دی حکمرانی

9ویں صدی دے وسط تک، سندھ وچ عباسی اختیار بتدریج کمزور تھیندا ڳیا۔ مرکزی حکومت دی اتھارٹی گھٹݨ نال، ایں خطے وچ عدم مرکزیت دا دور شروع تھیا. ایں کمزوری دا فائدہ چیندے ہوئے، بنو منبہ (جینکوں بنو سامہ وی آکھیا ویندے) دے عرب قبیلے نے ملتان اُتے حکمرانی قائم کر ݙتی اتے بنو منبہ دی امارت قائم کیتی، جیرھی کہ اڳلے ہک صدی تک قائم رہی۔ ایں امارت دا آغاز تقریباً 855ء وچ تھیا. بنو منبہ نے تقریباً 861-864ء وچ عباسی باغی نائب توں اقتدار حاصل کیتا۔ اوندے اتے اوندے جانشیناں نے عباسیاں کوں وفاداری ݙتی اتے خلیفہ دے ناں اُتے خطبہ پڑھدے ہن، جیرھا کہ ہک رسمی تسلیم شدگی کوں ظاہر کریندا ہئی.  

بنو منبہ قریش قبیلے توں تعلق رکھݨ دا دعویٰ کریندے ہن. محمد III (محمد بن القاسم بن منبہ) کوں بنو منبہ (سامد) دے پہلے حکمراناں وچوں ہک ݙسیا ویندے، جیرھے اوندے ملتان کوں فتح کیتا اتے اپݨے ہندو لقب "مہرادیو" (سورج دیوتا) دے ناں اُتے چاندی دے سکے جاری کیتے. ایں دور وچ ملتان دے سورج مندر کوں شہر دے سب توں زیادہ آبادی آلے حصے وچ واقع ݙسیا ڳیا، اتے اوندے توں مسلم حکمراناں کوں بٖہوں زیادہ ٹیکس آمدنی حاصل تھیندی ہئی، کجھ حساباں دے مطابق ریاست دی آمدنی دا 30% تک. ایں دور وچ شہر دا عربی لقب "فرج بیت الذہب" (سونے دا سرحدی گھر) ہئی، جیرھا کہ شہر دی معیشت کیتے مندر دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہئی. بنو منبہ دی حکمرانی دے دوران، ملتان کوں طاقت، وقار اتے خوشحالی حاصل تھئی.  

عباسی مرکز توں خودمختاری دے بعد ملتان دی ہک منفرد "مرکنٹائل کاسموپولیس" دے طور اُتے ترقی تھئی۔ ملتان ہک "مرکنٹائل کاسموپولیس" ہئی جیندے دی معیشت تجارت اتے زیارت اُتے مبنی ہئی. اونکوں "فرج بیت الذہب" (سونے دا سرحدی گھر) آکھیا ویندے ہئی اتے اوندے سورج مندر توں حاصل تھیوݨ آلی وݙی ٹیکس آمدنی اوندے دی معاشی خوشحالی دا ہک وݙا ذریعہ ہئی. ایں توں اے ظاہر تھیندے کہ ملتان دی معاشی خوشحالی اوندے جغرافیائی محل وقوع (وسطی ایشیائی کارواناں دا مرکز) اتے اوندے مقامی حکمراناں دی لچکدار پالیسیاں (مذہبی قدامت پسندی دے نفاذ وچ نرمی) دا نتیجہ ہئی. ایں معاشی طاقت نے اونکوں مرکزی عباسی اختیار دے کمزور ہوندے ہی خودمختار بݨݨ دی صلاحیت ݙیتی اتے اوندے ہک منفرد ثقافتی اتے سماجی ڈھانچہ کوں فروغ ݙیتا جیرھا کہ متنوع آبادی کوں ایڈجسٹ کریندا ہئی۔  

بنو منبہ دی "میٹاڈوکسی" اتے مذہبی رواداری دی پالیسی دا مقامی حکمرانی اُتے گہرا اثر پیا۔ بنو منبہ دی حکمرانی دے تحت "میٹاڈوکسی، پرہیزگارانہ اتے تجارتی عالمگیریت" دی پالیسی اپنائی ڳئی. اوندے علاوہ، "مذہبی قدامت پسندی دے نفاذ اتے عقیدے دے نظام دے کنٹرول کیتے ریاستی اقدامات نرم ہن". ایں توں اے پتہ چلدا ہے کہ بنو منبہ نے ہک عملی اتے لچکدار نقطہ نظر اپنایا، جیرھا کہ اوندے متنوع آبادی (جس وچ ہندو اتے بعد وچ قرامطی وی شامل ہن) کوں اکٹھا رکھݨ اتے تجارتی سرگرمیاں کوں فروغ ݙیوݨ کیتے ضروری ہئی۔ ایں مذہبی رواداری نے نہ صرف سماجی ہم آہنگی برقرار رکھی بلکہ ملتان کوں ہک پرکشش تجارتی مرکز وی بݨایا، جیرھا کہ اوندے خودمختار حیثیت کوں مضبوط کیتا۔ ایں نال اوندے بعد وچ اسماعیلی اثر و رسوخ دے قبول کرݨ دی راہ ہموار تھئی۔  

بنو منبہ دے تحت ملتان دی سماجی، اقتصادی اتے ثقافتی خصوصیات

خصوصیت	تفصیل	ماخذ
سماجی ڈھانچہ	آبادی متنوع ہئی جیندے وچ قدامت پسند اتے غیر قدامت پسند رجحانات موجود ہن۔ مذہبی رواداری دی پالیسی اپنائی ڳئی، جیندے نال عقیدے دے نظام دے کنٹرول کیتے ریاستی اقدامات نرم ہن۔ شہر دے زیادہ تر لوک عرب ہن۔
معیشت	ملتان ہک وݙا تجارتی مرکز (مرکنٹائل کاسموپولیس) ہئی، جیندے دی معیشت تجارت اتے زیارت اُتے مبنی ہئی۔ اے وسطی ایشیائی کارواناں دے اجتماع دا مرکز ہئی۔ سورج مندر توں حکومتی آمدنی دا ہک وݙا حصہ (30% تک) حاصل تھیندا ہئی، جیندے نال اونکوں "فرج بیت الذہب" (سونے دا سرحدی گھر) آکھیا ویندے ہئی۔
ثقافتی پہلو	عربی اتے فارسی زباناں بولی ویندیاں ہن۔ علم و ادب دی ترقی ہئی، اتے صوفی بزرگاں دی آمد نال روحانی مرکز بݨیا۔ شہر وچ چنگے آداب اتے چنگا رہݨ سہݨ ہئی۔
حکومتی پالیسیاں	حکمراناں نے میٹاڈوکسی، پرہیزگارانہ اتے تجارتی عالمگیریت دی پالیسی اپنائی۔ مذہبی قدامت پسندی دے نفاذ کیتے ریاستی اقدامات نرم ہن، جیندے نال متنوع مذہبی اتے تجارتی سرگرمیاں کوں فروغ ملیا۔

5. نتیجہ

750ء توں 855ء دے عباسی دور وچ، ملتان سندھ دے وݙے عباسی صوبے دا ہک اہم حصہ ہئی، جیندے اُتے بغداد توں مقرر کردہ گورنر حکمرانی کریندے ہن۔ ایں دور دے ابتدائی سالاں وچ، عباسی خلافت نے سندھ اتے ملتان اُتے اپݨا کنٹرول مضبوط کرݨ دی کوشش کیتی، خاص طور اُتے ہشام بن عمرو التغلبی جیہے گورنراں دے ذریعے جیرھے علاقائی توسیع اتے انتظامی استحکام کیتے جانے ویندے ہن۔ ہشام نے نہ صرف بغاوتاں کوں کچليا اتے ملتان کوں دوبارہ خلافت وچ شامل کیتا، بلکہ اوندے اسلامی اثر و رسوخ کوں ہند دے علاقیاں وچ پھیلاوݨ دی کوشش کیتی اتے سندھ اتے عرباں دے وچکار فکری تعلقات قائم کیتے۔

تاہم، 9ویں صدی دے وسط تک، مرکزی عباسی اختیار بتدریج کمزور تھیندا ڳیا، جیندے نال سندھ اتے اوندے اہم شہراں جیویں کہ ملتان وچ عدم استحکام اتے مقامی خودمختاری دا رجحان ودھیا۔ قبائلی جھگڑے اتے گورنراں دی بار بار تبدیلی نے عباسی مرکز دی گرفت کوں ہور کمزور کیتا، جیندے نتیجے وچ 855ء دے نیڑے عمر بن عبدالعزیز الحباری جیہے مقامی حکمراناں نے خودمختاری حاصل کر ڳیدھی۔ ایں دور دے اختتام اُتے عباسی خلافت دی سندھ اُتے گرفت کمزور تھئی اتے مقامی خانداناں، جیویں کہ حباری اتے بنو منبہ، دے ابھرن دی شروعات تھئی۔

عباسی دور نے ملتان وچ اسلامی حکمرانی کوں مستحکم کیتا اتے اونکوں اسلامی دنیا دے وݙے تجارتی نیٹ ورک نال جوڑیا۔ ایں دور وچ ملتان ہک اہم تجارتی مرکز دے طور اُتے ابھریا، جیرھا کہ "سونے دا سرحدی گھر" دے ناں نال مشہور تھیا۔ اوندے دی معاشی خوشحالی اوندے جغرافیائی محل وقوع اتے اوندے مقامی حکمراناں دی لچکدار پالیسیاں دا نتیجہ ہئی، خاص طور اُتے بنو منبہ دی "میٹاڈوکسی" اتے مذہبی رواداری دی پالیسی، جیرھی کہ اوندے متنوع آبادی کوں اکٹھا رکھݨ اتے تجارتی سرگرمیاں کوں فروغ ݙیوݨ وچ مدد کیتی۔

عباسی دور دے اختتام اُتے مقامی خانداناں جیویں کہ بنو منبہ دی خودمختاری دا آغاز تھیا، جیرھا کہ ملتان دی تاریخ وچ ہک نویں باب دی شروعات ہئی اتے اوندے بعد دے اسماعیلی اتے غزنوی دور دی بنیاد بݨی۔ ایں دور دی انتظامی، سماجی اتے اقتصادی پالیسیاں نے ملتان دی منفرد شناخت کوں شکل ݙیوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا، جیرھا کہ اوندے بعد دے ادوار وچ وی برقرار رہیا۔

ٻیا ݙیکھو

• اموی خلافت دے ملتان دے حکمران