عاشق بزدار دی شاعری
(نواں نصاب تے صفحہ نمبر ستاوی ۲۷)
لکھت: اسلم رسولپوری
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]سرائیکی علاقے تے جِتلا قومیں وی حملے کیتن اُنہاں معاشی لُٹ پُٹ اَتے سیاسی بے چینی پیدا کرݨ دے علاوہ اَݨ ڳݨت نظریاتی گمراہیاں وی پھیلائین۔ حقیقی طور تے سرائیکی قومی تاریخ حملہ آوریں دے خلاف مزاحمت دی تاریخ رہی اے، مگر حملہ آور حاکمیں اینکوں آپݨی بہادری اَتے جہاد دی تاریخ لکھوا ݙتے۔ اتے اساکوں ہمیشہ ’’ہاری ہوئی مخلوق‘‘ آکھیئے حالانکہ حقیقت ایہہ ایہ جو انہاں حملہ آوریں سرائیکی علاقے اچ جاہ جاہ کَھلے وی کھادن۔
درباری مؤرخین اساکوں ایہہ کݙاہیں نئیں ݙسیا جو ’’ہڑند ‘‘اتے ’’درگڑی ‘‘دے قلعے انہیں حملہ آوریں دے سر کٹݨ واسطے ای بݨائے ڳئے ہن اَتے سرائیکی ݙیس اچ جاہ جاہ تے اُسریے ہوئے ٻنہیں قلعیں دی تاریخ بیان کیتی ڳئی اے جو انہیں دے ذریعے سرائیکی قوم قدم قدم تے حملہ آوریں دا کیویں جی داری نال مقابلہ کیتا تاریخ اِچ ایہ کتھائیں نئیں لکھیا ڳیا جو ٹھیڑ تھئے ہوئے سرائیکی شہر ’’مجاہدین‘‘ دی تباہی دی علامت ہن اَتے نہ جاہ جاہ تے شہیدیں دے گستانیں دی تاریخ ݙسی ڳئی اے جو اِتھاں دفن ہن اوہے عظیم لوک جنہاں ٻاہروں آوݨ آلے حملہ آوریں نال ٹکر گھن تے آپݨی دھرتی کوں رَت تے جان دی سوکھڑی ݙتی ہئی۔
سرائیکی قوم دی تاریخ وانگوں سرائیکی زبان نال وی ایہو سلوک کیتا ڳئے ہر حملہ آور جݙاں سرائیکی دھرتی تے قبضہ کر گھدا تاں سب کنوں پہلے اساں کنوں زبان کھسی اَتے آپݨی زبان کوں ترقی یافتہ آکھ تے اساکوں اوندے سکھݨ دی ہدایت فرمائی تاکہ اساں وی ’’عالم‘‘ بݨ سڳوں۔ حالانکہ مقصد صرف اِتلا ہوندا ہا جو اساں آپݨا تشخص ونڄا ٻہوں اَتے قوم دی حیثیت نال آپݨے اندر اتحاد برقرار نہ رکھ کراہیں انہیں دا مقابلہ نہ کر سڳوں‘ بلکہ ایں طرح جسمانی غلامی دے نال نال ذہنی غلامی وی قبول کر گھنوں۔
ہر نویں حکمران دے درباری دانشوریں اساݙی زبان کوں ٻولی ’’لہجہ‘‘ یا نا مکمل تے اَدھوری زبان آکھ تے ایندے ادب کوں غیر معیاری قرار ݙتا اَتے اساݙیں تخلیقی صلاحیتیں کوں رد کیتا‘ نتیجتاً اساں ہر دور دے حکمرانیں دا ادب پڑھݨ اِچ عمر ڳالی رکھی، اَتے آپݨیں تخلیقی صلاحیتیں کوں وی اُنہیں دی زبان اِچ لکھݨ تے ونڄیندے ریہوسے۔ جیندی وجہ کنوں اساں آپݨی دھرتی دی ڳالھ کرݨ دی بجائے لیلیٰ تے شیریں دے حسن دی صفت اِچ حیاتی ونڄائی اَتے مومل تے سسی دیں محبتیں کوں بُھل ڳیوسے اساں سرو سنبل کوں یاد رکھیا مگر پھوڳ تے لاݨے کوں وِسار ݙتا۔ اساں قمری دی سُر پکائی مگر کال کڑچھی دا پیغام نہ سݨیا‘ جیندا نتیجہ ایہو نکھتا جو اساں آپݨے ’’شجرے‘‘ رول ٻٹھوسے۔
ستم ظریفی ایہہ اے جو ہر نویں حاکم اساکوں آپݨی تاریخ، زبان تے ادب پڑھایا اَتے نال اوکوں اساݙی تاریخ زبان تے ادب آکھیا ایہا وجہ اے جو اساں عربیں، افغانیں تے مغلیں دی تاریخ زبان تے ادب کوں آپݨی زبان تے آپݨا ادب سمجھی رکھیئے نتیجتاً اساݙے وݙکیں دیاں عمراں عرب کنوں گھن تے دہلی تائیں دی تاریخ پڑھݨ اَتے عربی، فارسی دیاں گرداناں رٹݨ اِچ گزر ڳیاں۔
ݙکھ ایہ ہے جو پاکستان بݨݨ دے بعد اَڄ وی ساکوں ایہو کجھ اونویں پڑھایا ویندا پئے۔ اَتے اَڄ وی اساݙی زبان کوں پنجابی اَتے اساݙی (سرائیکی) قومی تاریخ کوں پنجاب دی تاریخ آکھیا ویندا پئے حالانکہ حقی ڳالھ یہ ہے جو سرائیکی قوم ہر صورت اِچ اَنڄ وجود، اَنڄ تاریخ اَتے انڄ زبان رکھدی ہے۔
اساݙے لیوں خوشی دی خبر ایہ ہے جو عاشق بزدار ایں سچائی دا پورا ادراک رکھدے اَتے تاریخ، زبان تے ادب دے نصاب تصور دا منکر اے آپݨی ماء ٻولی سرائیکی اچ اوندی شاعری ایں صحت مند شعور دا نشابر اظہار اے۔
میݙے خیال اچ خواجہ فرید جیڑھے سرائیکی قومی شعور دا اَیرا ٻدھے عاشق بزدار اونکوں ڈھیر سارا اُساریے۔ آپݨے وسیب نال پیار اَتے وسیبی علامتیں دے حوالے نال آپݨے پیغام دی ترسیل خواجہ فرید دی یقینا منڈھلی تے وݙی صفت اے لیکن تاریخ دا اصل تے انقلابی تصور جیڑھا ودھیک شکل اِچ عاشق بزدار دیں نظمیں اِچ ملدے خواجہ فریدؒ دے آپݨے مخصوص مذہبی منصب دی وجہ کنوں انہیں دے کلام اِچ ممکن ای نہ ہا۔ ات واسطے ایہہ اعزاز پوری سرائیکی شاعری اچ صرف عاشق بزدار کوں اِی ڈھیئے‘ اَتے او آپݨے ایں انقلابی تے جرأت مندانہ اظہار لیوں اساݙے تے آوݨ والئیں نسلیں دی عقیدتیں دا حقدار اے۔ ایندے علاوہ عاشق بزدار ڄاݨدے جو ہݨ اساں ایں انقلابی تصور کوں ودھائے بغیر آپݨا وجود ای برقرار نِسے رکھ سڳدے اِت واسطے اوندی پوری شاعری انہیں بنیادیں تے سرائیکی قومی تشخص کوں نواں تے صحیح رُخ ݙیوݨ دی بھر پور کوشش وی ہے تے سرائیکی دی قومی شاعری کوں حقیقی بنیاد وی عطا کریندی اے۔
عاشق بزدار دی شاعری ترقی پسندانہ فکر تے شعور دے کئی ٻنہیں پہلوؤیں نال وی مالا مال ہے اوندیاں ٻہوں ساریاں نظماں جاگیردارانہ استحصال دے خلاف مؤثر ترین آواز ہن۔ ایندے نال دولت دی تقسیم بارے او ملواݨیں دی تفسیریں کوں منݨ دی بجائے محنت کوں بنیاد بݨیندے اَتے پورہیت طبقے دے حقوق لیوں آواز چیندے۔
اَڄ بھٹو شہید اَتے اوندا خاندان پاکستان اِچ سیاسی جبر دے خلاف مزاحمت دی ہک علامت بݨ ڳئے‘ ایہا وجہ اے جو عاشق بزدار دے کلام اچ انہیں کوں نذرانہ عقیدت پیش کرݨ دا مطلب ایں جبر کوں تروڑ ݙیوݨ اَتے جمہوری حقوق دی بحالی دی جدوجہد کوں خراج تحسین پیش کرݨ اے۔
میݙے خیال اِچ ایہ ہَن عاشق بزدار دی شاعری دے کجھ بنیادی پہلو‘ جیندے مطابق اوندی شاعری نصابی تاریخ دے کُوڑ کنوں انکار معاشی استحصال دے خلاف احتجاجی اَتے سیاسی جبر دے خلاف مزاحمت دی شاعری بݨدی اے۔ البتہ عاشق بزدار جتھاں سیاسی جبر دے خلاف آواز چاتی اے اُتھاں اگر او سرائیکی قومی جدوجہد دے سوجھلے اِچ داؤد خان، مظفر خان، مول راج تے غلام حسین مشوری دی جدوجہد کوں وی آپݨا موضوع بݨاوے ہا (جنہیں حملہ آور لُٹیریں تے زابر حکمرانیں دے خلاف مزاحمتی جنگاں لڑدیں ہوئیں دھرتی تے آپݨے سر وارین) تاں اوندی شاعری دے مزاج نال زیادہ مناسبت بݨے ہا۔ اینویں اگر او اِتھوں دے ’’جعفریں‘‘ اَتے ’’صادقیں‘‘ دی دھرتی نال بے وفائی کوں وی آپݨے شعریں اِچ آنے ہا، جنہاں دھرتی تے جان ݙیوݨ والئیں کئی شہیدیں دے مقدس سریں کوں توبریں اِچ پا تے ظالم حکمرانیں دے سامݨے پیش کیتا اَتے تمنداریاں حاصل کیتیاں ہن تاں سرائیکی قومی تاریخ دا ایہہ افسوس ناک پہلو نشابر وی تھیوے ہا اَتے عبرت دا سبب وی بݨے ہا۔
عاشق بزدار جتھاں ہک با شعور دانشور وانگوں پختہ تاریخی اَتے سیاسی شعور رکھدے اُتھاں ہک کُولے دِل والا شاعر وی ہے اِت واسطے جنگ اوندی طبیعت تے مزاج دے خلاف اے اَتے او انسان دوستی تے امن دا پرچار کریندے۔ او جتھاں حملہ آوریں کوں محسن تسلیم کرݨ دی بجائے ݙاکو آہدے اُتھاں خود وی کہیں تے حملہ کرݨ کنوں انکار کر ݙیندے اَتے چا تے ہوئے ہتھیار وی سٹ چھوڑیندے‘ خواہ ایندے نتیجے اِچ اونکوں کیہہ جیݙی مصیبت اِی کیوں نہ بھوڳݨی پووے۔
جنگ دے بعد میں جے کر آپݨی وستی ویساں
مار کے دھرتی ماء دے نکھیڑے نینگر
کیا ونڄ منہ ݙکھلیساں
میں ایہ سوچ تے
رائفل سَٹ کے
مورچے وچوں ٻاہر نکھتاں
آپݨی دھرتی ڄئیں کوں
نہ مارݨ دے جرم اِچ
میݙے ہتھ ہتھکڑی لڳ ڳئی
ایہا وجہ اے جو ݙوجھے رُخ دے طور تے عاشق دی شاعری پیار، محبت، انسان دوستی تے امن دی شاعری اے سرائیکی وسیب دے اینجھے کردار جئیں آپݨیاں عمراں پیار اِچ رولین، عاشق کوں ٻہوں پسند ہن، جیندی وجہ کنوں سسی اَتے سمی اوندی شاعری دی جان ہن اَتے اوندی شاعری اِچ پیار، محبت دی رَس گھول ݙیندین، ایں طرح ایہ نظریاتی شاعری بغوچڑیں اِچ گُھلدی ہوئی بادِ نسیم دے لوشے ݙیوݨ لڳدی اے۔
مختصر طور تے ایہہ آکھیا ونڄ سڳدے جو عاشق دی لطیف تے پُر اثر شاعری ہک زرخیز مگر مظلوم دھرتی دے محنتی لیکن لُٹیے لوکیں دیں محبتیں تے ݙکھیں دی شاعری اے یا سادہ لفظیں اِچ ماء دھرتی دے ماضی تے حال دی سچی تے کھری تصویر اے حملہ آوریں دے ماریے ہوئے اساݙے وݙکے تے اڄ دے محنتی مگر غربت دے ݙنڳیے ہوئے لیلݨ ڳبھرو جتھاں عاشق دی شاعری دا موضوع ہن اُتھاں سیاسی جبر دا شکار جیلیں اِچ سہکدے ہوئے شریف شہری اَتے سماجی پستیں اِچ لتھڑیاں ہوئیاں وفادار سمیاں تے سسیاں وی اوندے اظہار دا حصہ ہن۔ ایندے علاوہ جتھاں بُکھ دیاں ماریاں ہوئیاں معصوم ٻالڑیاں دَر دَر مزدوری دا بھوڳ بھوڳ تے شام کوں تھکے تے مونجھے متھے نال گھریں کوں ولدیاں نظردن تاں محلیں اِچ اُنہیں دی بے بس جوانی دی انتظار اِچ شکاری نَہر وی خواب ݙیہدے ہوئے لبھدن:
غریب ما پیو دیاں دھیریں کم سن
جو تن توں بُکھ دے عذاب
ٹالݨ دے کیتے
اُچیں حویلیں ونڄ کے
امیر لوکیں دے ٻال چاوِن
ودیاں رہاوِن
سویر توں لا نماشاں تاݨیں
نہ کَچھ ونداون
اُنہاں دے لالݨ بھرا جو روون
تاں منہ نہ لانون
تے ایندے بدلے
حویلیں والے
غریبڑیں دے
جوان تھیوݨ دے خواب ݙیکھن
ایہ ہَن اساݙی دھرتی دے اُداس منظر جیندے اُتے عاشق بزدار دا دل کُڑھدے، ہُݨ او ایہ صورتحال قبول کرݨ کوں تیار نئیں تھیندا بلکہ اینکوں بدلݨ دی بھر پور خواہش دا اظہار کریندے جیندی وجہ کنوں انہیں ݙکھیں دے بیان لیوں او اینجھا جذباتی لہجہ اختیار کریندے جو قاری دے دل اِچ آپݨی حالت کوں بدلݨ دا جذبہ خود بخود جاڳݨ پئے ویندے۔
میݙا خیال اے جو عاشق بزدار اَڄ دا سب کنوں زیادہ با شعور سرائیکی قومی شاعر اے جئیں نہ صرف سرائیکی قومی شاعری دے رجحانات کوں سمجھ تے آپݨی شاعری دا اَیر اٻدھے بلکہ اینکوں ماڑی دی شکل وی ݙتی اے۔ اِت واسطے ایہ آکھݨ اِچ میکوں ݙر کے نئیں جو اَڄ دے بعد سرائیکی دی نویں قومی شاعری دے سارے رستے عاشق بزدار توں اِی ٹُرسن اَتے اتھائیں ختم آ تھیسن اڳوں تے جݙاں عاشق دی شاعری اِچ مزید فنی تے فکری پختگی آؤسی اَتے سرائیکی قومی شاعری دے سارے عناصر مکمل شکل اِچ آن موجود ہوسن تاں میکوں یقین اے جو مستقبل اِچ سرائیکی ادب دا دیانتدار نہ لکھیا ہویا نصاب پڑھدئیں ہوئیں سکول دا ہک معصوم ٻال آپݨے سنگتی دا امتحان گھندیں ہوئیں پچھسی۔ بَھلا ݙس ہاں جو خواجہ فریدؒ دے بعد سرائیکی دا سب کنوں وݙا قومی شاعر کون اے تاں او کھل تے جواب ݙیسی۔ اچھا ایہ وی کوئی مشکل سوال اے ایہہ تاں ساݙی کتاب دے صفحہ ۲۷ تے لکھیا کھڑے… عاشق بزدار۔
حوالہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو](کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)